Jumysshy – mereıli mamandyq

Jumysshy mamandyǵynyń mártebesin kóterý – qoǵamda eńbek adamynyń qadirin arttyrý, onyń kásibı biliktiligin shyńdaý, jumysshy qarym-qabiletin jan-jaqty baǵalaý arqyly júzege asatyn san salaly úderis. Bul mindetti sheshý úshin kásibı bilim berý júıesin jetildirý, biliktilikti arttyrý, eńbek jaǵdaılaryn jaqsartý, eńbekaqy men áleýmettik kepildikterdi kóbeıtý, jumysshy mamandyqtaryn jańartý, mán-mańyzyn keńinen nasıhattaý, memlekettik, qoǵamdyq, jergilikti deńgeıde qoldaý kórsetý syndy keshendi is-sharalardy júıeli júrgizý, qapysyz atqarý qajet.

Osyndaı qadaý-qadaý máseleler «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııasynda ótken dóńgelek ústel basynda keńinen talqyǵa tústi. Keleli keńeske Parlament Májilisiniń depýtaty Nurgúl TAÝ, «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ vıse-prezıdenti Shalqar BAIQULAQOV, Astana qalasy ákimdiginiń «Eńbek mobıldiligi ortalyǵy» (Jumyspen qamtý ortalyǵy) Jumys berýshilermen baılanys bóliminiń basshysy Meıramgúl IMAShEVA, Astana qalalyq kásiptik-tehnıkalyq kolledji dırektorynyń orynbasary Omarbek ORYNBEKULY, «Astana Polytechnic»  kolledji dırektorynyń orynbasary Maıra SEMBINA, Astana qalalyq ardagerler uıymy tóraǵasynyń orynbasary, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Murat IRGEBAEV, eńbek ardageri Kendaı AHMETOV qatysty. Basqosýdy «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Qýat ÁÝESBAI júrgizdi.

 

Eńbekke de eptilik qajet

– «Jumysshy mamandyqtary» degende jumystyń aýyr-jeńilin talǵamaıtyn qurysh bilektiler eske túsedi. Jalpy, «Jumysshy mamandar», «Eńbek adamy» degen kim, aldymen osynyń arajigin ajyratyp alsaq.

Nurgúl Taý: El gazeti «Egemen Qazaqstan» basylymynyń shańy­­ra­­ǵynda «Jumysshy maman­dyq­tar jylyna» baılanysty dóńgelek ústel ótýiniń mańyzy óte joǵary. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen bıyl «Jumys­shy mamandyqtarynyń jyly» dep jarııalandy. Osy mańyzdy is-sharany kópshilikke tolyqqandy jetkizý, eńbek adamdaryn dáripteý, jumysshy maman­dyq­tardy nasıhattaý turǵysynda BAQ-tyń arqalaıtyn júgi aýyr. О́ıtkeni kezinde kóp qurmetinde bolyp, keıinde túrli sebeptermen qadiri túsip ketken mamandyq ıeleriniń mártebesin kóteretin kez áldeqashan jetken. Biz bul jandarmen jıi kezdesemiz, aýyr jumysty arqalap, tynbaı eńbek etip júrgenin kóremiz.

Jumysshy mamandar dep kásibı bilim alǵan, óz mamandyǵyn tereń meńgerip, daǵdylanǵan azamattardy aıtamyz. Aı­ta­lyq, arnaıy oqyp, bilim almaıyn­sha kez kelgen adam dánekerleýshi sekildi mamandyq ıesi bola almaıdy. Demek kásibı bilim alý arqyly belgili bir mamandyqty sheber ıgergen adamdy jumysshy mamandyq ıesi deımiz. Eńbek adamyna aýla sypyrýshy, eden jýýshy, kópshilik tamaqtanatyn ashanadan meımanhanaǵa deıingi qoǵamdyq oryndardy tazalaýshy jandar da jatady. Degenmen olardyń bet-bedelin áste túsirýge bolmaıdy. О́ıtkeni qoǵamǵa jaıly orta ornatyp otyrǵan osyndaı qarapaıym, qatardaǵy eńbek azamattary.

Búginde jumysshy mamandyqtaryna oqytýda keıbir salada mamandardyń azdyǵy qatty baıqalady. Menińshe, qaı baǵytta aqsap turmyz, qandaı mamandyq ıelerine suranys kóp, olar nege qat degendi tereńdeı taldap, soǵan basa mán bergen durys. Bıyl osy máseleniń túıini ońynan sheshiledi dep senemin. Jalpy, Prezıdent atap ótkendeı, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesine aýqymdy reformalar jasaý kerek. Almaty qalasynyń bilim basqarmasynda 16 jyl qyzmet istegen tájirıbeli maman retinde aıtarym, salany barynsha ózgertý, qaıta jańǵyrtý qajet. Kezinde kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin memlekettik, jekemenshik 90-ǵa tarta uıym boldy. Ras, buǵan deıin de kásiptik oqytý júıesinde birneshe ret reforma jasaldy. Olardyń tıimdi tusy da, ókinishke qaraı, aqtalmaǵan jobalar da boldy. Jumysshy mamandyqtardy damytý úshin jańa tehnologııalardy keńinen qamtý, qoldaný kerek. Talapqa saı oqý baǵdarlamasy bolýǵa tıis.

Eskerer bir jaıt, teorııalyq bilimnen góri praktıkalyq úıretýge basymdyq bergen jón. Bir ǵana mysal, AQSh-qa joǵary bilim alýǵa barǵanymda otbasym­men birge kóshtik. Ulymyz 9-synypty sol elde oqydy. Birde fızıka pániniń muǵalimi oqýshylarǵa kádimgi útikti ból­shektep, sony úıde qurap kelýge be­ripti. Bárimiz jabylyp birneshe kún qurastyrdyq. Tájirıbelik tanymnyń ómirlik qajettilikke qanshalyqty kerek ekenin sonda baǵamdadyq. Bizde de sondaı kásiptik bilim beretin kolledjder men óndiris oryndary arasynda ózara baılanys ornaǵany durys. Dánekerleýshige zárý, ustaǵa qoly jetpeıtin mekemeler kóp. Bıylǵy «Jumysshy mamandyqtar jyly» osy olqylyqtyń kem-ketigin bútin­deıdi dep senemiz.

 

Kásiptik bilim – násiptiń joly

– О́ndiris pen kásiptik bilim beretin kolledjder ortasynda baılanys bekı túsýi kerek degen másele ózekti. Osyǵan qatysty qandaı pikir aıtasyz?

Maıra Sembına: Byltyr qarasha aıynda Oqý-aǵartý mınıstrliginde kásiptik-tehnı­­ka­lyq bilim berý isin transformasııa­laý jóninde jumys toby quryldy. Reforma júrgizýdegi ózekti máseleniń biri – jan basyna shaqqanda beriletin qarjy mólsherin kóbeıtý. Iаǵnı kolledj­de oqıtyn stýdent­­terdiń jan basyna shaqqanda bólinetin qarajat mólsherin kóbeıtý kerek. Ekinshi, áleýmettik másele, kol­ledjde stýdent­ter­ge dáris oqıtyn kadr­lardyń da jalaqysyn arttyrǵan abzal. Bilikti kadrlar­­­­dy kolledjderge top­tastyramyz desek aldymen osy áleý­mettik túıindi sheshý kerek.

Oqytý úderisinde materıaldyq-teh­nıkalyq bazany jańartyp, jańǵyrtý da mańyzdy. Oqytý sheberin kolledj­ge qyzmetke shaqyrý ońaı sharýa emes. Mysaly, dánekerleýshi mamandyǵyna tájirıbelik sabaq ótkizýge mamandy tabý qıyn. Dánekerleýshi joq emes, bar, biraq olar mardymsyz eńbekaqyǵa jumys istegennen góri jeke seh ashyp, kásibin dóńgeletip, orasan paıda tabýǵa qumbyl. Materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtyp, kúsheıtýdiń mańyzdylyǵy osynda. О́ıtkeni kásiptik-tehnıkalyq bilim alǵan jumysshy mamandar oqýmen qatar óndiristik tájirıbeden ótip shyńdalady, kásibı biliktiligin arttyrady. Kolledjdi támamdaǵanda daıyn mamandyq ıesi atanady. Jumysshy mamandardy daıar­laý isinde jataqhananyń jetimsizdigi de kúrmeýli másele. Zamanaýı úlgide jabdyqtalǵan, búginginiń stýdentterine qajettiniń barlyǵy bar jataqhananyń jetispeýshiligi de kóp nársege qolbaılaý ekeni shyndyq.

– О́ndiris oryndarynan tájirı­beli mamandardy tartý isi qalaı júzege asyrylady? Máselen,  «Egemen Qazaqstan» gazeti men L.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sı­t­e­ti ara­­synda memorandým bar. Iаǵnı jýrna­lıstıka mamandyǵy boıynsha bilim alýshy stýdentterge tájirı­be­lik sabaqtar gazet redaksııasynda ótedi. Bolashaq jas jýrnalıster basy­­lymnyń redaksııadan jazylyp, bet­telip, baspahanaǵa jóneltiletin sharýa­­syn kózimen kóredi.

Omarbek Orynbekuly: Bul suraq­qa qaıyrylmas buryn mynany aıt­qym keledi. Kolledjde bilim alýǵa um­tylǵan bala qandaı mamandyqty tań­daıtynyn otbasynan aıqyndap, bilip kelýi kerek. Japonııa syndy damyǵan elderde balany balabaqshadan eńbekke baýlıdy.

Kolledjde oqytýdaǵy basty kiltıpan – stýdentterdiń bilim alýǵa asa qulyq­syz­dyǵy, ol az bolǵandaı, oqýyn bitirgen túlekterdiń kópshiligi jumysshy maman­dyǵy boıynsha jumysqa barǵysy kelmeıdi. Mysaly, tek elordada ǵana emes, elimizdegi mańdaıaldy kolledj sanalatyn Astana polıtehnıkalyq kol­ledjinde IT mamandyǵy boıynsha oqýǵa qushtar jastardyń shoǵyry qalyń. Dánekerleýshi, aǵash sheberi, sylaqshy, qalaýshy syndy mamandyqty ıgergisi keletin jastardyń qatary az. Astana qalasynda munaraly krandarǵa mashınıst tapshy. Osy mamandyq boıynsha oqýǵa yntaly stýdentter sırek.

Endi suraqqa qatysty. Kezinde iri óndiris oryndaryndaǵy bilikti mamandar kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin oqý oryndaryna arnaıy issaparǵa jiberilip, tájirıbesimen bólisip, dáris oqıtyn. О́ndiristik oqytý sabaqtaryn ótkizip, jas mamandardy tárbıeleý isine úlesin qosatyn. Osy úrdis qazir úzilip qaldy. Taǵy bir nazar aýdararlyq másele kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin kolledjderdiń oqytýshy kadrlary ja­samys tartyp, qartaıyp barady. Aı saıynǵy eńbek­aqy­­sy mardymsyz bolǵandyqtan, jas oqy­­týshylar kolledjde jumys isteýge yqylasty emes.

Jóndi-jónsiz reforma jasaımyz dep barymyzdan aıyrylyp qal­ǵan­daımyz. Burynyraqta salada jolǵa qoıylǵan biriz­di júıe bar edi. Akademııalyq der­bes­tik beremiz dedik, ózge de ózgeris­ter­diń nátıjesinde búginde ár kolledj oqytý baǵdarlamasyn ózderi jasaıdy. Munyń tıimdiligi de bar shyǵar, biraq ortalyqtan qadaǵalaý, basqarý tetigi iske qosylǵany da durys. Kásibı beıimdeýdiń mektepte jolǵa qoıǵan jón. О́ıtkeni bala mektepte oqyp júrgennen-aq keleshekte qandaı maman ıesi bolatynyn baǵamdap, sheshim qabyldaýy qajet. Jumysshy maman­dyǵy ıeleriniń, eńbek adamdarynyń mártebesin ósirý isinde ıdeologııalyq tetik iske qosylýǵa tıis. Qoǵam bolyp osy mamandyq ıelerin dáripteý úrdisi beleń alýy kerek.

 

Qol kúshi qashanda suranysqa ıe

– Dánekerleýshi, tokar, slesar jyl saıyn tapshy mamandyqtardyń tiziminen túspeıdi. Munyń syry nede dep oılaısyzdar? Elimizde jumysshy mamandyq ıeleri taǵy qandaı salada tapshy?

Shalqar Baıqulaqov: Negizi bizdiń ekonomıka álemdik ólshemmen alǵanda sonshalyqty kúrdeli emes. Al mundaı ekonomıka úrdisinde jumysshy mamandar suranysta bolyp otyr. Jalpy, eńbek naryǵyn jumysshy mamandarsyz elestetý múmkin emes. Sol sebepti biz usynǵan keshendi josparda keleshekte jumysshyǵa suranys kóbeıetinin aıttyq. Mysaly, boljam boıynsha 2030 jylǵa deıin 1,8 mln jumys ornyna suranys bolady. Onyń mıllıonyn jumysshy mamandyq quraıdy. Munda saýda, qurylys, kólik, aýyl sharýashylyǵy, óńdeý ónerkásibi, taý-ken ónerkásibi syndy salalarǵa suranys artady. Búginde elde 7 mıllıonǵa jýyq adam eńbekpen qamtylǵan bolsa, sonyń 1,7 mıllıony – jumysshy mamandar. Elimizdegi árbir tórtinshi adam jumysshy. Iаǵnı jumysshyǵa suranys qazirdiń ózinde kóp. 2030 jylǵa qaraı jumysshy mamandyqtardyń ishinde dánekerleýshige suranys joǵary bolady. Sol sekildi santehnık, traktorshy, qurylys-montaj mamany, óndiris slesari, avtokólik slesari, elektrmonter, tas qalaýshy, sylaqshy, úıdiń qasbetin árleýshiler, aǵash ustalary, taý ken mamany, shahterler, kran basqaratyndar syndy mamandyqtarǵa suranys kóbeıedi.

Taǵy bir aıta keter jaıt, byltyr mınıstrlik eńbek naryǵyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi keshendi josparyn ázirlegende taldaýlardyń kómegimen jumysshy mártebesine selqos qaraýǵa bolmaıtynyn baǵamdadyq. Sol kezde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri bolǵan Tamara Dúısenovaǵa osyǵan qatysty usynysymyzdy aıttyq. О́ıtkeni, kúndelikti tirshilikte aıyna 1,5 mln teńge tabatyn kran mashınısi men ákimdikte 200 myń teńgeni qanaǵat tutatyn maman qatar kelse, memle­kettik qyzmetkerdiń mártebesi báribir bıik kórinedi. Osy turǵyda jumys­shy­lardyń mártebesin arttyrý úshin qundylyq­ta­ry­myzdy, jumysshy mamandyqtarǵa degen kózqarasymyzdy ózgertý kerek.

Meıramgúl Imasheva: Derekterge sáıkes, elektrondy eńbek bırjasynda Astana qalasy boıynsha 2 479 kásiporyn­­nan 3 496 jumys ornyna 1 711 bos jumys orny jarııalanǵan. Aıta keterligi, onyń 1 800-den astamy jumys­shy mamandyqtaryna tıesili. Suranys joǵary mamandyqtardyń ishinde elektrık, dánekerleýshi, munaralyq kran mashınısi, tas qalaýshy, betonshy, avtoelektrık bar. «Eńbek mobıldiligi orta­lyǵy» jumyssyz azamattardy turaq­ty jumysqa ornalastyrýǵa basym­dyq beredi. Jylda pálen adamdy jumysqa ornalastyramyz dep jospar bekitip, sony oryndaýǵa tyrysamyz. Byltyr Astana qalasy boıynsha segiz myńnan astam azamatty jumysqa ázer ornalastyrdyq. Nege deısizder ǵoı? Eńbek naryǵynda bos jumys oryndary joq emes, bar. Ásirese Astanada usynylyp otyrǵan jalaqyny tómen deýge kelmeıdi. Shamamen 200 myń teńgeden joǵary. Onyń ishinde qurylys salasyndaǵy mamandardyń, slesar, dánekerleýshiniń jalaqylary óte jaqsy. Bul salalarda jalaqy 400 myń teńgeden bastalyp, odan ári ózderiniń atqarǵan jumys aýqymyna qaraı tabysy ósip otyrady. Mine, biz osyndaı mamandyqtardyń ózine jumysshyny ázer taýyp, joldama berip júrmiz. Qolynan is keletin keıbir jumysshynyń bilimin rastaıtyn qujaty bolmaı jatady. Bank aldyndaǵy bereshegin ótemegennen shot­tary buǵattaýly azamattar da kóp. Olar jalaqysyn qolma-qol alǵysy keledi. Bizdiń usynyspen mamandardyń ju­mysqa tek resmı turǵyda ornalasýǵa múmkindigi bar. Osy talapqa kelgende jumys­shylar amalsyzdyń kúıin ke­shýge májbúr. Rasynda, jalaqyny qolma-qol alý degenniń mashaqaty kóp. Mundaı jaǵdaıda jumysshy men jumys berýshi arasyndaǵy eńbek zańnamalary saqtalmaıdy. Turaqtylyq bolmaıdy. Jumysshy quqyn kez kelgen jaǵdaıda qorǵaı almaýy múmkin. Bilimin rastaıtyn qujaty joqtar, bank kartasy buǵattaýly azamattar da bizge ókpe-nazyn jaýdyryp jatady. Soǵan qaramastan olarǵa qoldan kelgenshe járdemdesýge tyrysamyz.

Iá, qazir jumysshylardyń da talaby joǵary. Jumysshyǵa, qol eńbegine suranys kóbeıip jatqan soń solaı bolýy da zańdylyq shyǵar. Tabylyp turǵan jumysty úıden qashyq deıtinder de kezdesedi. Meıli, talaby joǵary bolsa bolsyn. Biraq qabileti talabyna saı kelmeıtinderdi qaıtemiz? Kásiptik bilimi bolmasa da tym joǵary jalaqy suraıtyndar da jetedi.

 

Ynta, talap, jiger – bar yrystyń bastaýy

– Qolynda kásiptik bilim alǵanyn rastaıtyn dıplomy bolǵanymen, jumyssyz júrgender kóp. Olardy mamandyqqa qalaı qyzyqtyryp, ynta­­landyrýǵa bolady? Jumysshy maman­dyqtaryna jastardy kóptep tartýda yntalandyrýǵa basa mán bergen jón sekildi. Ásirese kúrmeýi qıyn áleýmettik máseleni sheshýge septigi tıetin bolsa, mysaly qurylys kompanııalary jataqhanamen qamtysa, keleshekte tómen paıyzben úı beriledi degendeı jeńildikter qaras­tyrylsa...

Omarbek Orynbekuly: Qurylys kompanııalary mamandarǵa zárý. Sylaq­­shy joq, qalaýshy qat, esik-tereze ornatýshy taptyrmaıdy degendeı. Eger sol kompanııa basshylyǵy eńbegi eren qyzmetkerge tómen paıyzben úı berip, baspana máselesin sheshýge kómektesetin bolsa, jumysshydan tapshylyq kórmeıdi. Jastar da jumysshy mamandyqqa qyzy­ǵatyn edi. Jumysshy mamandyǵy týraly másele qozǵalǵanda mamandardyń biliktiligine nazar aýdarylýy kerek. Tehnologııa kún ozǵan saıyn túlep, túr­lenip, jańaryp barady.

Shalqar Baıqulaqov: Jastarǵa kásibı baǵdar berý qajet. Sonyń ese­si­ne olar óziniń mashyǵyn tabady. Jýyrda Eńbek resýrstaryn damytý orta­lyǵy «Mansap kompasy» dep atalatyn plat­­formany iske qosty. Bul platfor­many paıdalanýshylarǵa eńbek nary­­ǵyndaǵy ózekti trendterdi zerdeleýge, túrli kásipterdiń suranysyn salystyrýǵa, ońtaıly bilim traektorııa­syn tańdaýǵa múmkindik beredi. Bıyl platforma 400-ge jýyq mamandyqty taldaı alsa, keler jyly osyǵan taǵy 250 jumysshy mamandyǵyn engizgeli otyrmyz. Muny áýeli mektep túlekteri men stýdentterge usynamyz. Iаǵnı olar osy platforma arqyly suranysqa ıe mamandyqtardy, joǵary oqý oryndaryna túsýshilerge qoıylatyn talaptardy, grant alý múmkindikteri týraly aqparatty áp-sátte bile alady. Osyǵan qosa, tańdaǵan mamandyqtyń bolashaǵyn baǵalaý, taǵylymdamadan ótý, qabiletińe saı keletin jumys izdeý jóninde málimet beredi. Platformada ár oqýshynyń jeke kabıneti bolady. Jeke kabıneti arqyly kásibı baǵdar boıynsha test tapsyryp, tizimdegi qandaı jumysshy mamandyqqa beıimi baryn biledi. Negizi mundaı platforma dúnıe júzinde joq. Eger qosymshanyń múmkindigin paıdalanatyndar kóbeıse, bul eńbek naryǵyna, memleketke tıimdi bolar edi.

Iá, qazir jumysshy mamandyqtary boıynsha eńbek etýge yntaly jastar azaıyp barady. Munyń túrli sebebi bar. Keıbir jumys oryndarynda jalaqyny az usynýy, eńbek sharttaryna jumysshynyń kóńili tolmaýy múmkin, taǵysyn-taǵy. Jýyrda biz energetıka, sý salasyn zerdelegen kezde olardyń jalaqysy ortasha ekenin bildik. Shyn máninde olardyń eńbek naryǵynda kóbirek tabys tabýǵa múmkindigi bar. Mysaly tarıfti kóterse bolar edi. Al tarıfterdi memleket qadaǵalaıdy. Saldarynan kompanııada paıda az bolǵan soń, jumysshylarǵa da jalaqyny qysyp tóleıdi. Jumysshyny jarylqaımyz dep trıfti shamadan tys kóterse, taǵy bolmaıdy.

Meıramgúl Imasheva: Bizge kásip­tik bilimi bar bolǵanymen, eńbek tájirı­besi joq mamandar da jıi keledi. Olardy tájirıbe jınasyn dep «Jastar praktıkasy» arqyly jumysqa ornalastyrýǵa tyrysamyz. Ásirese, birneshe zaýyt shoǵyrlanǵan ónerkásip parkterine jiberýge kúsh salamyz. Sonda baıqaǵanymyz, ondaǵy kásip ıeleri jas mamandardy jumysqa tartýǵa qulyqsyz. Nebir syltaý aıtyp, shyǵaryp salady. Tipti, dánekerleýshiler de sol tóńirekten jumys taba almaı jatady. Jastardan tájirıbe, biliktilik talap etedi. Al jas mamandar qaıdan, qalaı tájirıbe jınaıtynyn bizden suraıdy. Bul jumysshy mamandyǵyn oqyǵan túlekterdi tuıyqqa tireıdi. Sodan jastar bos jumys ornyn kútýden jalyǵyp, amalsyz kýrer bolady, kóligi barlary taksı júrgizedi. Sóıtip oqýyn keshe ǵana támamdap, jumysshy bolýǵa umtylǵan jastardyń jigeri qum bolyp, jarty jylda mashyǵyn da umyta bastaıdy. Oqý bitirgen talapty jas­ty birden jumysqa alsa, mamandyqqa tez-aq úırener edi. Jastardy jýytpaı, kórshi elden jumysshy tartatyndar da bar. Olarǵa ınjener, mehanık, slesar ózimizden de tabylatynyn aıtamyz. Qaıtaratyn ýájderi: «bizdiń jumysshylardyń sanaty tómen, tappaǵan soń, shetelden shaqyrdyq» deıdi. Sol shetelden shaqyrǵan mamanǵa mıllıondap jalaqy tóleıdi. Bul da bolsa jumysshy mamandardyń eńbek naryǵyna birden aralasýyn tejep turǵan másele. Olar «Jastar praktıkasy» baǵdarlamasymen jalaqynyń bir bóligin memleket tólegen soń ǵana jastarymyzdy jumysqa alyp júr. Shyn mánisinde, baǵdarlamamen kelgen jasty jumysqa baýlyp, baǵyt-baǵdar kórsetip, arqasynan qaǵyp, eńbekke shyńdaýy kerek qoı. Alaıda «Jastar praktıkasynyń» merzimi ótken soń, mamandy turaqty jumysqa alýdan bas tartatyndar kóp. Taýy shaǵylǵan maman bizge qaıtyp kelip, jumyssyz retinde tirkeledi. Sodan soń jumys berýshiler jastardy yntalandyratyn jap-jaqsy baǵdarlamanyń mánin jete túsinbeı me degen oıda qalamyz.

 

Reformaǵa paıymdy parasat kerek

– Baıqaýymyzsha, atqarylýy tıis biraz sharýa qordalanyp qalypty. Qaıta qaraý­d­y, jetildirýdi, jańǵyr­tý­dy talap etetin másele jeterlik. Osy tur­ǵyda re­for­many neden bastaǵan jón?

Kendaı Ahmetov: 1969 jyly Sary­shaǵan stansasynyń orta mektebin bitirgen soń, ShCh-19 (temirjoldyń belgi berý jáne baılanys dıstansııasyna) SOB qurylǵysynyń elektrjóndeýshisi bolyp jumysqa ornalastym. Sodan bir jyldyq kýrs oqydym, tehnıkým támamdadym, keıin Almaty temirjol kóligi ınjener­leri ınstıtýtynda «Temirjol kóligin elektrlendirý» mamandyǵy boıynsha bilim aldym. 2000 jyldarǵa deıin tań­daǵan mamandyǵymmen túrli qyzmette bolyp, 2002 jyly zeınetkerlikke shyqqansha Astana elektrmen jabdyqtaý dıstansııasy dırektory qyzmetin atqardym. Aıtpaǵym, mamandardy daıarlaǵan soń, onyń jumysqa ornalasýy­na da jár­dem­desý kerek. Osy oraıda bizge buryn­ǵydaı bir-aq jyl oqytatyn «teh­nı­kalyq mektep» úlgisi qajet sekildi. Ol ju­mysshylardyń alǵashqy bas­paldaǵy bolar edi. Tehnıkalyq mek­tepte túıgen-bil­genimiz tehnıkým, ınstıtýt bergen bilimnen kem bolmady. Egemendiktiń eleń-alań kezeńinde tehnıkalyq mekteptiń, ýchılısheniń táp-táýir jumys tártibin jańartyp usyna almadyq. Jumysshy maman­­dyqtardyń qamyn oılasaq, bizge refor­many osydan bastaý qajet. Ýchı­lısheni bitirgender buryn mindetti túrde eki jyl bir mekemede eńbek etetin. Qazir osy tártipti kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin uıymdarǵa alyp kelsek, jumysshy tapshy dep dabyl qaqpas edik. О́zimizge, memleketke janymyz ashysa, eńbek naryǵyna naǵyz bilikti jumysshylardy daıarlaýymyz qajet.

Shalqar Baıqulaqov: Ju­mys­shy­ǵa suranys elimizdiń soltús­­tigin­­degi aımaqtarda kóp ekeni baıqalady. Mamandar qartaıyp barady. Onyń birinshi sebebi, jalaqynyń azdyǵy bolsa kerek. Turǵyndar, ásirese jastar jaǵy taksı júrgizýshisi nemese kýrer bolyp jumysshydan áldeqaıda kóp aqsha taba alady. Biraq olar ómir boıy kýrer bolyp júrmeıdi ǵoı. Qalaı da maman ıesi atanýy kerek emes pe? Eńbek naryǵyna qolynda dıplomy bar ǵana emes, sapaly, ekonomıkany órge súıreıtin maman qajet. Sol úshin de Prezıdent tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý júıesine reforma jasaý kerektigin alǵa tartty. Áriptesterimiz aıtqandaı, kásiptik bilim beretin uıym muǵalimderiniń jalaqysyn, mártebesin kóterse, olardyń ınfraqurlymyn jańartsa quba-qup. Joǵary standarttarǵa saı keletin kásiptik bilim beretin uıymda bilim alǵan jastyń qalaı degende de mamandyqqa qyzyǵýshylyǵy artar edi. Taǵy da qaıtalap aıtsam, bizge júrgizýshi, kýrerler qajet emes. Olar qaı kezde de tabylady. Bizge – jumysshy qajet.

– Sońǵy jyldary mektep muǵalim­de­rine jan-jaqty qoldaý kórsetilip, már­tebesi kóterildi. Muǵalim bolǵysy kele­tinder kóbeıdi. Jumysshy maman­dyq­tardyń bedelin arttyrý úshin de osyn­­­­­daı tyń, batyl qadam jasaıtyn kezeń kelgen sııaqty ?

Murat Irgebaev: Shynynda, jumys­shy mamandyqtardyń tapshyly­ǵyna birneshe faktor áser etedi. Sonyń ishinde otbasyndaǵy tárbıeden bastap, maman daıarlaıtyn uıymdardyń ahýaly, jalaqynyń azdyǵy, jumys oryndarynyń jas mamandarǵa senim artpaýy, taǵysyn-taǵy, jalǵasa beredi. Mundaǵy tórt túrli kedergi jumysshynyń erteńine tikeleı yqpaly bar. Saldarynan jumysshy ózi tańdaǵan salanyń sheberi bolsam degen oınynan aınyp, basqa salaǵa jarmasady. Oqýyn keshe bitirgen jastan eńbek ótilin suraý aqylǵa syımaıtyn dúnıe. Jas mamandy shyńdaý kerek. Sonda ol ýaqyt óte sheberlik jaǵynan basqa, tájirıbeli dep júrgen mamannan oq boıy ozýy bek múmkin. Jumysshy mártebesi tómendep barady. Jumysshy bolýdan jasqanatyndar kóp. Jumysshy adamnyń mártebesin kóterip, olarǵa durys baǵa beretin shaq týdy. Ánshi, sportshylardy jarnamalaǵandaı, jumysshyny da elge tanytý qajet. Jyl saıyn ótetin, shaǵyn aýdıtorııany qamtıtyn, shyǵyny kóp naýqandyq is-sharalardy tyıyp, osy dóńgelek ústel basynda aıtylǵan, maman daıarlaýdaǵy júıelilikti, jumysshy men jumys berýshi arasyndaǵy baılanysty rettesek, olardy nasıhattaý úshin áleýmettik jeliniń múmkindigin molynan paıdalansaq, jumysshynyń abyroı-bedeli de, jalaqysy da arta túser edi.

Kendaı Ahmetov: О́zim eńbek jolyn qarapaıym jumysshydan bastap, keıin basshylyq qyzmetti de atqarǵan soń jumysshylardyń jaı-kúıin bir kisideı bilemin. Mekemede 400-ge jýyq jumysshy eńbek etti. Basshylyqta júrgende talaı jumysshy keldi. Jumysqa alaıyn desek, birinde oqyǵanyn rastaıtyn qujat joq, qujaty barlarynyń keıbirinde kásibı daǵdy, sheberlik joq. Qolyna oqydy degen kýálikti qalaı alǵanyna tańǵalasyń. Biraq ekeýi de tájirıbesi joǵyna qaramaı, jumys istep, birden kóp tabys tapqysy keledi.

Qazir jastardyń eńbekke degen kózqarasy ózgerdi. Birinshi kezekte ju­mys­shylar jaqsy eńbek jaǵdaıynda jumys isteýi kerek. Jalaqysy, qural-jabdyqtarmen qamtylýy, qaýipsizdigi, densaýlyq jaǵdaıy baqylaýda bolýy tıis. О́zimiz de oqýdy keshe támamdaǵan jastarmen jumys istedik. Barlyǵyn úırettik. Qıyn, qaýipti jerge birden nusqamaıtynbyz. Mysaly, 220 000 kVt toqpen jumys isteıtin mamandar boldy. Biz olarǵa qurmetpen qaraıtynbyz. Kúnde qaýipsizdik erejelerin saqtaý keregin eskertemiz. Odan bólek otbasy jaǵdaıyn, kóńil kúıin suraımyz. Qoldan kelgenshe joǵyn túgendeýge, yntalandyrýǵa tyrysatynbyz. Laıyqty jumysshyǵa kólik alyp bergen kezder boldy. Qazir syı-sııapat degen qalyp barady. Tekseris kóp. Qaıyrymdylyqty on oılanyp baryp jasaısyń. Oraıly sátti paıdalanyp, temirjoldyń da dárejesin kóterý kerek degim keledi. Ondaǵy tozǵan qural-jabdyqtardy aýys­­­­tyrý qajet. Sala­daǵy jemqorlyq ta kóp nársege qol­baılaý. Osynyń barlyǵy rettelse, el ekonomıkasynyń kúretamyry temirjol salasy da túzeledi. Paraqorlyq, jemqorlyq – jalpy temirjolda ǵana emes, basqa da salalardyń damýyn tejep otyrǵan kesel. Zaman ońalyp keledi deımiz. Sol turǵyda kúıip turǵan máseleni ashyp aıtýdan ımenbeý kerek, sonda ǵana jumysshy mártebesi artady, túzelemiz, jańaramyz, damımyz.

Meıramgúl Imasheva: Kim-kim de bolsa jaqsy jumys istesem, qarjylyq jaǵdaı turaqty bolsa deıdi. Osy salada júrgen soń kóp nárseni túsindik. Qazir balalarymyzǵa keleshekte zańger, býhgalter bolamyn dep oılama, jumysshy mamandyǵyn ıger degendi jıi aıtamyz. Jaryq, sý, jylý beretin, qala tazalyǵyna jaýapty mamandarǵa kókten qaraıtyndar, ókinishke qaraı, qoǵamda kezdesedi. Munyń barlyǵy túptep kelgende úıdegi tárbıeden, tanym-túsinikten bastalady. Erterekte úlkender urpaqtaryna joǵary bilim al, ǵalym bol dese degen shyǵar. Degenmen qazir qolmen isteıtin sharýaǵa qyry barlar jerde qalmaıdy. Adamnyń sheberligin, qabiletin, ónerin eshkim tartyp ala almaıdy.

Jasyryp nesi bar, kásiptik bilim beretin kolledjge barýǵa namystanatyndar kóp. Ata-analar da balanyń kásiptik bilim alsam degen usynysyn qoldaı bermeıdi. Balalarǵa mektepte, otbasynda durys baǵyt-baǵdar bermegen soń qaıda bararyn, kim bolaryn bilmeı júrgen jastar kóp. Olarǵa jumysshy mamandyqtary bolashaqtyń mamandyǵy ekenin túsindirý kerek. Bul ortaq sharýaǵa úıde ata-ana, mektepte muǵalimder aralasýy qajet. Sonda ǵana keleshekte jumys­shy mártebesin qalaı arttyramyz degen saýalǵa naqty jaýap alamyz.

 

Jumysshy maman dáriptelýi shart

– О́te oryndy aıtyp otyrsyzdar. Jumysshy mamandardyń, eńbek adamdarynyń orasan sharýa atqaryp júr­genin qoǵam bolyp nasıhattaý isin qol­ǵa alýdyń ýaqyty áldeqashan týǵan sekildi?

Omarbek Orynbekuly: Árıne, kópshilik­­tiń kózqarasyn, qoǵamdyq túsinikti ózgertý jyldam bola qoımaıdy. Mysaly, jýyrda mynadaı kóriniske tap boldym. Qoǵamdyq kólik ishinde aldymda otyrǵan kelinshek jetkinshek balasyna aqyl aıtyp otyr. Terezeden syrtqa qarady da kóshe tazalap júrgen eńbek adamdaryn balasyna kórsetti. Sóıtti de «sabaqty jaqsy oqymasań, keıin sen de osylaı kóshe sypyrýshy bolasyń» dep jekidi. Osy qanshalyqty oryndy? Eńbek adamynyń mártebesin, bedelin qalaı taptap otyr? 1980-jyldary shubartaýlyqtardyń bastamasymen mektep bitirgen túlekterdi joǵary oqý ornyna emes, qoı baqtyrýǵa jibergen. Komsomol jastar brıgadasy qurylyp, basqa da qoǵamdyq jumystarǵa saldy. Bul qanshalyqty tıimdi, tıimsiz bolǵany basqa áńgime. Aıtpaǵym, eńbek adamdaryn, jumysshy mamandyq ıelerin jan-jaqty nasıhattap, dáripteý arqyly mártebesin kóterýimiz kerek.

Nurgúl Taý: Jalpy kásiptik beıim­deý isinde atqaratyn sharýa áli kóp. Jasy­­ratyny joq, mektepte oqý úlgerimi tómen, tártibi qıyn balalardy kolledjge túsýi­ne úgitteıdi. Osy qasań túsinikti joıý kerek. Kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin oqý orny­na jumysshy mamandyqtarǵa beıimi bar, qyzyǵýshylyǵy joǵary, kele­shek­te bilikti maman atanatyn talapty jastardy tartý kerek. Qaı sala boıynsha qandaı mamandyq ıeleri kerek degen saýalǵa jaýap taýyp, suranysqa saı mamandyq ıelerin oqytýǵa basymdyq bergen lázim. Áleýmettik jeliniń alańyn nasıhat quralyna durys aınaldyra bilsek, jumysshy mamandyq ıeleriniń mártebesin arttyrýǵa zor serpin beredi. Máselen, meniń feısbýktegi paraqshama jazylýshy sany 3 myń ǵana. Jaqynda jataqhana máselesin kóterip post jarııalap edim, 320 myń adam oqydy, qyzý pikir bildirdi. Ony taǵy bir áriptesim qoldap, bólisip edi, qaralymy 1 mıllıonnan asyp jyǵyldy. Joǵaryda aıtqanymdaı, eńbek adamdaryn, jumysshy mamandyq ıelerin nasıhattaýda áleýmettik jeliniń kúshin utymdy paıdalana bilýimiz kerek.

Maıra Sembına: Sonymen qatar kolledjderdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn, ınfra­qu­rylymyn zamanaýı tehnologııamen jabdyqtaýdyń mańyzy zor. Kásiptik-teh­nıkalyq mamandyqtarǵa baýlıtyn oqý oryndary qalanyń shetinde emes, orta­ly­ǵynda ornalasýy kerek. «Binom» syndy ozyq tehnologııamen qamtamasyz etilgen zamanaýı úlgidegi mektepte bilim alyp kelgen bala kolledjdiń qazirgi jaǵdaıyn kórgende kóńili qońyltaqsıtyny anyq. Tipti eskirgen dep partaǵa da otyrǵysy kelmeıtin syńaı tanytady. Bizdiń kolledj 1949 jyly boı kótergen ǵımaratta ornalasqan. Materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtyp, jańartpaı bolmaıdy.

Tájirıbede anyqtalǵandaı, jumys berýshiler oqý bitirgen jas kadrlardy qabyldaǵanda kóbine kolledj túlek­te­rine basa nazar aýdarady. Sebebi oqý barysynda olar teorııalyq bilimdi tá­jirıbemen ushtastyryp, daıyn maman bolyp shyǵady. Kolledjderge jumys berýshilerdi kóptep tartyp, etene baılanys ornatqan abzal. Mysaly, bizdiń kolledjde eldegi irgeli alty kompanııanyń resýrstyq orta­ly­ǵy ashylǵan. Jumys berýshilerge qandaı mamandyq ıeleri kerek, soǵan saı oqy­typ, kolledjde beıimdeıdi. Iаǵnı bizdiń túlegimiz oqýyn bitirgen soń sol alty kompanııanyń birine jumysqa bar­ǵan­da óndiris ornyna kirgende irkilmeı ju­mysyn jalǵastyryp áketedi.

 

Dóńgelek ústeldi ázirlegender –

Qýanysh NURDANBEKULY,

Sándibek ASANÁLI,

«Egemen Qazaqstan»