Qyzylordada ár jyl basynda urpaq tárbıesine qatysty jıyn ótkizip, el aqsaqaldarynyń, quqyq qorǵaý salasy mamandarynyń, mektep muǵalimderi men ata-analardyń qatysýymen osy tóńirektegi máselelerdi talqyǵa salý dástúrge aınalyp keledi. Qaladaǵy О́ner ortalyǵynda ótken bıylǵy forým «Sanaly urpaq – bolashaq kepili» dep atalyp, oǵan oblys ákimi Nurlybek Nálibaev, Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary Naýryzbaı Baıqadamov, Rýslan Rústemov, Murat Ábenov, Marhabat Jaıymbetov, Murat Ergeshbaev, Bas prokýratýra ókili Jasulan Daýlembaev, oblys prokýrory Rızabek Ojarov, jaýapty sala basshylary qatysty.
Jasóspirimder arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý qoǵam aldyndaǵy basty mindetterdiń biri ekeni daýsyz. Quqyqtyq saýattylyǵyn arttyryp, zańsyz is-áreketter jasaýdan qorǵaý, zańǵa baǵynýshy azamat retinde quqyqtyq tálim-tárbıe berý jas óskinniń boıynda qylmystyń qaı túrine de qarsy ımmýnıtet qalyptastyratyny belgili. Forýmda oblys ákimi Nurlybek Nálibaev óńirde osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystardy sóz etti.
«Jýyrda Memleket basshysynyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda «Jastarymyz halqymyzdyń bolmysyna jat ıdeıalardyń jeteginde ketpese, kúızeliske túspese, nıgılızmge boı aldyrmasa eken dep tileımin. Olardyń belsendi, tártipti, bilimpaz, eńbekqor bolǵanyn qalaımyn» degen sózi jastar tárbıesi memleket strategııasynyń túpki máni ekenin kórsetedi. Elimizde quqyq qorǵaý organdarynyń tıimdi jumysynyń nátıjesinde keıingi 5 jylda quqyq buzýshylyq sany 32 paıyzǵa azaıdy. Oblysymyzda bul kórsetkish 49,7 paıyzǵa tómendegen. Muny áli de azaıtý úshin barlyq deńgeıdegi quqyq qorǵaý organdary basshylarymen birge alqaly jıyndar, túrli kezdesýler, ashyq qabyldaýlar ótkizip kelemiz. Bul óz kezeginde azamattardyń quqyq qorǵaý organdarymen senimdi ári syndarly dıalog ornatýyna jol ashty. Halqymyzda «Tárbıeli adam – taǵaly atpen teń» degen jaqsy sóz bar. Tártip bar jerde órkenıetti qoǵam qalyptasatynyn búgingi urpaqqa jetkizý – bizdiń basty mindetimiz», dedi aımaq basshysy.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»Jıynda oblys prokýrorynyń orynbasary Nurbolat Dúısenbaev tárbıe tini otbasynda qalyptasatynyna toqtaldy. Áıtpese bala ony kósheden izdeı bastaıdy. Byltyr osyndaı kámeletke tolmaǵan 66 bala qylmys jasapty. Olardyń otyzy – mektep oqýshysy, 36-sy – kolledj, ýnıversıtet stýdentteri. Mektepishilik esepke 350 bala alynyp otyr.
«Prokýratýra organdary mektepterde anonımdi saýalnama júrgizip, onyń nátıjesinde oqýshylar arasynda bopsalaý, álimjettik kórsetý jáne jas erekshelikteri boıynsha toptardyń bary anyqtaldy. Balalar arasyndaǵy toptyq tóbelester de tolastamaı otyr. Mysaly, byltyr kámeletke tolmaǵandardy uryp-soǵýdan 5 órimdeı bala qaıtys bolyp, qylmys jasaǵan 4 balaǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Sondyqtan áke-sheshe bala taǵdyryn tek mektepke, muǵalimge júktemeı, tárbıesine mán berip, olardyń júris-turysyn, aralasatyn ortasyn qadaǵalaýy kerek. Bala tárbıesine bárimiz de jaýaptymyz», deıdi N.Dúısenbaev.
Oblystyq prokýratýra turmystyq zorlyq-zombylyqty boldyrmaý baǵytynda Ardagerler jáne Áıelder keńesterimen yntymaqtastyq memorandýmdaryn jasasyp, eki kúnniń birinde úıiniń berekesin alyp, janjal shyǵaratyn 336 quqyq buzýshynyń tizimi jasaqtalypty. Aqsaqaldardy qatystyra otyryp, osyndaı shyryq buzǵyshtarǵa bala tárbıesindegi ákeniń róli, áke mindeti, otbasylyq qundylyqtar týraly tárbıelik túsindirý jumystary keńinen júrgizilip, jańaǵylardyń ortasynan 120 adam túzý jolǵa túsken.
Elimizde keıingi 3 jylda jasóspirimder jasaǵan qylmystyń artýy baıqalady. Muny Májilis depýtaty Murat Ábenov aıtty. Urlyq pen tonaýdan bólek, ınternet alaıaqtyq jasaǵandar arasynan jıi boı kórsetetin jastar ásirese iri qalalarda kóbirek baıqalyp júr. Qylmys jazalaýmen tyıylmaıtynyn aıtqan depýtat krımınologııaǵa amerıkalyq áleýmettanýshylar engizgen «Synǵan áınek» teorııasyn eske saldy. Adam sanasyna qoǵam áser etetinin bildiretin osy teorııaǵa súıengender ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary kóshesinde kún saıyn myńdaǵan qylmys jasalatyn Nıý-Iork qalasyn az ýaqytta qaýipsiz, taza shaharǵa aınaldyrǵan.
«Jastar arasyndaǵy túrli qylmysty tejeýge zań azdyq etedi. Ol úshin qoǵam bolyp jumylýymyz kerek. Qazir jastarǵa barynsha jaǵdaı jasap, olardyń bilim alyp, sportpen aınalysýyna múmkindik beretin nysandar salyp jatqan Qyzylorda oblysynyń bastamasy qoldaýǵa turarlyq. Byltyr «QazGermunaı» kompanııasynyń demeýshiligimen qalada zamanaýı úlgidegi 350 oryndyq Oqýshylar saraıy paıdalanýǵa berilip, «Bilimdi qoldaý qory» esebinen fızıka-matematıka mektep-ınternaty, balalar men jasóspirimderdiń shyǵarmashylyǵyn shyńdaıtyn Shyǵarmashylyq akademııasy salynyp jatyr. «Saýts Oıl» kompanııasynyń demeýshiligimen mýzykalyq kolledjdiń jańa ǵımaraty boı kóterip keledi. Osynyń bári jastardyń bolashaǵyna jasalǵan ınvestısııa dep bilemiz», dedi M.Ábenov.
«Adaldyq júrgen jerde adamdyq júredi», «Eńbegine qaraı ónbegi» degendi boıǵa sińirip ósken urpaqtyń sońy qazir el aǵasy bolar jasqa jetip qaldy. Mektepten asyp artyq bilim almaǵan aldyńǵy býyn tárbıede osyndaı tin qalyptastyryp, keıingige qaldyryp edi. Sol amanatty qazirgiler jalǵaı almaı otyr. Oblystyq prokýratýra uıymdastyrǵan forýmǵa qonaq retinde qatysqan psıholog, belgili dintanýshy Nurlan Baıjigituly osy máselege toqtaldy.
«Bala tárbıesi eń aldymen ákege baılanysty. Myna jıynda aıtylyp jatqan problemanyń bári de – mektepten buryn ár otbasyndaǵy azamattyń qabyrǵasyn aıazdaı qarıtyn másele. Balaǵa ákeden eń aldymen aqsha emes, úlgi-ónege, meıirim-mahabbat kerek. Balańyz týraly aıtylǵan teris pikir eń aldymen sizge tıedi. Kóp jerde «balańyzdyń bilimi orta bolsa da, tárbıesi joǵary bolsyn» degendi jıi aıtamyn. О́ıtkeni qazir otbasyn oırandap, qudaı qosqan qosaǵyna kúnde zábir kórsetip otyratyn tırandardyń kópshiliginiń joǵary oqý ornyn bitirgenin aıǵaqtaıtyn 2-3 dıplomy bar. «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degenińiz – osy. Biz qazir tárbıeni meshitke baryp, ýaǵyz tyńdaý dep qana túsinip júrmiz. Múldem olaı emes. Bul jolda aldyńǵy býyn keıingige sózben emes, ispen úlgi kórsetip, eńbektiń mańyzyn kórsete bilýi kerek», deıdi psıholog.
Forýmda Senat depýtaty Naýryzbaı Baıqadamov, oblys prokýrory Rızabek Ojarov, bokstan Sıdneı olımpıadasynyń chempıony Ermahan Ibraımov pen kınoakter Rústem Omarov kóp aldynda máselege oraı pikir bildirip, «Nashaqorlyqqa jol joq» aksııasyna belsendi qatysqandar marapattaldy.
Qyzylorda