Eń tómengi jalaqy: esepteý tásili

ETJ ne úshin kerek?

Aılyq eseptik kórsetkish (AEK) – salyq­tardy, aıyppuldardy, járdemaqylar­dy, áleýmettik tólemderdi, basqa da mindetti tólemderdi esepteýge arnalǵan negizgi ólshem birligi. Bul kórsetkish jyl saıyn ózgerip otyrady. Bıylǵy AEK mólsheri – 3 932 teńge, 10 AEK – 39 320 teńge. Eń tómengi jalaqynyń (ETJ) mán-mańyzy – jumys berýshi óz qyzmetkeriniń tolyq aılyq jalaqysyn osy mólsherden tómen belgileı almaıdy. Osy arqyly memleket jumysshylardyń quqyn qorǵaıdy, eńbek qatynastaryn retteıdi. ETJ zeınetaqylardy, járdemaqylardy, aýrýhanalyq, basqa tólemderdi esepteýge áser etedi, óıtkeni onyń kóbi osy kórsetkishke baılanysty. Keıbir salyqtar men tólemder, mysaly, áleýmettik salyq nemese zeınetaqy jarnalary ETJ negizinde esepteledi. Bıyl elimizdegi eń tómengi jalaqy – 85 myń teń­ge. Bul kórsetkish jyl boıy kúshinde bo­lady. Zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri – 62 771 teńge, bazalyq áleýmettik tólemder­diń mólsherin esepteýge qatysty eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń mólsheri – 46 228 teńge.

«Tolyq jumyspen qam­tylǵan, belgili bir kúnkóris deńgeıi bar elde turatyn adam óz eńbegi úshin eń az de­gende kúnkóris mınımýmyn jabatyn mólsherde aqy alýy kerek dep boljaý qı­syndy. Bul turǵyda búkil álem­degi ekonomısterdiń kóz­qarasy ekige jarylǵan: eń tó­mengi jalaqyny belgileý saıasatyn qoldaıtyndar da, osy bastamaǵa qarsylar da bar. Qarsylardyń ýáji – eger suranys bolsa, usynys bolady. Belgilengen mınımýmnan tómen aqyǵa jumys isteýge daıyn adamdardyń bar­lyǵy jumysqa ornalasa almaıdy, óıtkeni zań ju­mys berýshilerge osyndaı tómen jalaqyny tóleýge ruq­sat etpeıdi. Nátıjesinde, bel­gilengen mınımýmnan tómen jalaqyǵa jumys is­teýge kelisken barlyq ju­mys kúshi kóleńkeli tabys tú­rine kiredi.

Eń tó­men­gi jalaqyny engizý saıa­satyn qoldaı­tyn­dar kóbi­nese jumys be­rý­shiler mo­no­psonııalyq kúshin kór­sete bastaıdy dep sanaıdy. Mo­nop­sonııa – naryqta jalǵyz jumys berýshi bolyp, kez kelgen jalaqyny óz betinshe belgileı alýy. Sol turǵyda halyqty ádiletsiz qanaýdan qorǵaý úshin eń tómengi jalaqyny engizý qajet. Siz ben biz ETJ eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen belgilenbeıtinin tú­sinemiz. Árbir eńbek laıyqty baǵalanýǵa tıis. Adam óziniń jalaqysyna ózin qalypty ómirmen qamtamasyz etýi kerek», deıdi halyqaralyq ekonomıst Danııar Moldahanov.

Keltirilip otyrǵan kes­tedegi kórsetkishterge nazar aýdarsańyz, elimizdegi eń tó­mengi jalaqy (ETJ) eń tó­mengi kúnkóris deńgeıinde bel­gilengenin, tek 2019 jyly ETJ eń tómengi kúnkóris deń­ge­ıinen joǵary bolǵanyn baı­qaýǵa bolady.

Eldegi ETJ mólsheri qalaı esepteledi?

ETJ zańǵa sáıkes ju­mys isteıtin qarapaıym qyz­­met­kerdiń aılyq jalaqysynyń tómengi deńgeıi ekenin, ju­mys berýshiniń qyzmetkerlerge sol mólsherden tómen ja­la­qy tóleýge quqyǵy joq eke­nin taǵy bir eske sala ke­te­ıik. Mysaly, 2024–2026 jyl­darǵa arnalǵan memle­kettik bıýdjet týraly zańǵa sáıkes eń tómengi jalaqy 85 myń teńge boldy, 2022 jylmen salystyrǵanda bul 15 myń teńgege ósti. 2018 jyl­ǵa deıin elimizdegi ETJ eń tómengi kúnkóris deńgeıine teńestirilgen edi. Eń tómengi kúnkóris deńgeıi – bir adamǵa shaqqandaǵy tabystyń tó­men­gi shegi. Bul azyq-túlik pen basqa da mańyzdy qajet­ti­likterge jumsalatyn qara­jat.

Byltyr eń tómengi kún­kó­ris deńgeıi 7%-ǵa artyp, 43 407 teńgeni qurady. 2019 jyl­­dan bastap eldegi eń tó­­mengi jalaqy resmı eń tó­mengi kúnkóris deńgeıinen jo­ǵary boldy. Áýeli ol 1,5 ese ulǵaıtyldy, keıin jyl sa­ıyn kóbeıetin boldy. Byl­­tyr 20 naýryzda Úki­mettiń ETJ esepteýdiń jańa ádistemesin bekitý týraly qaýlysy shyqty. Oǵan eki kórsetkish áser etedi: ortasha jalaqy, eńbek ónimdiligi. Ortasha jalaqy deńgeıi shartty túr­de eldiń barlyq jumys is­teıtin azamattaryn eki teń bólikke bóledi: sol deńgeı­­den joǵary jáne tómen jalaqy alatyn azamattar. Eńbek ónimdiligi – bul shyǵaryl­ǵan ónim kóleminiń jumsalǵan resýrstarǵa qatynasy.

Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstri S.Jaqypovanyń aıtýynsha, elimizdegi eń tómengi jala­qyny 1 mıllıon 800 myń adam alady.

Byltyrǵy sóz, bıylǵy is

Esterińizde bolsa, ETJ-ny esepteý máselesi byltyr biraz talqylanǵan. Má­se­len, Májilis depýtattary Úkimetke eń tómengi ja­l­aqyny 2025 jyly 100 myń­ǵa jetkizýdi usynǵan. Alaı­da bul salaǵa jaýap­ty mınıstrlik elde eń tómengi jalaqyny esepteýge qatysty jańa ádisteme ázirlengenin aıtyp, usynysty qabyl­damaǵan.

Bul jóninde depýtat Erkin Ábil bir suhbatynda: «Jańa ádistemege sáıkes, Úkimet eń tómengi jalaqyny me­dıandyq jalaqy men eńbek ónimdiligine qarap anyq­taı­dy. Buryn ony eń tó­mengi kún­kóris deńgeıine, ınflıa­sııaǵa qarap belgilegen. Ke­lesi jyly ETJ eki ese ósedi», degen edi.

Biraq bıylǵy jaǵdaı de­pýtattyń aıtqanyndaı bolmaı shyqty. Buǵan qosa Úkimet aldaǵy úsh jyl ishinde ETJ-ny medıandyq jalaqynyń 50 paıyzyna jetkizýdi josparlap jatqanyn aıtqan. Osy másele aıtylǵan 2024 jy­ly BAQ betterinde «7 jyl­da eldegi eń tómengi jala­qy 125 myńǵa jetedi, mun­daı mejeni Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrligi belgilep otyr» degen aqparat shyqty. Sodan soń bastama týraly mınıstr Svetlana Jaqypova egjeı-tegjeı túsindirip berdi.

«2030 jylǵa deıin ázir­lengen tujyrymdamaǵa sáı­kes biz 34 paıyzdan bastaımyz. Eń tómengi jalaqyny 125 myńǵa jetkizýge ekonomıkamyz 2024 jyly da­ıyn bolady dep aıta al­maı­­­myn. Maqsatty mejege jetý úshin bıznestiń damýy, eńbek ónimdiligi artýy kerek. Ár adamnyń, ár otan­dasymyzdyń yntasy bolýy qajet. Josparǵa jetýge bir ǵana mınıstrlik emes, bárimiz jumylýymyz kerek», degen edi mınıstr.

Mınıstr aıtqandaı, eko­­nomıkanyń ETJ-ny kó­terýge qashan daıyn bola­tyny belgisiz. Iаǵnı el eko­nomıkasynyń erteńin eshkim naqty boljap aıta almaıdy. Ekonomıkamyzdyń tabysyna sáıkes medıandyq jalaqy da ózgerip otyrady. Desek te keıingi jyldary oń dınamıka bar. Biraq medıandyq jalaqy eldegi or­tasha aılyqtan tómen.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Úkimet osy tusta tómengi jalaqyny arttyrýda ortasha aılyqty emes, medıan­dyq jalaqyny negizge alyp otyr. Joǵaryda atalǵan jańa ádistiń bıyl qoldanysqa ene­tinine de sarapshylar sen­beıdi. Sebebi úsh jyldan beri eńbek mınıstrligi jańa ádis usynyp keledi, rasynda málimdemelerdiń nátıje bergenin áli kóre almadyq.

Materıal basylymǵa da­­ıyn­dalyp jatqan kezde depý­tat Erkin Ábilmen habar­lasýdyń sáti tústi. Birden «Byltyr kelesi jyly ETJ eki ese ósedi dep edińiz...» dep saýal qoıdyq.

«ETJ-ny kóterý – «Amanat» partııasynyń saı­laý­aldy baǵdarlamasy bo­la­tyn. Shynyn aıtqan­da, muny Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstr­ligi sozyp jiberdi. Bir qyzyǵy, ETJ-ny esepteýdiń jańa tásilin byltyr sáýir aıynda bekitti. Sáýir aıynda bekitilgen soń bıyl daıyn bolady dep oıladyq. Muny ósirýdiń eki tásili usynyl­dy, ıaǵnı ETJ-ny mólsherin kóterýdiń eki krıterııi: biri – medıandyq jalaqy, ekin­shisi – eńbek ónimdiligi. Birinshisi bar, ekinshisi osy kóktemde daıyn bolady. Bıýdjetti bekitken kezde «Nege biz ETJ-ny esepteýde jarty jyldyq aılyqty ne­gizge almaımyz?» dep suraq qoı­dym. Qysqasha aıtqan­da, munyń bárine mınıstrlik daıyn bolmady. Sóıtip, byl­tyrǵy kórsetkish sol qal­pynda qaldy. Májilistiń qarjy komıteti ETJ-ny 100 myńǵa deıin kóterýdi usyndy. Jyl sońynda taǵy da barlyq statıstıkany ­­alyp esepteıdi, sol esep bo­ıyn­­sha 2026 jyldyń bıýd­je­ti­ne ózgerister engizi­lip, kelesi jyl­ǵy ETJ mól­sheri beki­tiledi. Bizdiń esebimiz­she, ke­lesi jyly ósýge tıis. ­Ke­minde 100 myń bolý ke­rek. Bu­ǵan deıin ETJ-nyń qa­laı esepteletinin naqty bilgen ­de joqpyz. Qazir formýla­sy bar, ashyqtyq bar, endi jyl saıyn ósip otyrýǵa tıis», deıdi Májilis depýtaty.