Qalyń tuman tumshalaǵan Beıjiń aspanynda shyrkóbelek aınalǵan ushaqtyń jerge taban tireı almaı júrgeninde qonýǵa tıis mejeli ýaqyttan qyryq mınýt asyp ketken-di. Bul kezde janyn shúberekke túıip otyrǵan 200-ge jýyq jolaýshynyń degbiri qasha bastaǵan. Jaı kezdiń ózinde dabyrlap sóılesetin jergilikti azamattardyń daýsy tipti zoraıyp ketkendeı. Bortserik qyz aýzy-aýzyna juqpaı áldeneni túsindirip álek, sabyrǵa shaqyrǵany bolar. Qytaı tilin túsinbesek te, aǵylshynsha mán-jaıdy uǵysatyn qaýqarymyz bar edi, alaıda mardymdy jaýap ala almadyq. Sol sátte ekıpaj komandıri kún raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty Tıanzın qalasynyń áýejaıyna qonýǵa májbúr ekenin qytaısha-aǵylshynsha habarlap jatty.
Áýede neshe aınalyp, tuman-tumannyń arasynan Beıjińniń «qaqpasyn» taba almaı, Tıanzın qalasyna bettegenimiz beker bolmaǵan sııaqty. Jergilikti jurt tap osy shahardy «astanaǵa kirer qaqpa» dep ataıdy eken. Ári Mın áýletiniń tusynda Tıanzın atanǵan tarıhı ólkeniń ataýy hanzýsha «aspan ótkeli» degen maǵyna beretin kórinedi. Bul jerdiń halqy da yrymǵa qyryn qaramasa kerek, saparymyzdyń sozylyńqyrap ketkenin jamyrasyp jaqsylyqqa balady.
Tıanzınde maı-sýyn qamdap, aptyǵyn basyp alǵan soń ushaǵymyz dittegen jerge qaıta baǵyt aldy. Bul kezde Qytaı astanasynda tuman seıilip, osy joly áýejaıyn adaspaı taptyq. Qytaıdyń Saýda mınıstrligi Ortalyq Azııa elderiniń medıa ókilderine arnalǵan semınarǵa shaqyrǵan soń kelgen betimiz edi bul. Astana áýejaıynan keshqurym ýaqytta kókke kóterilgen ushaǵymyz osylaısha Beıjińge jarty táýlikten soń, tús áletinde jetti.
Tańalageýimde áýeli Sıan qalasynda birer saǵat aıaldap, aıaq sýytyp alǵanbyz. Qııandaǵy Sıanda bizdiń delegasııany ózderi attaı qalap, arnaıy shaqyrǵan soń kedennen kedergisiz ótemiz degen oıymyz iske aspady. Shala uıqy, jolsoqty qalpymyzda qatań tekseristen keıin ǵana tranzıt aımaǵyna óttik. Ásirese shetelge jıi baryp-kelip júrgen áriptesterimiz kedendik baqylaýda uzaqtaý «tergeldi». Tártip solaı, túsinemiz. Bir jarym mıllıardqa jýyq halqy bar eldi uıytyp ustap turý da ońaı bolmasa kerek.
«Buryn Qytaıda bolyp pa edińiz?» deıdi birge saparlap bara jatqan jýrnalıst Erkin Shákiruly, Beıjińge tabanymyz tıgen zamatta. Erterekte Úrimji, Altaı qalalarynda, Shyńjań ólkesiniń qandastarymyz kóp shoǵyrlanǵan aýyldarynda bolǵanbyz, al Beıjińge tuńǵysh ret kelýimiz.
Jylyna 10 myń kólik shyǵarady
Demalys kúni bolǵan soń ba eken, bálkim, irkes-tirkes salynǵan aınalma joldardyń sebi de shyǵar, áýejaıdan qonaqúıge jetkenshe kóligimiz jolda kóp kidirmedi. Dese de bul 20 mıllıonnan astam turǵyny bar qalada kólik keptelisi joq degen sóz emes. Qytaı astanasy úshin de kóliktiń kóptigi asa ózekti máselege aınalǵan. Sol sebepti de Beıjiń dese, birden oıyńa yǵy-jyǵy halyq, ıin tiresken kólik keletini ras.
«Iаpyr-aı, ne degen jyldam edi?» deıdi áriptesimiz tańdanysyn jasyra almaı, dál qasymyzdan kóz ilespes jyldamdyqpen jolaýshylar poıyzy júıtkip ótkende. Birimiz baıqap, birimiz qarap ta úlgermedik, poshymy bólek júrdek poıyz lezde kózden ǵaıyp boldy. Eldiń qazirgi damý qarqynyn sol poıyzǵa uqsattyq. Avtomobıl eksporty jóninen alpaýyttardy shań qaptyryp, kósh bastaǵan el áne-mine ushatyn kóligin naryqqa shyǵarmaqshy. Gýanchjoý qalasynda zııatkerlik bazanyń qurylysy aıaqtalyp qaldy, ol jylyna 10 myń kólik óndiredi desedi. Kólik keptelisinen mezi bolǵanda qanatyn jaıyp jiberip, ushyp ketip bara jatqanymyz elestedi. Qazir Qytaıdyń elektromobılderi men gıbrıd kólikteri tipti Teslanyń ózin tyqsyryp, alańdatyp qoıǵany ras. Qaıbir kúni Qorǵas jaqqa jolymyz túskende kórgenbiz, kórshi elden kólik tasyǵandardyń qarasy qalyń. Ásirese Almatyda toqpen júretin kólik kóp. О́zimiz de Qytaıda jasalǵan bir kólikti tizgindegenimizge kóp bola qoıǵan joq, jazdyń aptabynda mań dalada sýy qaınap, jolda qaldyrǵany bolmasa, jaılylyǵy jóninen japon men káris kóliginen kem soqpaıdy-aq. «Otandyq kólikti ózderi minbeıdi» deýshi edi, áne, kóshesinde tolyp júr ǵoı» deıdi, jylt etkenniń bárin múlt jibermeı smartfonyna muqııat túsirip kele jatqan Erkin áriptesimiz. Qytaı tóraǵasynyń ózi Hongqi atty otandyq avtokólikti minbeýshi me edi, munysy «tamshy tamsa da, ózimizge tamsyn» deıtin emeýrin emeı ne? Resmı taksıi de biryńǵaı Beijing kóligi. Sirá, «óz kólikterin mensinbeıdi» degen jańsaq pikir bolsa kerek. Jalpy, Qytaı kólik jasaǵaly ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bolypty (alǵashqy kóligi 1931 jyly shyqqan), qazir munda 700-ge jýyq kólik markasy bar eken.
Aıyz qandyrǵan poıyz
Beıjińge kelgen kúnniń erteńine poıyzben Sýchjoý qalasyna attandyq. Qytaı astanasynan bul shaharǵa deıin 1300 shaqyrym, ári qaraı Shanhaı tıip tur (100 shaqyrym). Beıjiń–Shanhaı baǵytynda temir-jol arqyly jylyna shamamen 100 mln jolaýshy júredi eken. 2018 jyldan beri osy baǵytqa saǵatyna 350–400 shaqyrym jyldamdyqpen zaýlaıtyn álemdegi eń júırik poıyzdyń biri qatynaıdy.
Foto: zh.wikipedia.org
Magnıttik levıtasııa ádisimen jerdiń betinde qalyqtap júretin temirjol kóligi Sýchjoýǵa jetkenshe týra maǵynasynda tabanymyzdy jerge tıgizbedi. Shamamen Astana men Almatydaı jerdi tórt jarym saǵatta júrip óttik. Naıqalyp-shaıqalyp júretin poıyzǵa ábden úırenip qalǵandaımyz, shalǵaı jer eken dep, asyqpaı shaıymyzdy demdep alyp, endi bir kósilip áńgime bastap jatqanda, sholtań ete qaldy, tipti. Qalyqtap júrgen soń qozǵalǵanyn da sezbeıdi ekensiń, sonsha jyldamdyqpen zymyraǵanda qulaq tundyrardaı gýil-shýylyn da estimedik. Ár stansada 2-3 mınýt qana aıaldaıdy, qalyń nópir adam qalaı jyldam túsip-minip úlgeretini qyzyq kórindi. Jolaýshylar da izetti, «sońǵy ret poıyzǵa minýiń be edi, bolsańshy» dep ursysyp jatqan eshkimdi baıqamadyq. Elp etkenge jelp etip, kóringenge tańdana qoıýymyz qıyn edi, bul poıyz shynynda tańǵaldyrdy. Jalpy temirjol kóligi týraly túsinigimizdi ózgertti. «Týrızmdi damytam deseń, jolyńdy túze!» degendi aıtpaı-aq uqtyrdy.
Jasandy ıntellekt jarysy
Jýrnalısterge arnalǵan semınarda negizinen eldiń aqparattyq-tehnologııalyq, saýda-sattyq pen týrıstik áleýeti týraly baıandaldy. Beıjińdegi kommýnıkasııa ýnıversıtetiniń professory Chjan Sınniń aıtýynsha, eldegi barlyq salada jańa tehnologııalarǵa meılinshe basymdyq berilip otyr. Túrli shekteýlerge qaramastan, Qytaı ásirese jasandy ıntellektini damytýǵa bilek sybana kirisip, oǵan qarjy aıap jatqan joq. Tipti keı kórsetkishterimen bul baǵyttaǵy kóshbasshy elder AQSh, Ońtústik Koreıa, Japonııa men Úndistannan dara shyǵyp, des bermeı tur. Dúnıejúzilik zııatkerlik menshik uıymynyń málimetinshe, generatıvti jasandy ıntellekt jobalaryna patent alýǵa tapsyrys berý jóninen Qytaı alda keledi. Bul el 2014–2023 jyldar aralyǵynda 54 myń ónertabysty tirketipti. Ásirese 2017–2023 jyldary tirkeýden ótken patent sany segiz ese kóbeıgen. Generatıvti JI negizinde ChatGPT, Google Gemini, ERNIE sekildi birqatar servıs jumys isteıdi. Qazir ol óndiris, bıomedısına, kólik, telekommýnıkasııa jáne qaýipsizdik salalarynda keńinen qoldanylyp júr.
Medıa salasynyń damýyna da jasandy ıntellektiniń yqpaly zor. Qytaıdyń Sınhýa agenttigi, CCTV telearnasy sekildi tanymal medıaresýrstar vırtýal júrgizýshi, sýrdoaýdarmashy tájirıbesin engizgenine biraz ýaqyt bolǵan. Ásirese Beıjiń Olımpıadasy kezinde jergilikti telearnalar edel-jedel aqparat taratý úshin JI kómegine jıi júgingen. Rasynda, VR stýdııa, sahna, mátindi beınege nemese dybysty mátinge aınaldyrý sekildi qyzmetter zamanaýı jýrnalıstıkanyń jumysyn kóp jeńildetip tur. Ásirese biz sııaqty gazet tilshilerine buryn dıktofonǵa jazylǵan aýdıony qaǵazǵa túsirý mashaqat bolatyn, qazir dybysty áp-sátte mátinge aınaldyryp, al onyń mazmunyna qaraı vıdeo, foto jasaıtyn servıster barshylyq. Áıtse de, qolymyzdy uzartyp, jumysymyzǵa septesip turǵanmen, jasandy, sezimsiz dúnıege ishiń jylı qoımaıdy eken, báribir. Uıymdastyrýshy tarap «bizderde mynadaı bar, mynadaı bar» dep báıek bolyp, bar jetistigin aldymyzǵa tosqanda, vırtýal konsertke qumarymyz qanbaı, rýhanı lázzattana almaǵanymyzdy jasyryp qaıtemiz. Áıtkenmen, bul da ýaqyttyń enshisindegi másele ekeni daýsyz. Qazirgi qarqynmen sezimin, emosııasyn bildire alatyn mıly mashınalar da kóp keshikpeı sanatqa qosylatyn da bolar.
Budan keıin ózbek, túrikmen, tájik, qazaǵy bar, bir top jýrnalıst Sýchjoý qalasynda robot-kamera shyǵaratyn kompanııanyń jumysymen tanystyq. Ádette telearnada stýdııalyq bir baǵdarlamany operator, rejısser, jaryq berýshi, montajer, dybys rejısseri syndy keminde onshaqty adam túsiretini belgili. Júrgizýshiniń izinen qalmaı ózi túsirip, dybys pen jaryqty da ózi teńsheıtin «aqyldy» kameralar sol mamandardyń birazyn jumyssyz qaldyratyn túri bar.
Qytaıda elektrondy saýda salasy da óristep tur. Osy kúnde álemge tanymal «Alibaba», «AliExpress», «Pinduoduo» sekildi marketpleısterdiń jarnamasyn qysqa kúnde qyryq márte estımiz. Pandemııadan keıin olardyń tipti tasy órge domalady. Sondaı kompanııanyń birinde bolyp, ınternet saýda degeniń rasynda ıgilikti is ekenine taǵy da kóz jetkizdik. Degenmen mundaı jumysty dóńgeletip, uqsata bilý úshin de ep kerek. Jer túbinen túımedeı zatty suratyp, tıynǵa tapsyrys berseń de, qıynsynbastan jetkizip beretinine, tipti almaı, qaıtaryp jiberseń de, qabaq shytpastan ıilip, izet tanytatynyna eriksiz rıza bolasyń. Saýdada ǵana emes, kópshilikke qyzmet kórsetý oryndarynyń bárinde solaı, alýshynyń aıtqany zań. Aqsha tapqyń kelse, erinbe, eńbek qyl, qyzmetińdi túze, bitti! Aıtpaqshy, álgi kompanııada TikTok sekildi áleýmettik jeli arqyly strımge (tikeleı efırge) shyǵyp, kún-tún demeı, myń-myń qol, mıllıon mı saýdanyń kórigin qyzdyryp, berekesin kórip otyr.
Áleýmettik jeli demekshi, semınar barysynda Qytaıdyń amerıkalyq «Meta» kompanııasynyń resýrstaryn (Instagram, WhatsApp, Facebook) nelikten qoldanbaıtyny týraly suraqqa, jaýap qysqa qaıyryldy: bul – qaýipsizdiktiń máselesi. Jalpy munda syrttan kelgen týrıster VPN arqyly shyǵatyn atalǵan áleýmettik jelilerdiń ornyn joqtatpaıtyn resýrstar az emes. Máselen, qytaılyq WeChat qosymshasy – messendjer, mobıldi bank, onlaın-aýdarmashy, áleýmettik jeli sekildi, taǵy basqa kóptegen fýnksııany (taksıge, jol júrý bıletine, tamaqqa tapsyrys berý) atqara alatyn óte qolaıly resýrs. «Kisideginiń kilti aspanda» ekenin bul el jaqsy túsinedi jáne aqparattyq qaýipsizdik máselesine tym saq qaraıdy.
Málim de beımálim memleket
Qytaıǵa sapar aldynda osy elge qatysty bizdiń azamattardyń pikirin bilmek bolyp áleýmettik jelide saýalnama júrgizdik. Kóligin minip, ónimin tutynyp júrsek te, ejelgi kórshimizdi etene tanı bermeıdi ekenbiz. Ǵylymı negizdegi zertteýler de nekensaıaq. Esesine, Qytaı mańaıyndaǵy jurtty jetik tanyp-bilýge yntaly. Ásirese Ortalyq Azııa elderiniń tarıhy men mádenıetin, saıası-ekonomıkalyq, geografııalyq, ulttyq erekshelikterin turaqty zertteıtini baıqalady. Zerttep qana qoımaı, sol eldermen tonnyń ishki baýyndaı jaqyn bolýǵa alabóten kóńil bóledi. Aıtalyq Qytaı úkimetiniń bastamasymen 2004 jyldan beri álemniń 200-ge jýyq elinde Konfýsıı ınstıtýty jumys isteıdi. Bizdiń elde de Astana men Almaty, Qaraǵandy, Aqtóbede osyndaı bes ınstıtýt ashylǵan. Al qazir Qytaıdyń bes joǵary oqý ornynda qazaq tili oqytylady eken. Sondaı-aq eki eldiń astanasynda Qazaqstan men Qytaı mádenı ortalyqtary bar. Byltyr Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń bazasynda Beıjiń Til jáne mádenıet ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. О́tken jyly Qytaıda Qazaqstan týrızmi jyly ótse, bıyl elimizde Qytaı týrızmi jyly dep belgilendi.
Búgingideı qundylyǵy qym-qıǵash, mıdaı sapyrylysqan qoǵamda esik-terezeńdi qymtap alyp, tomaǵa-tuıyq ómir súrý múmkin emes. Ásirese kórshińmen tatý bolǵanyń abzal. Eki el arasynda vızasyz rejim engeli barys-kelis kóbeıgen, bilim izdegen jastar men kásipkerler jıi qatynaıdy eken. Kásiptiń kózin izdegenderge Qytaı áli de zertteı túsetin múmkindikter eli ekeni ras. Saýda-sattyq qana emes, munda ózge salada da úırenetin úrdis jeterlik.
Jalpy, Qytaıǵa sapardan qıly-qıly áser aldyq. Keı tusta «jón eken» desip, endi birde «munysy qalaı?» dep tańyrqap, tosyrqaǵanymyz da ras. Azdy kóbeıtip, joqtan bar jasap, zamannyń zárýin ótep otyrǵan jankeshti eńbekqorlyǵyna tańdandyq. Qytaı dúnıetanymynda eńbek – bar ıgiliktiń bastaýy, al jalqaýlyq hám masyldyq – qylmysqa para-par. Shyntýaıtynda qumyrsqanyń ıleýindeı quj-quj qaınaǵan tirshilikti baıandatyp turǵan temirdeı tártip pen tynymsyz eńbek. Sondyqtan bul el jumystyń aýyr-jeńilin tańdamaı, eńbekpen ǵana jetistikke jetýge bolatynyna kámil senedi.
Qytaı oıshyly Konfýsıı «Adamdar tabıǵatyna qaraı birigedi, ádetine qaraı alystaıdy» deıdi. Aspan asty, jer ústinde turmys-salty, ádet-daǵdylary bir-birimen qıysyp, qabysa bermeıtin qanshama el bar, al sonyń báriniń de tileýi – beıbit, alańsyz ómir súrý ekeni anyq. Myna dańǵaıyr dalany meken etken mıllıardtan astam halyq ta tynyshtyqqa jetetin bás joq ekenine shák keltirmese kerek.
ASTANA – BEIJIŃ – SÝChJOÝ – BEIJIŃ – ASTANA