BÚGINGI JASAMPAZDYQ PEN JARQYN BOLAShAQ KEPILI

Postkeńestik elderdiń basym kóp-shiligi úshin jańa memlekettilikti ornyqtyrý kezeńi qoǵamdyq ómirdi júıeli túrde ózgertý, ekonomıkalyq, saıası túzilimdi túbegeıli jańǵyrtyp, jańartý ýaqytymen tuspa-tus kelgen edi. Sol tarıhı ýaqyttyń belesinen zer salsańyz, táýelsiz Qazaqstannyń osynaý aýmaly-tókpeli, qııamet-qaıym kezeńde ózgelerge uqsamaıtyn, ózindik, sara damý jolynan ótkenin kóresiz. Qazaqstandy modernızasııalaý jobasy ishki-syrtqy mazmuny jaǵynan udaıy evolıýsııalyq sıpatta boldy. Memleket pen qoǵam da­mýynyń túrli kezeńderinde alǵa qoıǵan maqsat-mindetter salıqaly saıasat pen saýatty basqarýdyń nátıjesinde, birte-birte, satylap, tabysty iske asyryldy. Munyń bári reformalyq prosesterdiń bastaýynda turǵan Elbasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tulǵasyna ti­ke­leı baılanysty ekeni daýsyz. Qazaqstan basshylyǵynyń saıasaty árdaıym biriz­dilik pen dáıektilikke, qısynǵa súıendi. Sonyń arqasynda, jıyrma jyldyń aı­nalasynda Qazaqstan “úzdiksiz jań­ǵyrý, jańarý” jolynan ótti. El basshy­lyǵy júzege asyrǵan reformalar aıqyn da naqty eki negizdi tirek etti. Olar damý­dyń evolıýsııalyq qaǵıdasyn basshy­lyqqa alý jáne ınnovasııalyq umtylys bolatyn. Ulttyq damý strategııasyna negiz bolǵan osy eki basymdyqtyń qosyndysy qazaqstandyq jańǵyrý modeliniń tabysyna kepil boldy. Elbasy usynǵan “aldymen – ekono­mıka, sodan keıin – saıasat” formýla­synyń arqasynda ǵana Qazaqstan ekono­mıkasy men memlekettik ınstıtýttaryn jańa zamanǵa beıimdep, jetildirý múmkin boldy. Bul Nursultan Ábishulynyń tabandy tańdaýy bolatyn jáne munyń artynda memleket pen qoǵam aldyndaǵy orasan jaýapkershilik júgi turǵan edi. Keńestik qaıta qurýdyń tájirıbesi saıası jáne ekonomıkalyq reforma­lardyń úndespeýi túbi bir qaterge soqty­ratynyn kórsetken. Sondyqtan saıası, eko­nomıkalyq, áleýmettik ózgeristerdi bir mezette, qosqabat júrgizý qoǵamnyń óz ishinde erekshe uıymdasýdy, aýyz­bir­shi­­lik pen orasan kúsh-jigerdi talap etetin. Modernızasııa úshin memleket pen qoǵamǵa bir “senim arqaýy” qajet edi. Onsyz qazaqstandyq qoǵamnyń bólshek­telip, ydyrap ketýi ǵajap emes-ti. Sol bir aýmaly-tókpeli jyldary júıelik jańarý, jańǵyrý ıdeıasynyń tóńiregine qoǵamdyq pikirdi “toptastyrýshynyń” rolin Elba­synyń ózi atqardy. Ol óziniń memleket pen qoǵamdy damytý oıyn Qa­zaqstannyń árbir otbasyna, azamatyna jetkizýge kúsh saldy. Qashanda qaınaǵan oqıǵalardyń ortasynda, qarapaıym halyqtyń arasynda júrdi. Ol kezde partııalyq alań múldem bos jatqan. Mundaı jaǵdaıda memleketti saqtap qalý, keıbir postkeńestik elder bastan keshken jaǵdaıǵa urynbaý, bılikti ózara jaýlasqan elıtalyq toptardyń arasyndaǵy kúres pen bitpes arazdyqtyń kózine aınaldyrmaý qajet boldy. Onyń ústine Qazaqstan úshin ultaralyq hám dinaralyq kelisimdi saqtap qalý mańyzdy edi. Elde 140-qa tarta ult ókilderi tura­tynyn eskersek, qoǵamdaǵy shıelenis pen júıedegi turaqsyzdyq órtin tutatýǵa ultaralyq faktordy paıdalanǵysy keletinderdiń de bolǵany jasyryn emes. Ondaı jaǵdaılardyń nege alyp kelgenin sol kezeńdegi keıbir postkeńestik mem­leketterdiń mysalynan kórýge bolady. Alaıda, N.Nazarbaev qaı-qaı synǵa da laıyqty jaýap taýyp otyrdy. Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý men bıliktiń túrli tarmaqtarynyń ókilettikterin ja­ńasha bólý tetigin qalyptastyrý osyǵan aıqyn mysal bola aldy. Ult kóshbasshysynyń kóregendigi sonda, ol sanalýan varıanttardyń ishinde eń durysyn tap basyp, tańdaı bilýi tıis. Menińshe, Qazaqstan táýelsizdik alǵan, bir jyly bir ǵasyrǵa tatıtyn jyldar ishinde Prezıdent árdaıym jalqy da durys joldy tańdaýdy júzege asyryp keledi. Nursultan Ábishulynyń el ara­syndaǵy joǵary bedeli, basqarýshy re­tin­degi baǵa jetpes tájirıbesi, qazaq­stan­dyq sosıýmdy túp-tamyrymen tereń túısinip-túsine bilýi damý strategııasyn jasaýmen qatar, modernızasııa ıdeıasyn qoǵamdyq, jalpyulttyq jobaǵa aı­naldyrdy. Táýelsiz Qazaqstannyń qaz turyp, qalyptasýynyń bastapqy kezeńinde-aq N.Nazarbaev óziniń saıası kredosyn bel­gilep berdi: “...qantógis pen búlinshi­likke alyp keletin demokratııanyń bizge qajeti joq. Bizdiń demokratııanyń negizi – saıası, áleýmettik jáne ultaralyq turaq­tylyq. О́zge elder bizdi demo­kratııalyq sprınt úshin qolpashtaıdy eken dep, biz týǵan halqymyzǵa eksperı­ment jasaı almaımyz”. Bul árbir mem­leketshil, pat­rıot azamattyń qaperinde júretin, qaǵı­dasy etip ustaıtyn sózder ekeni aıdan anyq. Qazaqstandaǵy demokratııalyq ıns­tı­­týttardyń qalyptasýy TMD elderin­de­gi osy tektes prosestermen aragidik uqsas bolǵany belgili. Jáne bul jolda birde-bir postkeńestik memleket áleý­mettik-saıası qaıshylyqtar men dúrbe­leń­derdi aınalyp óte alǵan joq. Árıne, Qazaqstan da “kúrkiregen 90-jyl­dar­da­ǵy” jaǵymsyz trendterdi aınalyp ótken joq. Solaı bola tura búgingi kúni jań­ǵyrý, jańarý jolyndaǵy bizdiń qol jet­kizgen tabystarymyz ózin-ózi tolyqtaı aqtap shyqqanyn kórip otyrmyz. Al áý basta ekonomıkalyq reforma­lar saıası ózgeristerdiń aldyn orady dep Prezıdentke “aıyp taqqysy” kelgender modernızasııalyq prosesterdiń ózegi bolǵan osy eki sharttyń tamyrlastyǵyn, baılanysyn sezingisi kelmedi ıakı sezine almady. Orta taptyń qalyptasýy men keń aýqymdaǵy jekeshelendirý, naryqtyq ekonomıka tetikteriniń qarqyndy damýy básekelestikke qabiletti naryqty qalyp­tastyryp qana qoımaı, saıası oń ózgeris­terge de keńinen jol ashty. Bul Elba­synyń, eldiń sanaly tańdaýy bolatyn. Jańarýdyń prezıdenttik strategııa­synyń aıasynda ekonomıkalyq reforma­lar men qoǵamnyń jańa áleýmettik túzi­li­min qurý, eldiń saıası mádenıetin qa­lyp­tastyrý, radıkalızm men áleýmettik masyldyqtan arylý, ýaqyty kelgende keń kólemdi saıası ózgeristerge jol ashý maqsaty turdy. Naryqtyq ekonomıka men orta tap­tyń paıda bolýy onsyz da saıası báseke­lestikke alyp keledi. Biraq ol táýelsiz­diktiń bas kezeńinde, keńestik júıe ydy­rap jatqan kezdegi beımálim, beı-be­re­ket “oıyn erejesi” emes, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵynan jetilgen, turaqty saıası-partııalyq keńistikke aınalýy tıis bolatyn. Al daǵdarystyń tolqynynda tý­ǵan saıası partııalar 90-jyldardyń basynda-aq ońaı ydyrap, bólshektelip ketti. Sebebi, olar qoǵamnyń kóńil-kúıin tap basyp, tanı almady. “Ýaqyt – tóreshi” degen naqyl osyndaıdan týǵan shyǵar. Joǵaryda aıtqandaı, ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardyń tabys­ty júrýi qoǵamdyq ınstıtýttardyń da je­tilýine, turaqtalýyna muryndyq bol­dy. Partııalyq-saıası keńistiktiń keskin-kelbeti, ara salmaǵy ózgerdi. Eń bas­ty­sy, Qazaqstandaǵy saıası-partııalyq qu­ry­­lystyń irgetasyn bılik partııasy qa­lady. Osy rette ózge de qoǵamdyq toptar ózderiniń saıası ortadaǵy partııalyq jobalaryn jasaýǵa múmkindik aldy. Keıinnen, jańa saıası mádenıet pen qoǵamdyq sananyń qalyptasýy týraly aıtqanda N.Nazarbaev “Biz quqyqtyq memleket pen soǵan sáıkes saıası júıeni qura otyryp, memleket pen qoǵamnyń ómirine demokratııalyq qaǵıdalardy óz retimen engizemiz. Biraq maǵan bóten tájirıbeni kózsiz kóshirý men teorııalyq dogmalarǵa sózsiz ere berý qoǵamnyń tolysýynan, onyń ekonomıkalyq ahýaly men demokratııalyq qalpynan mańyzdy dep eshkim de dáleldeı al­ma­ı­dy. Biz qan­daı jaqsy zańdar jazsaq ta, bárin ómirdiń ózi aıqyndaıdy” dep atap kórsetti. Qazaqta “qyryq kisi bir jaq, qyńyr kisi bir jaq” deıtin mátel bar. Keıde kertartpa, Elbasymen boı salys­tyr­ǵy­sy keletinder Qazaqstan budan da jyl­damyraq damı alar edi dep sanaıdy. Tip­ti, jurttyń da sol oıdyń jetegimen júrýin qalaıtynyn qaıtersiz?!. Biraq olar memleket óziniń qalyptasý keze­ńinde damýdyń belgili bir satylarynan ótýi tıis ekenin, bul bárinen buryn halyqtyń dúnıetanymyndaǵy ózgerister arqyly kórinetinin qaperge almaıdy. Memlekettik ınstıtýttardy jańartý qar­qyny tym tez nemese tym baıaý bola almaıdy ǵoı. Shyn kemel saıasatker qoǵamnyń ózgerý jyldam­dyǵyna qaraı halyqtyń beıimdelý qabiletin de sezine bilýi tıis. Qazaqstan Prezıdentinde osy qasıet tereń or­nyqqan. Jańǵyrý úrdisiniń qarqyny týraly másele túbegeıli ózgerister barysynda paıda bolatyn mindetterdiń ereksheligine de baılanysty. Qoǵamdyq mańyzdy jobalardy júzege asyrýdy tezdetý isin kóptegen jaǵdaıda Ult kóseminiń ózi moınyna alady. N.Nazarbaevtyń bas qalany Almatydan Astanaǵa aýystyrýy munyń aıqyn mysaly. Bul tarıhı joba iske asyrylǵan kez­de Qazaqstan memleket retinde qalyp­tasý­­dyń bastapqy kezeńinde ǵana turǵan edi. Astanany aýystyrý týraly keń kó­lemdi ári shyǵyny mol ıdeıaǵa sol ýaqta oppo­zısııa ókilderi ǵana emes, Prezı­dent­ke jaqyn keıbir adamdardyń da nara­zy bolǵany belgili. Olardyń bári de jańa Astanany somdaýǵa bólinetin qar­jyny áldeqaıda qarabaıyr jobalarǵa jumsaýǵa bolar edi dep uqty. Tap osy mezette Elbasy faktory birden úsh turǵyda, aıryqsha jarqyrap kórindi. Birinshi deńgeı – ishki-syrtqy sebep­terden turatyn faktorlardyń barlyǵyn eskere otyryp, sheshim qabyldaý. N.Na­zar­baevty sheshim qabyldaýǵa ıtermele­gen negizgi sebep jańa Qazaqstannyń, ult­tyq jańǵyrtylǵan jobanyń, bola­shaq­qa umtylǵan eldiń beınesin jasaý muraty edi. Bul – Qazaqstan halqynyń, qa­zaqtyń kókiregindegi uly murat bolatyn. Ekinshi deńgeı – qoǵamdy qabyl­dan­ǵan sheshimniń durystyǵy men qajet­ti­gi­ne sendirý boldy. N.Nazarbaevqa, Ult kóshbasshysy retinde, saıası praktıka turǵysynan dıktatorlyq tásil múldem jat. Onyń qoltańbasy – tabandylyq, sonymen birge istiń durystyǵyna qarsy­lastardyń kózin jetkizý, tipti qar­sy­lasty óziniń odaqtasy men pikirlesine aınal­dyra bilý. Ras, bul mańyzdy saıası sheshim úshin ymyralasý degen sóz emes, árdaıym oń nátıjege umtylý nıeti ǵana. Elbasy osy nıetine jetti ári osy jolda aldymen el-jurtynyń qoldaýy men túsinistigine, artynan qurmeti men alǵysyna ıe boldy. Úshinshi deńgeı – bastaǵan isti aıaǵyna deıin jetkizý. “Astana jobasy” tek astana aýystyrý maqsaty emes, tek jańa qalanyń sımvolyna aınalǵan tańǵa­jaı­yp ǵımarattar salý emes, bul – Asta­na­ny Qazaqstannyń, qala berdi qur­lyq­tyń naǵyz qarjylyq, ekonomıkalyq, saıası, mádenı ortalyǵyna aınaldyrý­dyń kún saıynǵy qaýyrt jumysy, tirligi. Jańa elorda búginde qazaqstandyq jańǵyrý men jańarýdyń bastaýy, mem­lekettiń tabystarynyń kórmesi tárizdi. Qazaqstandaǵy ǵana emes, kúlli eýr­azııa­lyq keńistiktegi eń bir mańyzdy, maqtan tutarlyq joba. Munyń báriniń artynda saıasatkerdiń aýyr da ǵajap eńbegi tur. Astana aýystyrý tájirıbesi, N.Na­zar­baevtyń tereń senimi boıynsha, TMD-nyń ózge elderine de ózekti mysal bolyp qalady. Shyn máninde, Elbasy usynǵan “Astanany damytý arqyly memleketti damytý” tezısi totalıtarly ekonomı­kadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóship jatqan elder úshin erekshe kókeıkesti uǵym. О́nege alarlyq dúnıe. Ult kóseminiń róli qıyn-qystaý, kúrdeli ýaqytta ǵana emes, eldiń erteńin, bolashaǵyn aıqyndaıtyn “tarıhı jyldarda” da ózekti bola túsedi. Jańa Qazaqstan tarıhy úshin Elbasynyń róli dál sondaı. Turaqtylyq kezeńinde ko­man­­dalyq jumystyń kúsheıýi baıqalady. Halyqtyń da birligi, yntymaǵy nyǵaı­dy. Búginge degen senimi kúsheıdi. Keler kúnge degen úmiti zoraıdy. Búgingi tańda ult­tyq elıtanyń jaýapkershiligi baryn­sha artyp otyr. Bul da N.Nazarbaev qurǵan saıası júıeniń artyqshylyǵyn kórsetedi. Biraq daǵdarysty kezeńde, el taǵdyry synǵa túsken shaqtarda, qabyldanǵan sheshimniń júıeligi men jedeldigine táýel­di bolatyn tustarda, árdaıym jaýapkershiliktiń bar júgin Prezıdent óz moınyna artýmen keledi. Memleket pen qoǵamdy ary qaraı damytýdyń irgetasy, mine, osy jaýapkershilikpen bite qaı­nasyp, birge qalanǵan. Qazirgi zamanǵy tarıhtyń eń bir kúrdeli kezeńderinde, álemdik qarjy daǵdarysy zardaptaryn eńserý isinde halyq osy jaýapkershilik pen qamqorlyqty shynaıy sezindi. Biz Prezıdentti Elbasy, ulttyq strateg retinde ǵana emes, ǵalamdyq deńgeıdegi jolbasshy retinde taǵy da tanydyq. Álemdik qarjy daǵdarysynyń sebe­bin kóptegen sarapshylar álemdik valıýta jáne qor naryqtarynyń álsizdiginen kóredi. Eger daǵdarysty baǵalaýǵa onyń syrtqy kórinisteri turǵysynan kelsek, munda shyndyqtyń úzigi bar. Qazaqstan Prezıdenti álemde bolyp jatqan keleńsiz ózgeristerge múldem bas­qa, sony kózqaras bildirdi. Onyń pikir­leri jalpy teorııalyq tolǵanys túrinde emes, naqty usynystar túrinde berildi. Nursultan Ábishuly daǵdarystyń kelbetin tek zattyq belgiler dep emes, órkenıettiń shynaıy kórinisterimen tereń baılanystyrady. Mysaly, adamı ólshem­niń joǵala bastaýy, saıasattyń ózinde “bıznes-oılaýdyń”, ıaǵnı saýda-sat­tyq­tyń dendep enýi, negizgi ereje­ler­di umytý – osynyń bári qazirgi zamanǵy eko­nomıkalyq úlginiń setineýine alyp keldi. Qazirgi zaman memleket, bıznes jáne azamattyq qoǵam arasyndaǵy sanaly se­riktestik qarym-qatynastardyń bolýyn talap etedi. Eger mundaı qarym-qaty­nas­tar bolmasa nemese álem tepe-teńdik ne­gizde damı almasa, onda alaqol, uıaty joq toptyń isi úshin memlekettiń táýekelge barýyna týra keledi. AQSh ókimetiniń, sondaı-aq birqatar eýropalyq memleket­ter­diń iri banktik qurylymdar men ın­vestısııalyq kompanııalardyń “tesikte­rin” jamap-jasqaýy osyǵan uqsas jaıt. N.Nazarbaevtyń pikirinshe, mundaı amal­dy halyqaralyq deńgeı túgili ulttyq deńgeıde qoldanýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıdy bıznestiń ózimshil ókilderine qarsy qatań sharalar qoldaný arqyly da, “memleket – bıznes – qoǵam” úshti­gin­degi ózara qarym-qatynastaǵy minez-qu­lyqty tereń ózgertý arqyly da túzeýge bolady. Bul jetilýdiń, jetildirýdiń ózekti faktoryna aınalýy tıis. О́ıtkeni, jańa qoǵamǵa “eski júkti” arqalap barǵannan eshkim de utpasy anyq. Sondyqtan, N.Nazarbaevtyń “daǵda-rys sabaqtary”, bárinen buryn, júrip ótken joldy tereń zerdeleýge, júıelik tazarý múmkindigin meılinshe paıdalanýǵa úıretedi. “Burynǵy adam kapıtalyndaǵy jańa tehnologııalar” nusqasy kez kelgen reformator úshin jeńiliske bastaıdy. Tek jetilý, jetildirý jobasyn qabyl­daı­­tyn psıhologııa ǵana jaǵymdy ózge­ris­ter jasaı alady, orasan tabysqa jetkizedi. Bul strategııanyń ádistemesi – Elba­synyń ómirlik tájirıbesinen týyn­daı­dy. Biz, 90-jyldardyń sońynda, “Qa­zaq­stan Malaızııa nemese Sıngapýr sııaqty elderdiń tájirıbesin paıdalanady” deıtinbiz. Al qazir álemdik ortalyq­tardyń ózi qazaqstandyq bastamalarǵa yqylaspen qaraıtyn boldy. Bizdiń kózqaras pen ustanym ózin-ózi tolyq aqtady. Qazaqstan daǵdarystan aıryqsha qysqa merzimde shyqty. Bir ǵana mysal, 2007 jyldyń tamyz aıynda ulttyq bank júıesiniń jalpy syrtqy qaryzy 33 mlrd. dollardy quraǵan. Ipo­tekalyq nesıe berý salasynda toqyraý qu­bylystary beleń alǵan bolatyn. Tur­ǵyn úıdiń naryǵy 10 paıyzǵa tómendedi. 2009 jyldyń ortasyna taman qazaq­standyq bankterdiń syrtqy qaryzdanýy máselesi birshama sheshildi. Altyn-valıýta qorlary jedel ósti. Ipotekalyq nesıe tóńiregindegi shıelenisti basýdyń ońtaıy keldi. Qazaqstan ekonomıkasyn saýyqty­rýdaǵy negizgi ról “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qoryna be­ril­di. Osy qor júzege asyrǵan daǵdarys­qa qarsy turaqtylyq sharalary men modernıza­sııalyq jobalardy júzege asyrýdyń arqasynda Qazaqstan ekono­mıkasy aıaǵynan turdy. Qazaqstandyq úlgini tabysqa kenelt­ken mańyzdy faktordyń biri – ishki jańarýdyń quramdas bóligi retinde qaralǵan syrtqy saıasat bolǵany aıqyn. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń syrtqy saıasattaǵy orasan eńbegi el ishinde ǵana emes, álemdik qaýymdastyq deńgeıinde laıyqty moıyndaldy. Álem­degi negizgi, bedeldi saıası kúshter tara­py­nan Qazaqstanǵa qatysty árdaıym reformany turaqty qoldaıtyn sheshim­der qabyldanyp keledi. QR Prezıdentiniń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly asa mańyzdy sheshimi – strategııalyq, kóregen qadam. Sonyń ar­qa­synda biz órkenıetti, tańdaýly mem­le­ketterdiń qatarynan oıyp oryn al­dyq. Álemdik bedeldi memleketter men Qazaqstannyń arasyndaǵy qarym-qaty­nasqa múldem jańa mazmun berildi. Qaýip­sizdiktiń tıimdi kepildikterin alyp, kúlli múmkindikterdi ishki qurylymdy damytýǵa shoǵyrlandyrdyq. N.Nazarbaevtyń syrtqy saıasattaǵy ustanymy udaıy ulttyq jobalaýdy jú­ze­ge asyrýǵa, qazaqstandyq qoǵamdy júıeli túrde jetildirýge baǵyttalǵan. Osyndaı kózqarastyń taǵy bir aıqyn mysaly – “Eýropaǵa jol” baǵdar­la­masy. “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasynda ulttyq ekonomıkanyń jańarý strategııa­sy da, saıası ózgeristerdiń naqty min­det­teri de kórinis tapty. О́kinishtisi, keıbir sarapshylar bul baǵdarlamany qara­dúr­sin túsindiredi. Ony Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýimen baılanys­ty­ryp qana qarastyrady. Bolmasa, tipti bir ólshemmen – “qor kózderiniń teh­no­logııaǵa aıyrbasy” sııaqtandyryp qaraıdy. Árıne, bul – qate ustanym. Kez kelgen órkenıetti qatynas, Shyǵyspen nemese Batyspen túıisý – bul qashanda ózara paıdaly is. Damýdyń eýropalyq tásili qoǵamdyq qyzmettiń barlyq salasyna, ómir súrý sapasyna, turmystyq qalypqa erkin taralyp ja­tyr. Eń bastysy, Qazaqstan úshin “Eýropaǵa jol” aıqyn da naqty tujy­rymdalýy shart. Bul jahandyq mindetter turǵy­synan da, qarapaıym adamdar úshin de túsinikti ári tartymdy bolýǵa tıis. Bul ıdeıalardyń barlyǵy da N.Nazar­baevtyń strategııalyq josparlarynan týyndap jatyr. Mańyzdy máseleniń biri – qazaq­stan­dyq jańǵyrý men jańarýdyń aıqyn ıdeologııasy. Ol qazirgi kúnniń ózinde jan-jaqty sıpat alǵan. Ol tek Qazaq­stan halqyna arnalmaǵan, bizdiń jaqyn seriktes-odaqtastarymyzǵa da arnalǵan. On alty jyl buryn M.Lomonosov atyn­daǵy Máskeý memlekettik ýnıver-sıtetinde sóılegen sózinde Prezıdent N.Nazarbaev alǵash ret Eýrazııalyq odaq­tyń ıdeıasyn aıtty. Bul jańa, táýelsiz memleketterdiń ekonomıkalyq áleýetin biriktirý jolyndaǵy alǵashqy qadam bolatyn. N.Nazarbaev qısyndaǵan eýra­zııalyq tujyrym óziniń ómirge qabiletti ekenin dáleldedi. Jańa jaqtaýshylar tap­ty. Izdenis pen damýdyń, ıntegra-sııa­lyq úrdisterdiń ıdeologııasyna aınaldy. Árıne, TMD elderiniń bazbir saıası toptary eýrazııalyq yqpaldastyq ıdeıasyn birden qabyldaǵan joq. Jaqyn odaqtastar men seriktesterdiń ózin ózara is-qımyl úshin basqa balamanyń joq­tyǵyna sendirýge kóp kúsh jumsaýǵa týra keldi. Osy bir paıdaly da ótkir ıdeıanyń is júzine asýy úshin tabandylyq pen beriktik tanytqan bizdiń Prezıdent boldy. “Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq: teorııa men naqtylyq” atty óz maqala­synda N. Nazarbaev “teńdik, eriktilik jáne pragmatıkalyq múddege negizdelgen eýrazııalyq qaýymdastyq XXI ǵasyrdyń álemdik ekonomıkasy men saıasatynda jahandyq faktor bola alady” dep atap kórsetti. Bul áldeqandaı dereksiz konseptke degen jaı senim emes, esti, parasatty saıası eseptiń qısyny bolatyn. Biz HHI ǵasyrdyń basynda-aq halyqaralyq qarym-qatynastardaǵy beı-bereketsiz úrdistiń, jahandyq dıalogtaǵy senimsiz-dik­tiń, daý-shardyń kýási boldyq. Al Qazaqstan Prezıdenti bastamashy bolǵan halyqaralyq yntymaqtastyq tetikteri Eýrazııadaǵy “ketistirýdiń emes, bitisti­rýdiń” quralyna aınaldy. Osy rette Eýrazııa ıdeıasy ornyqqan “úsh kıt” – Eýrazııalyq qaýymdastyqtyń, Azııadaǵy ózara is-qımyl men senim sharalary boıynsha keńestiń, jáne Shanhaı Ynty­maqtastyǵy Uıymynyń – eýrazııalyq ortaq ıdeıanyń shynaıy kórinisi, mańyz­dy yqpaldastyq qurylymdar bolyp tabylady. Prezıdent N.Nazarbaevtyń olardyń qalyptasýy men damýyndaǵy rólin eki aýyz sózben baǵalaý múmkin emes. Osy bir yqpaldastyq jobalaryn alǵa jyljytýda Elbasynyń kósemdik áleýeti anaǵurlym aıqyn kórindi. Qazaqstan Prezıdentiniń jeke bedeli, suńǵyla saıasatkerligi men álemdik negizgi kúshter ortalyqtarynyń arasyndaǵy dıalogty sheber uıymdastyrý qabileti joǵarydaǵy uıymdardyń da mártebesin barynsha ósirdi. Kóptegen sarapshylar­dyń, mysaly, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyn “HHI ǵasyrdyń, bolashaqtyń yqpaldastyq odaǵy” dep ataıtyny kezdeısoq emes. Eýrazııalyq yqpaldastyqtyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – Eýrazııalyq Eko­no­mıkalyq Qaýymdastyq. Bul da Más­keý memlekettik ýnıversıtetiniń qabyr-ǵasynda QR Prezıdenti aıtqan ıdeıanyń júzege asýynyń kórinisi. EýrAzEQ-ty somdaýdyń ádistemesi, onyń búgingi qyzmetiniń tolyǵýy, damý bolashaǵy munyń bári, qalaı aıtsaq ta, Nursultan Ábishulynyń bastamalarymen tikeleı baılanysty. Munda eýrazııalyq ekono-mıkalyq yntymaqtastyqtyń úsh negizgi basymdyǵy taldanǵan. Birinshiden, eýra­zııalyq keńistikti mekendegen halyq­tardyń tarıhı ekonomıkalyq baı­lanystarynyń jańǵyrýy. Ekinshiden, múshe memleketterdiń qazirgi zamanǵy áleýetin tıimdi úılestirip, resýrstyq múm­kindikterin ózara tolyqtyrý. Son­daı-aq, bul eýrazııalyk memleketterdiń daǵdarystan keıingi kezeńge alǵan tıimdi “bıleti”, jańa jańǵyrý, jańarý joba-synyń irgetasy bolmaq. Qazaqstan, Reseı, Belarýs memle­ketteri arasyndaǵy kelisimmen qurylǵan Keden odaǵy da joǵarydaǵy oılarymyz-dyń jarqyn mysaly. Bul uıymnyń Qa­zaq­stanǵa beretin paıdasy zor ekenin ozyq, sarapshy ekonomısterdiń ózi moıyndap otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq jobanyń jalpy baǵyty N.Nazarbaevtyń sońǵy jumystarynda naqty syzylǵan. Qazir bul tıimdi jáne ekonomıkalyq negizdi qu­ry­lymǵa aınalyp qana qoıǵan joq, ár deńgeıdegi jáne ár túrli jyldamdyqtaǵy damýdy úılestirip, qamtamasyz etip otyr. Sondyqtan eýrazııalyq keńistiktegi elderdiń saıası, ekonomıkalyq, mádenı yntymaǵy, ultaralyq kelisim men túsi­nistik, ózara járdem men syılastyq osy keńistiktegi memleketterdiń erkin damýy­na, beıbit keleshegine kepildik jasaıdy. Jalpy, N.Nazarbaev tujyrymdap bergen yqpaldastyq arqyly damý ıdeo­logııasy osynaý jahandyq ıdeıanyń túp negizi bolyp tabylady. Nazarbaevtyń halyqaralyq bastamalarynyń kóregen­digi men ómirsheńdigin búginde dúnıejúzi tanyp, moıyndap otyr. Muny úlkendi-kishili memleketter basshylarynyń, saıası, qoǵam qaıratkerleriniń bizdiń Prezıdent týraly bildirgen jyly lebizderi men qurmetterinen-aq ańǵarýǵa bolady. Basqasyn aıtpaı-aq qoıalyq, kúni keshe ǵana Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúldiń Qazaqstan Prezıdentin “túrki dúnıesiniń kóshbasshysy” dep tanımyz deýiniń ózi Qazaqstan men onyń Kóshbasshysynyń orasan halyqaralyq bedelinen habar berse kerek. Daý joq, búgingi kúnge deıin Qazaqstan saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrý jolynda kóp nársege qol jetkizdi. Alaıda, biz tek joldyń bir bóligin ǵana júrip óttik. Álemdik qarjy daǵdarysyn eńserip, damýdyń dańǵyl jolyna túsý úshin eldiń aldynda jańa maqsat-mindetter tur. Eger qazirgi zamanǵy jańǵyrtylǵan mátindi eń yqsham túrde belgilesek, ony úsh negizgi bólikke bólýge bolatyndaı: adam kapıtalynyń eń joǵarǵy deńgeıi; óndiristik-ınnovasııa­lyq strategııany basshylyqqa alý; ekonomıkalyq, saıası ózgeristerdiń bir mezgilde úılestirilýi. N.Nazarbaev atap ótkendeı, jańa damý jobasy bárin tegis qamtıdy. Bul mindetter “Qazaqstan-2030” Strategııasy aıasynda ábden pysyqtalyp, tujyrym-dalǵan. Elimizdiń strategııalyq damý ba­ǵyt­tarymen úndes. Alaıda, osy baǵdar­lama júzege asa bastaǵan mezgilden beri jańǵyrý, jańarý jobasynyń ár bóli­ginde, ishki-syrtqy maǵynasynda mańyz­dy ózgerister boldy. Jańa qarsylyq­tardy eńserýge, jańa táýekelderge barýǵa týra keledi. Olarǵa balama jaýap tabýymyz kerek. Búgingi tańda Qazaqstan basshylyǵy aldynda turǵan basymdyqtardyń biregeıi ınnovasııalyq ekonomıkanyń irgetasyn ornyqtyryp, jańa tehnolo­gııalardy damytý bolyp tabylady. Osyǵan oraı Prezıdent bylaı dep málimdedi: “Álemdik sharýashylyq baılanystary júıesine belsendi kirikken búgingi tabysty elder “aqyldy eko­nomıkaǵa” bet burdy. Al ony jasaý úshin eń aldymen ózińniń jeke adam kapı­ta­lyń­dy damytý kerek. Bul endi bizdiń ortaq qazaqstandyq jobanyń barlyq qatysýshylarynyń jaýapker­shiligi. Innovasııa – bul eńbek ónimdiligin aıtarlyqtaı ósiretin nárse. Eńbek ónim­diligi artsa, bizdiń halyqtyń ál-aýqaty qosa ósedi. Tutastyra jumys isteý kerek; ǵylym, ǵylymnan soń – tájirıbe, óndiristik-tájirıbelik nusqaý jáne óndiriske engizý. Bul bizde bolǵan emes. “Samuryq-Qazyna” korporasııasyn qurǵannan keıin osyndaı múmkindik paıda bolady”. Osylaısha, jańǵyrýdyń jańa sapa­lyq deńgeıine ótý “2020 Strategııasy­men” tyǵyz baılanysty, osy joba aıa­synda óndiristik-ınnovasııalyq damýdyń bes jyldyǵy júzege asatyn bolady. Bul jerde áńgime jańa tehnologııa týraly ǵana emes. Biz alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa memleketti, bıznesti, azamattyq qoǵamdy jumyldyrý arqyly ǵana qol jetkizemiz. Memleket bıznes tańdaǵan tehnolo­gııa­nyń transfertin qoldaıdy, al ǵylymı qaýymdastyq jetildirilgen jobalardyń júzege asyrylýyn, sapasyn qadaǵa­laıtyn bolady. Qazaqstan Prezıdenti ınnovasııa salasyndaǵy búgingi ahýaldyń memle­ketke de, qoǵamǵa da qolaısyz ekendigin jasyrmaıdy. Osy ýaqytqa deıin tolyq­qandy júzege aspaǵan ártaraptan­dyrý­dyń – dıversıfıkasııanyń jaıy da sondaı. Sondyqtan N. Nazarbaev ulttyq ekono­mıkanyń tehnologııalyq turǵyda damýyna nazarymyzdy aýdaryp otyr. N. Nazarbaev úshin ekonomıkalyq jańǵyrýdy tehnologııalyq jaǵynan qamtamasyz etý – eńbek ónimdiligin art­tyrý nemese makroekonomıkalyq kór­set­kishterdi san jaǵynan ózgertý máse­lesi ǵana emes. Mindetterdiń shynaıy jıyntyǵy áldeqaıda aýqymdy jáne mańyzdy bolyp kórinedi. Onyń negizinde “jańa ekonomıkany” qalyptastyrýdaǵy temirqazyq faktor –ınnovasııa ıdeıasy jatyr. Tańdaýdyń bási joǵary. Ne jaqyn jyldarda bizdiń el joǵarǵy tehnolo­gııaly jáne básekege qabiletti ekonomı­kasy bar memleketke aınalady. Bolmasa kúlli jumsalǵan kúsh-qýatqa qaramastan Qazaqstan shıkizat óndirýge beıimdelgen el ǵana bolyp qala bermek. Ulttyq kóshbasshy úshin ondaı dılemma bolmaıdy. Endeshe, sońǵy Joldaýda aıtylǵan mindetterdi (“Tek ınnovasııalar ǵana eńbek ónimdiligin shuǵyl arttyra alady”) basshylyqqa alyp, naqty is-qımylǵa kóshetin kez jetti. Qazaqstan Prezıdenti adam kapı­talynyń básekege qabilettiligin kóterý úshin qarjy aıamaý kerektigin (eń birinshi kezekte bilim salasyna); memlekettik – jeke seriktestik tetigin nyǵaıtýdy; aımaqtarǵa qarjy quıý saıasatyn muqııat pysyqtaýdy jáne osy rette aımaq bas­shylarynyń jaýapkershiligin arttyrýdy san márte aıtty. Rasynda, jańǵyrtý, jetildirý jobasynyń eń mańyzdy bóligi adam kapıtaly bolyp tabylady. Munsyz XXI ǵasyr ekonomıkasyna – bilim ekonomıkasyna ótý múmkin emes. Qazaqstandy qazirgi zamanǵy básekege qabiletti, gúldengen memleketke aınal­dyrýda negizgi róldi árdaıym “birinshi adam” faktory – Elbasymyz, Prezı­dent N.Á.Nazarbaev atqarady. Qazaq­stannyń táýelsizdigi, eldiń baqýatty, beıbit turmysy Prezıdentpen tikeleı baı­lanysty. Muny halyq ta, Elbasy­nyń tileýlesteri de, qarsylastary da moıyndaıdy. Kúni keshe ǵana qabyldanǵan “Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy týraly” Kons­tı­týsııalyq zań da týǵan halqynyń, tarıh pen ýaqyttyń Nursultan Ábishulyna bergen ádil baǵasy, kórsetken qurmeti men alǵysy ekeni daýsyz. Qazaq mem­leketiniń negizin qalaýshy, QR Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy – eldiń jasampaz búgini men jarqyn bolashaǵynyń kepili. Bizdiń mindetimiz – Eldiń, Elbasynyń aman­dyǵyn tilep, qolymyzdan kelgenshe qoldaý, kómek kórsetý bolýy tıis. Darhan KÁLETAEV, “Nur Otan” HDP Saıası Keńesiniń Bıýro múshesi, “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qory” AQ basqarýshy dırektory.