Elimizdiń jylytý júıesinde táýekel kóp. Sondyqtan qashan qar erip, kóktem lebi sezilgenshe alań kóńil basylmaıdy. Osy oraıda energetık, «Atameken» UKP basqarýshy dırektory Jaqyp Haırýshevpen suhbat qurǵan edik. Mamannyń aıtýynsha, qazir óńirlerdegi elektr stansalaryndaǵy jóndeý kestesine sáıkes 9 energoblokte, 53 qazandyqta, 40 týrbınada jóndeý jumysy aıaqtaldy. Sońǵy ýaqytta 1 energoblok, 2 qazandyq pen 5 týrbınada jóndeý jumysy júrgizilip jatyr.
– Jaqyp Ǵalıuly, jylytý maýsymy qalaı ótip jatyr?
– Jylý elektr ortalyqtaryn (JEO) jóndeý men jańǵyrtýǵa 327 mlrd teńge bólindi. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 44%-ǵa artyq. Qaıta qurý jumystary aıasynda JEO-lardyń ortasha tozýy 65%-dan 61%-ǵa deıin tómendeýge tıis. Rıdder JEO-da tozý – 58%-dan 54%-ǵa, Kentaý JEO-da – 85%-dan 65%-ǵa, Ekibastuz JEO-da 42%-dan 35%-ǵa tómendemek. Sonymen birge, 20,7 myń shaqyrym elektr jelisi, 422 qosalqy stansa men 4 054 taratý pýnkti, transformatorlyq qosalqy stansalar jóndeldi. Jylý jelileriniń 542 shaqyrymyna jóndeý júrgizildi.
Energııa kózderiniń otyn qoımalarynda 5,4 mln tonna kómir jınaqtalǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 6%-ǵa, ótken kezeńmen salystyrǵanda 111 myń tonna mazýtqa artyq. Barlyq energııa kózinde otynmen qamtamasyz etý standartqa saı. О́kinishtisi, óńirlerdegi jylý kózderinde, elektr men jylý jelilerinde normatıvtik merzimde joıylǵan tehnologııalyq buzýshylyqtardyń jekelegen jaǵdaıy bar.
– Atqarylyp jatqan is-sharalardyń jetistigi men kemshiligin atap kórsetýge bola ma?
– Jylytý maýsymyna daıyndyq jumystarynyń der kezinde bastalýyn jetistik dep aıtýǵa bolatyn shyǵar. Bul soltústik pen ortalyq aımaqtar sııaqty klımaty qatal aýdandarda qıyn jaǵdaılardy boldyrmaýǵa múmkindik berdi. Resmı derekterge súıensek, energııa kózderi kómir men mazýttyń qajetti kólemin qamtamasyz etip, jylý berý maýsymyn úzilissiz bastaýǵa jaǵdaı jasady. Birqatar oblysta (mysaly, Qaraǵandy men Almatyda) jylý jelileri qaıta jańǵyrtyldy. Bul ıgi is ınfraqurylymnyń tozýy men jylý shyǵynyn azaıtty. Kemshilikterge kelsek, júrgizilip jatqan jumystarǵa qaramastan, jylý jelileriniń tozýy joǵary deńgeıde qalyp otyr. Ortasha eseppen 60%-ǵa deıin. Bul apattar men jylý berýdegi úzilisterge ákelip soǵady. Mán berip qaraıtyn taǵy bir tus – jańǵyrtý jumystaryna qarjy bólingenimen, jumys kólemi kóbine shaǵyn qalalar men aýyldarda qolda bar qarjylandyrýdan asyp ketedi. Osyny eskerip, árbir aımaqqa bólingen qarajattyń qalaı jumsalǵanyn muqııat teksergen jón sııaqty. Eski jelilerdegi energııa shyǵynynyń joǵary deńgeıi jylýmen jabdyqtaý tıimdiligine áser etýdi áli de jalǵastyryp jatyr. Bul bolashaqta tarıfterge áser etýi múmkin shyǵyndardy arttyrady.
– Eldegi birneshe qalada Reseı kompanııalary jylý elektr stansasyn salǵaly jatyr. Olar ýaqyt talabyna laıyqty tehnologııany paıdalanyp otyr ma? Jalpy, jylý elektr stansalaryn jańartyp, jańǵyrtý jumysyn qalaı baǵalaısyz?
– Úsh JEO da kómirmen jumys isteýi kerek. Eger bul jylý elektr stansalary asa kúrdeli sıklder men tıimdi shyǵaryndylardy tazartý júıeleri arqyly zamanaýı standarttarǵa saı salynsa, bul qysqa merzimde qolaıly sheshim bolýy múmkin. Biraq ekologııalyq jáne ekonomıkalyq táýekelderdi esepke almaǵanda, bul sheshim elimizdiń halyqaralyq mindettemeleri jáne dekarbonızasııaǵa degen jahandyq úrdis konteksinde uzaqmerzimdi problemalarǵa ákeledi.
Negizgi aspektilerdi qarastyraıyq. Birinshisi – tehnologııalyq deńgeı. Qazirgi zamanǵy kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary tıimdilikti arttyrý jáne qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııandy azaıtý úshin kelesi tehnologııalardy paıdalana alady: Asa kúrdeli jáne asa joǵary kúrdeli bý sıklderi. Ol tehnologııalar 45%-dan joǵary tıimdilikti qamtamasyz etedi. Bul óndirilgen energııa birligine shaqqandaǵy CO₂ shyǵaryndylaryn aıtarlyqtaı tómendetedi. Odan keıingisi – kómirtekti ustaý jáne saqtaý júıeleri (CCS): olar parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn ájeptáýir kemitýi múmkin. Kelesi – elektrosúzgilik tundyrǵyshtar jáne gaz tazalaý júıeleri: Qatty bólshekterdi 99%-ǵa deıin ustap, kúkirt pen azot shyǵaryndylaryn tómendetedi. Eger jobalarda tıimdiligi 40%-dan tómen dástúrli tehnologııalar qoldanylsa, bul zamanaýı standarttarmen salystyrǵanda keri qadam bolyp sanalady.
Ekinshisi – ekologııalyq aspekt. Kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary CO₂, SO₂ jáne qatty bólshekter shyǵaryndylary boıynsha eń las energııa kózderiniń biri. Biz Parıj kelisimi boıynsha kómirtegi izin azaıtý mindettemesin alǵandyqtan bul kórsetkishterdi tómendetý óte mańyzdy. Joba shyǵaryndylardy baqylaýdyń jetildirilgen júıelerin qamtyp, EO nemese kem degende EYDU standarttaryna sáıkes bolýy kerek (CO₂, SO₂ 150 g/kVt/saǵ jáne qatty bólshekter úshin 10 gramnan artyq emes).
Úshinshisi – ekonomıkalyq táýekelder. Jobada osy JEO qazandyqtaryn gazǵa kóshirýdiń keleshegin qarastyrý qajet. Desek te, kómirmen jumys isteıtin jylý elektr stansalaryn salý – úlken kólemdegi qural-jabdyqtar men materıaldardy qajet etetin iri joba. Sondyqtan osy jobalarda otandyq kásiporyndardan qural-jabdyqtar satyp alý (qazandyq, qubyr, sorǵy, tazalaý júıesi, avtomatıka jáne basqa tetikterdi jetkizý) kerek. Sóıtip, múmkindiginshe otandyq taýar óndirýshilerge qoldaý kórsetý mańyzdy. Tórtinshiden, reseılik kompanııalarmen yntymaqtastyq mindetti túrde tehnologııalar transfertin qamtýy kerek. Iаǵnı qural-jabdyq óndirisin lokalızasııalaý men jergilikti mamandardy daıarlaý múmkindigin qarastyrý lázim. Osy usynystar men kelisimder qoldaý tapsa, salada ilgerileýshilik bolady.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»