Ár mezgildiń óz keremeti bar. Shilińgir shilde týǵanda Turar Rysqulov aýdanyna barǵandar Shal taýynyń tylsymymen tanysýǵa tyrysady. Taýǵa qaraı bet alǵan saıyn tynysyń ashyla túsedi. Masatydaı qulpyrǵan aınalanyń sulýlyǵy janyńdy rahat sezimge bóleıdi. Sarqyrap aqqan taý ózeniniń gúrili ózine tartady da turady.
«Biz úshin bul taýdyń jóni bólek. Quımaqulaq úlkenderden Shal taýy týraly óte kóp áńgime estigenbiz. Qolda bar derekke sensek, Shal babamyz taý bókterindegi quzdy panalapty. Mundaǵy qustyń tilin, taýtekeniń syryn, tipti kıiktiń ymyna deıin bilgen kórinedi. Aıaǵy aıaǵyna juqpaıtyn jelaıaq, quralaıdy kózge atqan mergen bolypty. Jalpy, Shal taýyna qatysty qyzyqty málimetter jeterlik. Kónekóz qarııalar Shal baba qulandy qolda ustaǵanyn, buǵyny buǵaýlap mingenin udaıy aıtyp otyratyn. Ol az deseńiz, taýdy meken etken aıý men jolbarys, qabylan men taýteke sekildi túz janýarlary Shal babanyń daýsyn estigende sıqyrly únine elitip, selt etpeı turyp qalatyn bolǵan desedi. Ol kisiniń áýlıe, kóripkel, tabıǵat tamyrshysy atanǵany týraly derekter de jetip artylady. Sodan da bolsa kerek, Qumaryq aýlynyń joǵary jaǵyndaǵy qasıetti jer Shal taýy atanyp ketken», deıdi sazger, tarıhshy Dúısenáli Byqybaev.
Qyrǵyz Alataýy silemi aımaǵyndaǵy taý aýdan ortalyǵy Qulan aýlynan 60 shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Derekke júginsek, baba atyndaǵy taý teńiz deńgeıinen 2800 metr bıikte ornalasqan. Ańǵarynda ishine myń túrli qupııany búkken Kókkól bar. Týrıster osy kóldi kórý úshin de Shal taýyna qaraı asyǵady, aýmaǵy qozy jaıylym jerdi alyp jatqan tabıǵat tamashasynyń tarıhyn bilýge qushtarlyq tanytady.
Qasıetti mekenge barǵanda taýdyń salqyn samaly janyńdy rahatqa bóleıdi. Áýdem jer júrgen soń Málken, Sazdy, Taldy, Shaıhy atanyń qýysy, Sataı, Aqbulaq, Úıtas sekildi tarıhı oryndar men taýlar kezdesedi. Munda turatyn jergilikti halyq Shal taýy týraly ańyzdy talmaı, tamyljytyp aıtyp otyrady.
Tarıhtan habary bar azamattardyń paıymdaýynsha, Shal taýyndaǵy tastaǵy tańbalar baıyrǵy babalarymyzdyń turmys-tirshiliginen syr shertip tur. Tastyń betine áspettep salǵan taýeshki, buǵy, ıt sýretteri ańshylyq stılinde beınelengen. Olardyń bir bóligi taý bókterindegi Shaıhy qýysynda saqtaýly tur desedi biletinder. Mamandardyń aıtýynsha, janýarlardyń beınesi tek sándik úshin salynbaǵan. Petroglıftegi beınelerge qarap, taý bókterin meken etken adamdardyń dinı-nanymdaryn anyqtaýǵa bolady. Mundaǵy taýeshki, buǵy sııaqty tas beıneler rý taıpalarynyń totemine aınalǵan.
Aýyldyń kónekóz qarııalarynyń sózine sensek, mundaǵy petroglıfter ár dáýirdiń turmys-tirshiliginen syr shertedi. Olardyń ózine tán ataýlary da bar. Máselen, Jarlysý petroglıfteriniń birsypyrasynda taýeshki, buǵy, ıttiń beınesi salynǵan. Aragidik túıelerdiń de sýreti kezdesedi. Bir qyzyǵy, Jarlysý petroglıfterindegi beıneler qyzyl túspen ádiptelgen bolsa, Taldysý petroglıfteri qońyr túspen ystalǵan. Sondaı-aq Shybyndy, Tuıyqtór, Taldybulaq petroglıfteriniń de ózine tán erekshelikteri bar.
Jergilikti halyqtyń aıtýynsha, taýdyń bıiktegi shyń-quzdaryna kóz tikkender tań qylań bergende áldeneshe sekýnd boıy Shal babanyń beınesin kóre alady eken. «Qudaıdyń qudiretine shek joq. Shal atanyń beınesin jartastan kórdik» dep áńgimeniń tıegin aǵytatyndardyń sózine ilgeride asa qatty sene bermeıtinbiz. Bizge bul áńgime jel sóz qýǵandardyń taqýa támsilindeı kórinetin. Alaıda áriptesimiz, ardager jýrnalıst Tursynhan Jamanbaevtyń estelik jazbasyndaǵy derek selt etkizbeı qoımady. Shal taýyna at basyn burǵan ol da baba beınesin kórgen sekildi.
«Jurt arasynda ańyzǵa aınalǵan tylsym qupııany myń estigenshe bir kórsek dedik. Sóıttik te Shal taýyna jol tarttyq. Tań qylań bergenshe kóz shyrymyn alǵan joqpyn. Qasymdaǵy jol bastap barǵan azamattarmen birge ala tańda taý shatqaldaryna qaraı bet aldyq. Jurt arasynda «Shal babanyń beınesi osy jerden kórinedi» delinetin quzar shyńǵa qarama-qarsy kelip toqtadyq.
Yldıda kún janyp turǵan. Taý bıigindegi tańǵy salqyn tánimizdi titirkentip, sergitip jiberdi. Mańaıda shybynnyń yzyńy estilmeıtindeı tynyshtyq ornaǵan. Kózdiń jaýyn alatyn peızajǵa tamsanbaı tura almaısyń. Degenmen mundaǵy tylsymǵa toly qupııany bilsem degen oı sanaǵa tynyshtyq berer emes...
Kún uıasynan kóterilgende bıik shyńdar aıryqsha kózge túsip, tańdaı qaqtyrady. Biz taý shyńynan kóz almaı, qadalyp qarap qalǵan edik. Kún kóterilgende «O, toba, o, qudiret!» dedim kúbirlep. «Talǵat, tez túsir, túsir» deımin fototilshige nusqaý berip. Dál osy ýaqytta saǵymdanyp kisi beınesi kórine bastaǵan. Al Talǵat aýzy ashylyp turyp qalǵan. Ún joq, tek basyn shaıqaıdy. Al ǵajaıyp kórinis sanaýly sekýndta ǵaıyp boldy.
«Sýretke túsirip úlgerdiń be?» deımin Talǵatqa qolym dirildep. «Qoryqtym, seskendim» deıdi ol kózinen áldebir ókinishtiń taby baıqalyp. Burq-burq etip oǵan urystym. Kózben kórgen ǵajaıypty sýretke túsire almaı qalǵanymyzǵa áli kúnge deıin ókinip kelemin. Amal neshik», deıdi ardager jýrnalıst.
Qalaı desek te, shatqalyna qupııa-syr búkken Shal taýy týraly aıtylar áńgime az emes. Shal taýy týraly sóz qozǵala qalsa, jergilikti qarııalar áńgimeniń maıyn tamyzady. Tarıhtan syr shertken túrli derekter óz tuńǵıyǵyna tarta túsedi. Bir anyǵy, bul taýda babalardyń izi qalǵanyna eshkimniń daýy joq. Ony turmys-tirshilik saltynan da ańǵarýǵa bolady.
Qazaq qaı kezde de yrymǵa berik halyq qoı. Qýańshylyq jaılaǵan jyldary el-jurt: «Jaratqanǵa jalynyp qudaıy tamaq bersek Shal taýynyń basyna bult úıiriledi. Onyń sońy nóser jaýynǵa ulasady. Jer-ana býsanyp, shóli qanyp, sharýanyń da qabaǵy ashylady. Muny endi Qudaıdyń qudireti demeı kór!» dep, qudaıy tamaq taratyp jatady.
Shynynda da qaraqurym halyqtyń tilegi qabyl bolyp, kók aspannan nóserdiń shelektep jaýǵanyn talaı ret ózimiz de kórgenbiz. Qalaı alyp qarasaq ta, tylsymy tereńge tarta túsetin Shal taýy qupııasy áli kúnge deıin ashylmaǵan ǵajaıyp meken ekeni aqıqat.
Jambyl oblysy,
Turar Rysqulov aýdany,
Qumaryq aýyly