Jumysshy mamandyqtary jylyna oraı, kásibı bilim berý júıesin jetildirý, eńbek jaǵdaılaryn jaqsartý, áleýmettik kepildikterdi nyǵaıtý, jumysshy mamandyqtaryn jańartý, adal eńbektiń mán-mańyzyn keńinen nasıhattaý jumystary Aqtóbe oblysynda da jan-jaqty qolǵa alynyp, júzege asyrylyp jatyr.
Jumys oryndaryna qatysty tanymal hh.kz ınternet resýrstan oblys boıynsha suranysqa ıe mamandyqtardy zerdelep, dıagramma qurǵan edik. Sheńberdiń tórtten bir bóligin bólshek saýda menedjerleri toltyrdy. О́ńirde bólshek saýda, azyq-túlik óndirisi, medısına, farmasevtıka, avtokólik saýdasy, qurylys, qarjy, ınjenerlik sala, bilim berý, aqparattyq tehnologııa salasyna mamandar kerek. Taǵy bir shırekti taǵam óndirisi, medısına, farmasevtıka, avtokólik saýdasy bólisti. Tamaqtandyrý oryndaryna, meıramhanalar men dámhanalarǵa aspazdar men kondıterler qaı kezde de qajet. Internet resýrstaǵy farmasevtıka mamandary bóligindegi jarnamalarda provızorlar emes, bıologııalyq belsendi qospalardy saýdalaýshylarǵa suranys basym.
Jurtshylyqqa túrli dárilik shópter men qospalar ótkizip júrgen mundaı ortalyqtardyń akkredıtteýden ótýi týraly taqyryptyń basy ashyq. Olar kóbine osy ónimderdi satatyndardy izdeıdi. Sheńberdiń kelesi bóligin qarjy salasy men ınjenerlik-tehnıkalyq mamandar quraıdy. Bul jerde jarnama berýshiler kóbinese bankter emes, mıkroqarjy uıymdary bolyp shyqty.
Dıagrammada tehnıkalyq qyzmetkerlerge, ınjenerlik mamandyqtarǵa suranys ósip kele jatqany baıqalady. Kásiporyndarǵa kólik júrgizýshileri kóbirek kerek. Baıqaýymyzsha, dánekerleýshi, elektr monteri, aǵash sheberi, kran júrgizýshilerine, qurylysshylar men aýyl sharýashylyǵy mamandaryn izdegen jarnama múlde joqtyń qasy. Aýyl sharýashylyǵy mamandaryna qys ishinde suranys joq. Eń sońǵy orynda bilim, aqparattyq sala tur... Sońǵy bir aıda muǵalimder, balabaqsha tárbıeshileri, IT mamandaryna qajettilik bolmaǵan. Sol sııaqty dárigerler, orta medısına qyzmetkerleri de asa qajet emes. Osy saladaǵy kásibı mamandar áldeqashan óz oryndaryn tapqan. Salystyrmaly túrde qaraǵanda, jumys berýshilerdiń suranysy óńir ekonomıkasynyń jaı-kúıin ańǵartady dep topshylaýǵa negiz bar.
Ekonomıkanyń sıpatyn ózgertý, ózimizde óndiriletin ónim túrleri men kólemin arttyrý, óńdeý ónerkásibin, aýyl sharýashylyǵynyń ár alýan baǵytyn damytý mamandar daıarlaý isin qaıta jobalaýdy qajet etedi. Qazirde Aqtóbe oblysynda 28 myńnan astam stýdenti bar 24 memlekettik, 16 jekemenshik kolledjde 94 mamandyq 139 biliktilik boıynsha oqytylady. О́ńirde 13 kolledjde ǵana jumysshy mamandary daıarlanady. «Jumysshy mamandyqtary jyly» oblystyq bilim basqarmasy óńirdegi 40 kolledjde eńbek naryǵyndaǵy suranysqa ıe mamandyqtar daıarlaý kartasyn ázirledi. Búgingi kúnniń basty máselesi – kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndary básekege qabiletti maman daıarlaýǵa ázir me? Osy baǵytta kásiptik-tehnıkalyq bilim oryndaryn salalyq baǵytta beıindeý, olardyń qarjylyq, tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý, pedagogter áleýetin kóterý, kásiporyndarmen yntymaqtastyq ornatý, jumys berýshiler usynysymen maqsatty bilim berý tapsyrysyn ulǵaıtý kún tártibinde tur. Bıyl osy oqý oryndarynda jańadan bes mamandyq ashý josparlanǵan, onyń ishinde saıabaq (landshaft dızaıny), lıft sharýashylyǵy, qonaqúı, qoǵamdyq tamaqtandyrý bıznesi mamandyqtary bar.
Jylma-jyl eńbek naryǵyna shyǵatyn jastar kóbeıip keledi. О́ńirde ótken oqý jylynda 9-synypty 14796, 11-synypty 19016 oqýshy aıaqtady. Olardyń bári JOO-ǵa túse bermeıdi. Áskerı qyzmetke, basqa salalarǵa baratyndar sany da shekteýli. Sondyqtan túlekterdi eńbek naryǵyna beıimdeý qajet. Jyl saıyn orta kásiptik oqý oryndaryn bitirýshiler sany da artyp keledi. Oblysta 1500-2000 bala kolledj bitirip, eńbek naryǵyna shyǵady. Olardy eńbek naryǵy qalaı qabyldaıdy? Aıqyn másele – jumyssyzdar sany artsa, áleýmettik qysym joǵarylaıdy.
Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý mekemelerine tolyq taldaý júrgizý negizinde birin-biri qaıtalaıtyn mamandyqtar sanyn qysqartý qajet. Oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Nurgúl Bertileýovanyń aıtýynsha, tehnıkalyq mamandyqtar, bilim, medısına, IT, aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna grant sany artqan. Eger 2023 oqý jyly jumysshy mamandyqtarynyń sany 2037 bolsa, 2024 jyly 2135 orynǵa kóbeıgen. Kásiporyndar suranysymen qolǵa alynǵan sátti joba – dýaldy oqytý. 28 kolledjde kólik, taý-ken, tamaq ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy, qurylys, jeńil ónerkásip, qyzmet kórsetý, energetıka, baılanys salalarynda dýaldy oqytý engizilgen. Nátıjesinde, dýaldy oqytýmen qamtylǵan stýdentter sany jyl saıyn 20-25%-ǵa artyp, olardyń jumysqa ornalasý kórsetkishi 91%-ǵa jetken.
Mamandyqtardy beıindeý Aqtóbe polıtehnıkalyq, qurylys-tehnıkalyq kolledjderinde bastaldy. Munda birin-biri qaıtalaıtyn mamandyqtar qysqaryp, beıindeledi. Ondaı mamandyqtar sanatynda tehnolog, esep jáne aýdıt tur. Bir aýdandaǵy eki kolledj biriktiriledi. О́ńirdegi úzdik Hromtaý taý-ken joǵary kolledji jaqynda «elektrmontaj» mamandyǵy boıynsha halyqaralyq akkredıtteýden ótti. Aqtóbe joǵary polıtehnıkalyq kolledji de IT mamandyǵy boıynsha halyqaralyq akkredıtteledi. Maqsat – halyqaralyq standarttar boıynsha mamandar daıarlaýǵa múmkindik alý. Úsh kolledj tirek ortalyqqa aınalyp, oqytýshylary bıyl alys-jaqyn shetelderde taǵylymdamadan ótedi. Oqý oryndaryna óndiristen 63 maman tartylady. Kolledjderdi ár taraptan qarjylandyrý, janynan kásiporyndar uıymdastyryp, stýdenterdiń tabys tabýyna jol ashý da kózdelip otyr. Búginde eki oqý orny shaǵyn kásiporyndar quryp, tabys taýyp jatyr. Olardyń qataryna taǵy da eki oqý orny qosylady. Hromtaý taý-ken kolledji janynan avtopark, Aqtóbe joǵary tehnıkalyq kolledj janynan IT-hab salý josparlansa, jastardyń kásipkerlik bastamalaryn damytý jobasy servıs kolledjinde iske asyrylady. Jumysshy mamandyǵynyń bedelin arttyrý, mektep – kolledj – jumys berýshiler arasyndaǵy baılanysty dáıekti jolǵa qoıý, kásiptik bilim berý mazmunyn jaqsartý jolynda osyndaı jobalar qolǵa alynyp jatyr.
Aqtóbe oblysy