Osydan 12 jyl buryn, ıaǵnı, 2003 jyldyń 23-24 qyrkúıeginde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen elordada alǵash ret Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi ótken edi. Bıylǵy jyldyń 10-11 maýsymy aralyǵynda Astanada 5-shi márte ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi beıbitshilik pen damý jolyn maqsat tutqan dinder lıderleri men saıası qaıratkerlerdiń únqatysýyna arnaldy.
О́kinishke qaraı, bıylǵy jyly ótken V sezd ǵalamdyq deńgeıdegi syn-qaterler, álem men turaqtylyqqa qaýip tóndiretin teke-tirester, urys-janjaldar men túrli sıpattaǵy soǵystar, jańadan paıda bolyp jatqan keleńsizdikter men óńirlik qarama-qaıshylyqtar jaǵdaıyna tap keldi. Bularǵa dúnıejúziniń ártúrli qıyrynda ózderiniń belsendilikterin kórsetip júrgen radıkaldy aǵymdardyń is-áreketterin de qosýymyz kerek.
Mine, sondyqtan, qazirgi tańda kún tártibinde beıbitshilik pen beıbit álem úshin barlyq kúsh-jigerdi biriktirý máselesi ózekti bolyp tur. Sebebi, órkenıetaralyq únqatysýdy nyǵaıtý baǵytynda ózara yqpaldastyqty jandandyrǵanda ǵana, sondaı-aq, adamzat ortaq maqsat jolynda kúsh biriktirgende ǵana álemdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýǵa qol jetkizýge bolady. Al mundaı úderis kezinde únqatysýǵa negizdelgen pikirtalastyń mańyzy aıryqsha. Sondyqtan, bıylǵy jylǵy rýhanı forýmnyń basty maqsaty únqatysýdy jandandyrý boldy. Máselen, bul sezde pikirtalastar tájirıbelik sıpatqa quryldy. Astana dinaralyq forýmynyń bolashaǵy da, mine, osydan kórinedi.
Bul rette myna jaıtqa aıryqsha mán berý kerek. Ol – V sezge qatysqan barlyq din ókiliniń qazirgi tańdaǵy keleńsizdikter men túıtkilderge der kezinde únqatýlarynyń álemdik aýqymda anyq jáne myǵym bolyp shyǵýy. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V seziniń negizgi mindeti – bir jaǵynan únqatysý alańyn keńeıtip qana qoımaı, onyń sapasyn kóterýge yqpal etý, sezge qatysýshylar arasyndaǵy ózara túsinistikti arttyrý, rýhanı jáne saıası lıderlerdiń yqpaldastyǵyn jandandyrý bolsa, ekinshi jaǵynan, jańa myńjyldyqtyń eń ózekti de túıtkildi máseleleriniń túıinin tarqatýǵa septesý.
Máselen, bıylǵy sezdiń birinshi seksııalyq otyrysynyń taqyryby «Dinı jáne saıası lıderler: adamzat aldyndaǵy jaýapkershilik» dep ataldy. Adamzattyń tarıhı damýynyń jańa kezeńinde dinı jáne saıası kóshbasshylardyń róli aıryqsha mańyzǵa ıe bolyp tur. Sebebi, HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda jetekshi álemdik derajavalardyń dinı lıderleri men saıası qaıratkerleri ekstremıstik, radıkaldyq jáne separatıstik kúshterge qarsy judyryqtaı jumylý qaǵıdasyn ustanýǵa shaqyrylyp otyr. Bul óz kezeginde memleketter men qoǵamdardyń terrıtorııalyq birtutastyǵyna jáne ulttyq qaýipsizdigine nuqsan keltirmeýi úshin aýadaı qajet. Demek, dinı ókilder men saıasatkerlerdiń júrgizetin jumystary qazirgi zaman lıderleriniń basty jaýapkershiligine aınalýy tıis.
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V seziniń ekinshi seksııasynyń taqyryby – «Dinniń jastarǵa áser-yqpaly: bilim, ǵylym, mádenıet jáne buqaralyq aqparat quraldary». Árıne, jastardyń róli sezde alǵash ret kóterilip otyrǵan joq. Máselen, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń III sezinde jastardy sezd jumysyna tartý týraly ıdeıa kóterilgen bolatyn. Al IV sezdiń tórtinshi seksııasy «Din jáne jastar» degen taqyrypqa arnalǵan edi. Budan neni ańǵarýǵa bolady? Budan jastardyń qoǵamdaǵy aıryqsha kategorııa ekenin baıqaýǵa bolady. Sondyqtan, búgingi jańa zaman olar úshin mádenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysýdyń alańyna aınalýda. Bul jerde jastar ózderiniń tulǵalyq múmkindikterin keńeıtip qana qoımaı, áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa úırenedi, óz-ózin anaǵurlym tanýǵa jáne túsinýge umtylady.
Jahandaný jaǵdaıyndaǵy zamanda, mádenıetter aralasqan jáne burynǵy kezeńmen baılanys úzilgen shaqta, osyǵan baılanysty jańa jáne túsiniksiz qubylystar paıda bolǵan kezde «bótenniń» mádeneti men salt-dástúrine tózimdilikpen jáne qurmetpen qaraýdy úırenýde tájirıbelik turǵyda tálim-tárbıe máselesin jetildirý aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Bul oraıda, jastarǵa qazirgi zamanda óz jolyn durys tańdaý, naqty baǵytty izdeý jańa ıdeıalar men ıdealdardy tabý úshin aıryqsha qajet.
Bul oraıda, qoǵam úshin dinı jáne rýhanı «kıimdermen» búrkemelengen halyqaralyq ekstremızm men terrorızm máselesi kúrdeli bolyp tur. Ekstremıstik uıymdardyń negizgi maqsattarynyń biri – ózderiniń qatarlaryna jastardy anaǵurlym kóbirek tartý. Sebebi, jastar ózderiniń áleýmettik jáne psıhologııalyq minez-qulyqtaryna jáne aınalada bolyp jatqan jaǵdaılardy tereń qabyldaıtyn kózqarastaryna sáıkes, radıkaldyq jáne eliktegish kózqarastar men senimder anaǵurlym kóp qalyptasatyn ortaǵa jatady.
Qazirgi tańda ekstremızm men terrorızm ıdeologııasynyń taralýyna der kezinde qarsy turý óte mańyzdy. Al ony dástúrli dinı ınstıtýttardyń kómegimen, olardyń ózara túsinistigi men kúsh biriktirýiniń, ózara yqpaldasýynyń arqasynda júıeli túrde júrgizý qajet. Buǵan qosa, qandaı da bir senim-nanymǵa tózimdilikpen qaraý, ultaralyq jáne dinaralyq kelisimge degen toleranttylyqqa qatysty halyqaralyq jobalardy jetildirý de aıryqsha mánge ıe. Sondaı-aq, ekstremıstik saıasatqa qarsy mazmunǵa ıe dinı baǵyttaǵy buqaralyq aqparat quraldarynyń rólin kúsheıtý, ekstremıstik, radıkaldyq jáne ksenofobııalyq kóńil-kúıge qarsy tıimdi ádis-tásilderdiń biri retinde turǵyndar arasynda dinı nasıhattyń deńgeıin belsendi túrde kóterýdiń de mańyzy orasan.
Mine, osyndaı jaǵdaıda ǵana, dinniń róli adamzattyń rýhanı baılyǵy retinde ózektilene túsedi. Sebebi, ol qaı kezde de adamzat qoǵamynyń, onyń dúnıetanymynyń jáne álemdi qabyldaýynyń ajyramas bólshegi bolyp kelgen. Qazirgi zamanda da din adamzattyń mádenı jáne rýhanı bólshegi retinde qarastyrylady. Sondyqtan, bul taqyryp jastardyń úlken múmkindigin eskergendikten de tereńnen jáne jan-jaqty talqylandy.
Sezdiń úshinshi seksııasynyń taqyryby – «Din jáne saıasat: jańa úrdister men perspektıvalar». Bul taqyryp jańa zamanǵa sáıkes, úlken mańyzǵa ıe bolyp otyrǵan din jáne saıasattyń ózara baılanysyna arnaldy. Eń birinshi kezekte, bul jahandaný kezeńindegi saıasattyń damýynyń erekshelikterine jáne dinniń róline baılanysty týyndaǵan-tyn.
Memleketter men qoǵamdardyń damýyndaǵy ózekti máseleler dinniń alar orny men róline, onyń memleketpen araqatynasyndaǵy ózgerisine aıryqsha áser etedi. Din men saıasattyń ózara árekettesýindegi jańa úrdister men perspektıvalar jańa zaman alǵa tartqan qaýip-qaterlerge de baılanysty. Bul óz kezeginde saıasatkerler men din ókilderinen jaýapkershilikti, bir jerge jumylýdy, ózara túsinistikti, ekstremızm men terrorızmge qarsy áreket etetin tıimdi tetikterdi ázirleýdi talap etedi. Bul, eń aldymen, álemde beıbitshilik ornaýy úshin qajet.
Sezdiń sońǵy seksııasy «Beıbitshilik, qaýipsizdik jáne úılesimdilik úshin álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń ózara qurmet pen túsinistik negizindegi únqatysýy» degen taqyrypqa arnaldy. Bul – dinaralyq únqatysý atalǵan sezdiń basty qaǵıdasy degen sóz. 2006 jyly ótken II sezde dinaralyq únqatysýdyń 9 qaǵıdasy qabyldandy. Ondaǵy 7-shi qaǵıda, ıaǵnı toleranttylyq aýanyndaǵy únqatysý – barlyq adamdar bir ǵana ǵalamshardy mekendegen degenge negizdelgen. Al bul ortaq qundylyqtardy, máselen, ómirdiń qundylyǵyn, adamzattyq qadir-qasıetti, birtutastyqty meńzeıdi.
Demek, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V seziniń taqyryby ortaq maqsatqa – búkil álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtý jolynda órkenıetaralyq únqatysýdy jandandyrýǵa baǵyttaldy dep forýmnan keıin nyq senimmen aıta alamyz.
Janar QASYMOVA,
Mádenıet jáne sport mınıstrligi Din isteri komıtetine qarasty Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy yntymaqtastyq bóliminiń basshysy.