Qala kósheleriniń boıynda, buzylǵan úılerdiń qabyrǵasynda, ózen jaǵalaýlarynda «túsiniksiz hám túsinikti» jazýlardy kózińiz shaldy ma? Tarıhı oryndar, mádenı oshaqtar, taý-tas, jartastardaǵy alabajaq jazýlardy kórgende elimizdegi vandalızmniń rasynda órship bara jatqanyn baıqaýǵa bolady.
О́z atyn ózi qabyrǵalarǵa ádemilep jazyp ketetin «ónerdi» álem graffıtı dep ataıdy. Qazir bizdiń elde sol graffıtı derti asqynyp, qoǵamdyq oryndardy shımaı-shatpaqqa toltyryp jatqan joq pa? Jer álemdi «alabajaq týyndylarǵa» toltyrǵan «graffıtıshilerge» qalaı shekteý qoıý kerek? Ruqsatsyz graffıtı syzýdy vandalızmge balaýǵa bola ma? Qabyrǵaǵa túrli jazýlardy jazyp ketetinderdi zań aıasynda jaýapkershilikke tartý úshin ne istemek kerek?
Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty taqyrypta sóılep, vandalızmniń teris saldaryna toqtaldy.
2024 jyldyń mamyr aıynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» jańa zań jobasy qabyldandy. Sol zań aıasynda vandalızmge qatysty jaýapkershilik qataıdy. Jańa zań talabyna sáıkes qoǵamdyq sanaǵa keri áser etetin jazýlar jazyp, sýretter salyp nemese ózge de áreketter jasaǵan azamattar 50-den 160 aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul tóleý, 160 saǵattan 600 saǵatqa deıin qara jumysqa jegý jazalaryna kesý kózdelgen. Tipti sot vandalızm áreketi úshin kúdiktini 40 táýlikke deıin qamaýǵa alýǵa quqyly.
Graffıtı – bizdiń kúndelikti leksıkonymyzda joq sóz. Dese de, atalǵan sózdiń túp-tórkini «graftıo» sózinen, ıaǵnı «tyrnaý, qashaý» degen uǵymnan shyǵady. Tarıhı anyqtamalyqtar bul úrdistiń bastaýyn rımdik jerasty mazarlaryndaǵy jazýlary men «Pompeı graffıtıinen» bastapty. Al musylman álemine túriktiń sýretshisi Ara Gýler ákelipti-mis. Ol 1956 jyly Ystanbuldyń bir ǵımaratynyń qabyrǵasyna «Allah» degen sózdi qashap jazypty. Ǵalymdar graffıtıdi «kóshe sýret óneri» dep baǵalaǵan.
Kóshege graffıtı jazý 1960 jyldary Nıý-Iorkte qarqyndy damyǵan. Sol bir jyldary graffıtı syzǵysh Demetrıvstiń (jasyryn aty TAKI) Manhettenniń jerasty ótkelderi men qabyrǵalaryna jazǵan týyndylaryna tolyp ketken. Ol týyndylarynda ózi turatyn úıdiń mekenjaıyn jazýdan bastaǵan. Sol kezdiń ózinde Demetrıvstiń týyndylaryna qarsylyq tanytý bastalypty. Dese de, munan keıin graffıtı tarıhyna arnalǵan kitaptar jazylyp, tipti «Stıl» atty derekti fılm túsirilgen. Muny kórgen jastar ózderi turatyn qalalarǵa qoltańbalaryn qaldyrý maqsatynda izdene bastaıdy. Bul, birinshiden, zamanaýı moda, ekinshiden, tanymaldyqqa jetkizer tóte jol sekildi kórinedi olarǵa. Osy tóte jol álemdegi vandalızm dertiniń asqynýyna ákelgen.
Árıne, zamanaýı moda da ózgeredi. Graffıtı salý Eýropa men Amerıkaǵa tań bolýdan qalǵan kezde ǵana Reseıde qozǵalys paıda boldy. Iаǵnı batysta qabyrǵa men kerege qalmaǵan soń, graffıtı syzý KSRO-nyń tabaldyryǵyn attady. Bul 80-jyldardyń shamasy bolatyn. Bar bolǵany on jyldyń ishinde graffıtı jazýdy meńgergen júzdegen kamandalar shyqty. Olardyń ishinde Moby Crew, BFG Team, Uptown Moscow Crew, Depict Crew, SPP Crew, STC, GZ Crew «Solid Line» sekildileri álemge tanylyp úlgerdi. Bir kezderi bor men kómirmen syzylatyn jazbalardyń tehnıkalyq múmkinshiligi de arta tústi. Al Qazaqstanǵa qabyrǵalardy shımaılaǵyshtar 90-jyldary kelgen.
Búgingi tańda álemniń kóptegen eli vandalızmniń bul túrimen zań aıasynda kúresedi. Máselen, álemdegi tártip pen zań saltanat qurǵan elderdiń biri – Sıngapýr. Bul memleket graffıtıge qatań tyıym salyp, zań buzǵandarǵa aıyppul salady. Sonymen qatar vandalızmmen birneshe márte isti bolǵandardyń túrmege qamalýy nemese taıaqpen jazalanýy múmkin. Birikken Arab Ámirlikteri graffıtıdi ıslamdyq qundylyqtar men zańdarǵa qaıshy áreket sanap, zań buzǵandardy aýyr jazalaıdy. Qytaı elinde saıası nemese úkimetke qarsy baǵyttalǵan graffıtı úshin aýyr jazalar qarastyrylǵan. Túrikmenstanda, Iran, Qatar sekildi memleketterde qoǵamdyq oryndarǵa graffıtı salý zańsyz bolyp sanalady. Iаǵnı graffıtıge ár eldiń mádenıeti men zańdaryna baılanysty shekteýler qoıylǵanyn baıqaýǵa bolady. Al bizde she?
О́tken jyldary bir top belsendi erikti Kókshetaýdaǵy «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkin alabajaq jazýlardan tazalap shyqty. Býrabaıdyń tabıǵı tamashasy «Jumbaqtas» pen «Kempirtas» jartasyndaǵy jazýlardy kórgende júregiń aýyrady. Elimizdegi tarıhı-mádenı mekenderge sýret salyp, atyn jazyp ketetinder Býrabaımen shektelmeıdi. О́z atyn barlyq jerge qashaıtyndar týraly derekter «Tamǵaly tas», «Sharyn», «Kólsaı» sekildi barlyq óńirde bar. Tipti Aqmola oblysy Ereımentaý aýdanynyń О́leńti aýyly aýmaǵyndaǵy Kóbeıtuzdyń ortasyna kólikpen kirip, tuzyn urlaý, Mańǵystaý oblysynda da tarıhı shatqaldy búldirgen buzaqylardyń áreketi sekildi vandalızm túrlerin bir maqala aıasynda aıtyp taýysý múmkin emes. Munyń syrtynda graffıtıshiler qarapaıym turǵyn úılerdegi jedelsatylardy da búldirip, jol belgileri men taqtaıshalarǵa deıin alabajaq jazý jazyp ketetini barshaǵa aıan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy jýrnalıster kúnindegi sózinde de tarıhı-mádenı muralarǵa zııan keltirý, eskertkishterdi qorlaý sııaqty keleńsiz áreketterdi zańmen ǵana jazalanyp qoımaı, qoǵam tarapynan da aıyptalýǵa tıis ekenin málimdegen edi. Demek biz Prezıdent aıtqandaı kez kelgen jerge graffıtı syzyp ketetinderdi qoǵam tarapynan aıyptalýǵa tıis keleńsiz áreket dep tanýymyz kerek. Vandalızmniń bul túriniń zań aıasynda jazalanýyna bárimiz múddeli bolýǵa tıispiz.