О́tken jyly elimizdiń ustanymy men halyqaralyq bedeline eleýli áser etken syrtqy saıasatta mańyzdy oqıǵalar az bolǵan joq. Bastysy birqatar mańyzdy halyqaralyq uıymdar men qurylymdarǵa jasaǵan tóraǵalyǵymyz sátti aıaqtaldy. Bıyl da Qazaqstan óńirdegi qaýipsizdik pen turaqtylyq, ekonomıkalyq ıntegrasııa turǵysynan syrtqy saıasattaǵy ózindik ustanymdaryn aıshyqtaıtyn mańyzdy saıası oqıǵalardyń bel ortasynda bolmaq.
Jalpy, byltyrǵy múddeler qaqtyǵysyna toly bolǵan jahandyq kúrdeli geosaıası ahýal jaǵdaıynda elimiz úshin paıdaly dıplomatııalyq saıasat ustanýy – qashanǵy buljymas qaǵıdalardyń biri. Sol sebepti de irgeli uıymdardyń tizginin ustap, olardyń qorytyndy jıyny sanalatyn sammıtin abyroımen ótkizýdiń mańyzy zor.
Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy eń basty jetistigi retinde sarapshylar elimizdiń «orta derjava» retinde maquldanýyn erekshe aıtyp júr. Bul toǵyzynshy terrıtorııanyń jahandyq úderisterdegi róliniń artqanyn, ártúrli kópjaqty formatta sheshim qabyldaýǵa yqpal etý múmkindiginiń keńeıgenin kórsetedi. Sondaı-aq Memleket basshysynyń Qazaqstan úshin negizgi seriktes elderge, onyń ishinde Qatar, Fransııa, Mońǵolııa, Reseı, О́zbekstan, Qytaı jáne Ázerbaıjanǵa sheteldik saparlaryn atap ótkenimiz jón.
Endi jańa jyldyń basty saıası oqıǵalar tizbesine toqtalsaq. Osydan eki jyl buryn «Ortalyq Azııa – Qytaı» II sammıti bıyl qazaq jerinde ótetini sheshilgen. Bul týraly 2023 jyly mamyr aıynda Qytaı astanasy Beıjińde ótken birinshi «Ortalyq Azııa – Qytaı» sammıtine qatysqan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde málimdegen edi. Atalǵan sammıttiń qorytyndysy boıynsha memleket basshylary Sıan deklarasııasyna qol qoıyp, birqatar bastamany qabyldady. Kelesi sammıt 2025 jyly Qazaqstanda ótetini naqtylandy.
Memleket basshysy óz sózinde alǵashqy «Ortalyq Azııa – Qytaı» sammıti óte mańyzdy tarıhı oqıǵa ekenin atap ótip, ol búginde Qytaı álemdik derjava retindegi óziniń mártebesin nyǵaıtyp kele jatqanyna jahandyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý isinde mańyzdy ról atqaratynyna ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq damýdyń qozǵaýshy kúshi ekenine toqtaldy.
– Qytaı – álemdegi iri ınvestor jáne jahandyq ekonomıkanyń kóshin bastap turǵan memleketterdiń biri. Sondyqtan Qytaımen jan-jaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtý Qazaqstannyń ornyqty damýyna múmkindik beredi. Ortalyq Azııa elderiniń áleýetin Qytaıdyń orasan zor ekonomıkalyq qýatymen ushtastyrý bizdiń kópqyrly seriktestigimizge tyń serpin beredi. Qazaqstan osy maqsatqa jetý úshin bar kúsh-jigerin jumsaýǵa daıyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Kelesi kezekte bıyl Astana tórinde ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VIII sezin aıryqsha atap ótý kerek. Bıyl segizinshi márte ótkizilgeli otyrǵan osy álemdik din kóshbasshylarynyń basqosýy óziniń damý jolynda tynyshtyq pen turaqtylyqty, birlik pen yntymaqty tý etip kele jatqan Qazaq eliniń tólqujatyna aınalǵan aıtýly alań atanǵaly qashan.
Byltyr kúzde Astanadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Senat spıkeri, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary Sezi hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen Hatshylyqtyń XXII otyrysy ótken. 19 elden kelgen din qyzmetkerleri men halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysqan sol jıynda bıylǵy qyrkúıekte ótkizilgeli otyrǵan sezdiń kún taqyryby jan-jaqty talqylandy.
Jalpy, rýhanı kóshbasshylar 20 jyldan asa ýaqyt boıy sezd aıasynda kúsh biriktirip, dinder, mádenıetter jáne halyqtar arasyndaǵy dıalogti damytýǵa, adamzatty alańdatqan jahandyq problemalardy sheshýge eleýli úles qosyp keledi. Bul rette Memleket basshysy da ártúrli ulttardyń, konfessııalardyń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa basa mán berip keledi. Onyń ústine «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdaty Ádiletti Qazaqstannyń negizgi tireginiń birine aınaldy.
M.Áshimbaevtiń aıtýynsha, búginde jahandyq syn-qaterler bir-birimen tyǵyz baılanysyp, búkil álem kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip jatyr. Geosaıası shıelenisterdiń saldarynan beıbit turǵyndar zardap shegip, halyqaralyq qoǵamdastyq qol jetkizgen qundylyqtarǵa nuqsan kelip otyr.
– Búginde bizdi Taıaý Shyǵystaǵy ahýal alańdatyp otyr. Osy oraıda taraptardy beıbit turǵyndardyń qurban bolýynan, jaǵdaıdyń odan ári ýshyǵýynan saqtaný úshin kúsh qoldanýdan bas tartýǵa shaqyramyz. Mundaı ahýal kedeılik, teńsizdik jáne klımattyq daǵdarys sııaqty syn-qaterlerdi kúsheıte túsetini belgili. Osyndaı problemalardy azaıtý jáne eńserý úshin barlyq syndarly kúshtiń áleýetin biriktirýdiń máni zor. Bul rette rýhanı dıplomatııanyń mańyzy artyp kele jatqanyn atap ótken jón, – dedi Sezd hatshylyǵynyń basshysy.
Bıyl Qazaqstan tóraǵalyq etetin taǵy bir irgeli uıym – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy. 1985 jyly alǵashqy úsh quryltaıshysy – Iran Islam Respýblıkasy, Pákistan Islam Respýblıkasy jáne Túrkııanyń Izmır kelisimsharty boıynsha qurylǵan Úkimetaralyq aımaqtyq uıymyna Qazaqstan 1992 jyly múshe boldy. Sol jyly Uıym qyzmeti jańa jeti memlekettiń Qazaqstan, Ázerbaıjan, Tájikstan, Túrikmenstan, Aýǵanstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstannyń qosylýyna baılanysty belsendi túrde damydy.
10 múshesi, bir baqylaýshysy bar bul ekonomıkalyq uıymnyń basty maqsaty – múshe memleketterdiń ekonomıkalyq turaqty damýyn qamtamasyz etý, aldaǵy saýdaǵa keri áserin tıgizetin kedergilerdi joıý jáne ishki aımaqtyq saýdany kóterý; EYU aımaǵynyń álemdik saýdada mańyzyn arttyrý, múshe-memleketterdiń ekonomıkalyq júıesin álemdik ekonomıkaǵa ıntegrasııalaý, ekonomıkalyq jekeshelendirý jáne lıberalızasııalaý, halyqaralyq jáne aımaqtyq ózara tıimdi qatynasty ornatý.
Mine, osy Ortalyq Azııanyń, Taıaý Shyǵystyń jáne Ońtústik Kavkazdyń 10 eliniń ekonomıkalyq damýyna yqpal etýdi kózdegen uıymnyń tizgini bıyl Qazaqstannyń qolyna tıedi. Bul másele byltyr 4 jeltoqsanda Irannyń Meshhed qalasynda ótken uıymǵa múshe memleketterdiń syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 28-otyrysynyń kún tártibinde keńinen talqylandy. Jıynǵa elimiz atynan qatysqan Premer-mınıstrdiń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri Murat Nurtileý óz sózinde 2025 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń uıymǵa tóraǵalyqty qabyldaıtynyn, ony «О́ńirlik kólik baılanysy men turaqty damýdy ilgeriletý» uranymen ótkizetinin málimdedi.
Qazaq tarapy EYU múshe memleketter arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý qajettiligin atap ótti. Osyǵan oraı tranzıttik-kólik baǵyttaryn damytý, joǵary jyldamdyqty júk poıyzdaryn iske qosý, sıfrlyq tranzıttik júıeni qurý jáne óńir ishindegi saýda kólemin ulǵaıtý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy.
Sonymen qatar azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy ortaq mindetterdi sheshý maqsatynda EYU men Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy arasynda yntymaqtastyq ornatý usynyldy.
Budan bólek, bıyl elimizde «Global Logistics Alliance» sammıti ótkeli otyr. Tıisti memorandýmǵa byltyr 2 shildede «Kazakh Tourism» UK» AQ basqarma tóraǵasy Qaırat Sádýaqasov pen «Global Logistic Alliance» prezıdenti Greıs San qol qoıǵan.
Qazaqstanda ótetin Jahandyq logıstıkalyq alıans sammıtine álemdik logıstıkalyq qaýymdastyqtyń atynan kem degende 500 delegat qatysady dep kútilip otyr. Bul osy saladaǵy ınnovasııanyń damýyna yqpal etpek.
«Global Logistics Alliance» (GLA) – 170 elden 7000-nan astam logıstıkalyq kompanııalardy biriktiretin dúnıejúzilik jeli.
Byltyr Ortalyq Azııa men Ońtústik Koreıa yntymaqtastyǵy boıynsha Seýl forýmy sammıtin 2025 jyly ótkizý týraly da sheshim qabyldanǵan. Bizdiń eldiń mundaı usynysyn byltyr 5 qarashada Seýlde ótken «Ortalyq Azııa – Koreıa Respýblıkasy» 17-yntymaqtastyq forýmynda Premer-mınıstrdiń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri Murat Nurtileý jetkizgen. Ol sol jolǵy forýmda Qazaqstan Azııadan Eýropaǵa júkterdi qaýipsiz ári tıimdi tasymaldaýǵa múmkindik beretin Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn belsendi túrde damytyp jatqanyn aıtty. Sondaı Ortalyq Azııa Qazaqstan arqyly Azııa men Eýropany baılanystyra alatyn mańyzdy logıstıkalyq habqa aınalyp kele jatqanyn jetkizdi.