Tálimgerlik ınstıtýtynyń róli kúsheıedi

Sıfrlyq ortadaǵy til áleýeti

Otyrys barysynda palata depýtattary «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine mádenıet, bilim berý jáne tálimgerlik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qarap, maquldady. Senatorlar zańnyń qabyldanýy memlekettiń memlekettik tildi damytý jónindegi saıasatyn iske asyrý, sondaı-aq bala quqyq­taryn qorǵaý jáne bilim berý salasyndaǵy ulttyq zańnamany odan ári jetildirý jolyndaǵy mańyzdy qadam ekenine nazar aýdardy.

Atalǵan zań arqyly tıisti zańnamaǵa jetim jáne ata-ana­synyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalarǵa arnalǵan tálim­gerlik ınstıtýtyn retteý úshin «tálimgerlik jónindegi uıym» uǵymy engiziledi. Sondaı-aq tálimger bolýǵa úmitker adam­dardyń tálimgerlik boıynsha oqytýdan mindetti túrde ótýi belgilenedi jáne tálimgerlik bo­ıynsha oqytýdy uıymdastyra­tyn uıymdardyń quqyqtary men mindetteri aıqyndalady.

Sonymen qatar zańda qazaq tiliniń sózdik qoryna qol­je­tim­dilikti qamtamasyz etetin mem­lekettik aqparattyq júıe retinde Qazaq tiliniń ulttyq sózdik qoryn qurýdy, qazaq tiliniń barlyq stılderi men janrlary­nyń mátinderin qamtıtyn aqpa­rattyq-anyqtamalyq júıe retinde Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn qurýdy, qazaq tilindegi mátinderdi óńdeý, generasııalaý jáne taldaý úshin jasandy neırondyq jelige negizdelgen qazaq tiliniń sózdik qoryna qoljetimdilikti qamtamasyz etetin aýqymdy til modelin qalyptastyrýdy kózdeıtin normalar qarastyrylǵan.

Buǵan qosa bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ­nyń óz quzyreti sheginde stra­tegııalyq, retteý, iske asyrý jáne baqylaý-qadaǵalaý fýnksııalaryn júzege asyrý jónindegi quzyreti belgilenedi. M.Áshimbaev atap ótkendeı, zańda daryndy oqýshylardy memlekettik qoldaý jáne olardyń ǵylymı qyzmetin yntalandyrý úshin halyqaralyq ǵylymı jobalar konkýrstarynyń jeńimpazdary men júldegerlerine konkýrstan tys memlekettik bilim granttaryn berý jónindegi norma da bar.

«Qaralǵan zań tálimgerlik ınstıtýtynyń rólin kúsheıtýdi, sondaı-aq bilim jáne mádenıet salasyndaǵy zańnamany odan ári jetildirýdi kózdeıdi. Zań arqyly jetim jáne ata-ana­sy­nyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­larǵa tálimger bolýǵa nıet­ti adamdardy oqytatyn arnaıy uıymdardyń mártebesi, quqyqtary men mindetteri bekitildi. Túzetýlerdiń bir toptamasy sıfrlyq ortada qazaq tiliniń áleýetin odan ári art­tyrýǵa arnalǵan erejelerdi qamtıdy. Sonymen qatar halyq­aralyq olımpıadalar men konkýrstarda jeńiske jetken daryndy oqýshylarǵa «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly úzdik shetel­dik joǵary oqý oryndaryn­da bilim alý múmkindigi qaras­tyryldy. Maquldanǵan zań tálim­gerlik ınstıtýtynyń áleýe­tin nyǵaıtýǵa jáne tilimizdi damytý, bilim berý júıesin jetil­dirý jónindegi memlekettik saıasat­tyń tıimdiligin arttyrýǵa oń yqpalyn tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Teńizdegi jumys toqyrap tur

Palata otyrysynda sena­tor­lar depýtattyq saýaldaryn da joldady. Súıindik Aldashev Aqtaý porty akvatorııa­syn­da teńiz túbin tereńdetý ju­mys­taryn qarjylandyrý­ǵa qa­tys­­ty problemalarǵa toq­tal­­dy. Atalǵan másele Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń damýyna jáne elimizdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin iske asyrýǵa keri áser etýi múmkin.

«Aqtaý porty akvatorııasynda teńiz túbin tereńdetý» jobasy Teńiz ınfraqurylymyn damytýdyń 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyna engizilgen jáne quny 42 mlrd teń­geni quraıtyn joba­lyq-sme­talyq qujattama jasaq­talyp, saraptamanyń oń qory­tyn­dysy alyndy. Alaıda quny 20 mlrd teńge quraıtyn 2025 jyly bas­talýǵa tıis jobaǵa búgin­gi tań­da bul baǵytta jumys­tyń atqa­ry­lýyna qarajat kózi qaral­maǵany anyqtalyp otyr. Bul óz kezeginde jobanyń ýaqytyn­da iske aspaı qalýyna áserin tıgizedi», dep atap ótti depýtat.

Senatordyń aıtýynsha, qarjylandyrýdyń bolmaýy elimizge strategııalyq mańyzdy jobany júzege asyrýǵa kedergi kel­tirýi múmkin. Qaýipsiz navıga­sııany qamtamasyz etý, júk aǵynyn arttyrý jáne mar­shrýt­taǵy kedergilerdi joıý úshin túbin tereńdetý qajet. Bul sharalar atqarylmasa, Transkaspıı marshrýtynyń turaqtylyǵyna qaýip tónedi, al elimizdiń tran­zıt­tik áleýeti júzege aspaı qalady.

«Joǵaryda aıtylǵan máse­leniń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, Aqtaý porty akvatorııasy teńiz túbin tereńdetýdiń 1-kezeń jumystaryn ýaqytyn­da atqarý maqsatynda jobany qarjylandyrýǵa qarajat bólýge yqpal etýińizdi suraımyz. Bul óz kezeginde elimizdiń kólik logıstıkalyq áleýetin arttyrý baǵytynda zor múmkinshilikter beredi dep senemiz», dedi depýtat.

Áleýmettik qorǵaý mamandarynyń nazy

Depýtat Bıbigúl Aqqojına qazir attestattaýǵa jatpaı­tyn psıholog, defektolog jáne logo­pedterdi qosa alǵanda, áleý­mettik qorǵaý mekemelerinde jumys isteıtin pedagogterdi attestattaý máselesin zańna­malyq turǵydan retteýdi usyn­dy. Senatordyń aıtýynsha, osy­ǵan baılanysty búginde mun­daı mamandar mektepterdegi muǵalim­derge qaraǵanda tómen jala­qy alyp otyr. Sonyń nátı­je­sinde jumysqa degen yn­ta-yqylas tómendeı túsken jáne kadrlardyń joǵary aqy tóle­netin bilim berý salasyna aýysýy kóbeıip barady. Bul derbes kózqaras pen ózgeshe nazar aýdarýdy qajet etetin erekshe qajettiligi bar balalarǵa kórsetiletin qyzmet sapasyna tikeleı áser etedi.

«Áleýmettik qorǵaý mekeme­lerindegi pedagogterge attes­ta­sııa júıesiniń bolmaýy kásibı ósýge yntalandyrýdy joıý­men qatar, erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin balalar­men jumys sapasyna da qaýip tóndiredi. Attestattaýdy engizý ma­mandardyń biliktiligin obek­tıvti baǵalaýǵa múmkindik bere­di, bul óz kezeginde olardyń jalaqysynyń ósýine jáne eńbek jaǵdaıynyń jaqsarýyna áser etedi. Mundaı attestattaýdyń qajettiligi, ásirese jalaqynyń aıyrmashylyǵyna kelgende asa mańyzdy. Mysaly, bilim berý mekemelerinde pedagog-psıholog 247 myń teńge alady, al áleýmettik qorǵaý mekemesindegi áriptesiniń jalaqysy 187 myń teńgeni quraıdy. Eńbekaqy tóleýdegi mundaı alshaqtyq kásibı ynta-yqylastyń tómen­deýine yqpal etedi jáne maman­dardyń biliktiligin arttyrý múmkindigin shekteıdi», dep atap ótti senator.

Depýtat áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy pedagogterge attestattaý júıesin engizýge múm­kindik berý úshin erejelerdi ózgertýdi usynyp otyr. Ol áleýmettik qorǵaý mamandaryn attestasııalaý olardyń kásibı yntasyn arttyryp qana qoımaı, erekshe qajettiligi bar balalarǵa kórsetiletin bilim berý jáne áleýmettik qyzmetter sapasyn jaqsartady dep sanaıdy.

Orman sharýashylyǵyna kómek kerek

Senator Amangeldi Tolamısov jeke orman sharýashylyqtaryna qatysty problemalarǵa nazar aýdardy. Jaǵdaıdy sheshý úshin depýtat ákimshilik kedergilerdi joıý­dy, sýbsıdııalardy, salyqtyq jeńildikterdi jáne ekojúıelik qyzmetter úshin ótemaqylar­dy qamtıtyn yntalandyrý júıe­sin engizýdi kózdeıtin jeke orman sharýashylyǵyn damytý jónindegi keshendi jol kartasyn ázirleý syndy basqa da sharalardy usyndy.

«Jeke orman sharýashylyǵy orman alqaptaryn ulǵaıtýǵa jáne klımattyń ózgerýine beıimdelýge baǵyttalǵan bizdiń kúsh-jigerimizdiń mańyzdy elementi bola alady jáne bolýǵa tıis. Bul sektor – elimizdiń ekologııalyq damýyna jáne resýrstardy qalpyna keltirýge qomaqty ınvestısııa kózi. Alaıda elde jeke orman sharýashylyǵy birqatar júıeli máselege tap bolyp tur», dedi senator.

Ol qazirgi kezdegi qaýip-qaterdi nazarǵa ala otyryp, júıeli kedergilerdi joıý, qarjylyq yn­talandyrýdy qamtamasyz etý jáne jeke aǵash ósirýshiler úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý qajettigin atap ótti.

«Jeke orman sharýashyly­ǵyn memlekettik deńgeıde qoldaý tetikterin ázirlep, ulttyq baǵ­dar­lamalar aıasynda jeke orman ıelerine kómek kórsetýdi suraımyz. Osy maqsatta Úkimetke jeke orman sharýashylyǵyn damytý boıynsha keshendi jol kartasyn ázirleýdi tapsyrýdy usynamyz. Jol kartasy ákim­shilik kedergilerdi joıýdy, sýbsı­dııalar, salyq jeńildikteri jáne ekojúıelik qyzmetter úshin ótemaqylardy qamtıtyn ynta­landyrý júıesin engizýdi kóz­deýge tıis. Bul elimizde 2030 jyl­ǵa deıin orman alqaptaryn 14,5 mln gektarǵa deıin ulǵaıtý, klı­mat­tyq ózgeristerge qarsy turý jáne tabıǵatty turaqty paı­da­laný maqsattaryna qol jet­kizýge kómektesedi», dedi senator.

Sondaı-aq palata otyrysyn­da senator Evgenıı Bolgert sertıfıkattaý organdary men zerthananyń qosarlanǵan baqy­laýyn synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, bul otandyq bızneske qaýip tóndiredi. Osyǵan baılanysty ol memlekettik baqylaý jáne monıtorıng júrgizý rásimderi men negizderin zańnamalyq turǵydan ajyratýdy usyndy.

Al depýtat Altynbek Nýhuly áıgili ǵalym Evneı Bóketovtiń 100 jyl­dyq mereıtoıyn joǵa­ry ıdeo­logııalyq jáne uıymdas­tyrý­shylyq deńgeıde atap ótý qajet ekenin aıtyp, osy baǵytta birqatar usynysqa toqtalyp ótti.