Apta basynda kóterilgen kartop baǵasy Úkimetten bastap qarapaıym tutynýshyǵa deıin dúrliktirdi. Kartop eksportyna shekteý qoıyldy. Oǵan negiz de joq emes. О́zbekstan men Reseıde kartopqa suranys artqan kórinedi. Áıtse de kenetten týyndaǵan qymbatshylyqtyń basqa da sebepteri bar.
Kartop óndirýshiler odaǵy ne deıdi?
Byltyr elimizde 2,9 mln tonna kartop óndirilgen. Biraq qarasha aıynyń sońynda kartop taýsyla bastaǵany jóninde aqparat tarady. «Qazaqstan Kartop óndirýshiler odaǵynyń» tóraǵasy Baıjan Ýalhanovqa habarlasqanymyzda, apta buryn kartop óndirýshiler qoımasynda 600-650 tonna ónim bolǵanyn, biraq onyń basym bóligi qysqa kúnde deldaldar qoımasyna aýysyp úlgergenin aıtty.
«Kartop burnaǵy jyldan kóp óndirildi. Iаǵnı kólemi respýblıkada jetkilikti. О́ndirýshilerde kartop baǵasyn kótereıik degen oı bolǵan emes. О́ıtkeni 2024 jylǵy jeltoqsanǵa deıin óndirýshiler kartopty óz qoımasynan kılosyna 105-120 teńgege berip otyrdy. Bizdegi jospar boıynsha, kartopty saqtaý shyǵyndaryn eseptegenniń ózinde 1 kılo kartop baǵasy 200 teńgege sáýir aıynda bir-aq jetýi kerek edi», dedi Baıjan Ýalhanov.
Baıjan Ýalhanov
«Atameken» UKP Ǵylymı-óndiristik kásiporyn departamentiniń dırektory Erken Naýryzbekovtiń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler men kartop ósirýshiler odaǵynyń málimetinde búginde Pavlodar oblysynda kartoptyń satylymdaǵy baǵasy – kılosyna 170-210 teńge dep kórsetilgen.
«Sapaly kartop kelisiniń ortasha baǵasy sorty men sapasyna qaraı 240 teńgege jetedi. Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynda baǵa 250-260 teńge deńgeıinde, biraq satýda úlken qarqyn joq, satyp alý kólemi burynǵy deńgeıde qalyp otyr», deıdi.
Tıisti monıtorıng júrgizilmeıdi
Jalpy, kartop baǵasy birinshi kezekte Reseı men О́zbekstannan suranystyń artýyna baılanysty ósti. Oǵan qosa, óz qoımalaryna satyp alýdy arttyrǵan deldaldar belsendiligi de áser etti. Saldarynan kóterme saýda segmentindegi baǵa rettelmeýge aınaldy. Mysaly, ońtústik óńirge tasymaldaý orta eseppen kılosyna 30 teńgeni qurasa, kóterme men qaıta satýshyǵa kartop baǵasy 270-280 teńgege jetedi. Saqtaý ústemesin, satýshy eńbegin jáne basqa da shyǵyndardy eskersek, kóterme baǵa qazirdiń ózinde 300 teńge deńgeıinde. Bólshek saýda jelilerinde baǵalar osy qunǵa negizdelgen, biraq qosymsha ústememen.
«Jańa jylda ÁKK qoımalary jumys istemedi. Tasymaldaýshy kólikter de turyp qaldy. Bul ońtústik aımaqta shamaly jetispeýshilikti týǵyzdy. О́ndirýshi men saýda oryny aralyǵyndaǵy deldaldar sol jaǵdaıdy paıdalanyp, baǵany ósirip jiberdi. Aqparat jelileri bul máseleni taratqannan keıin baryp, soltústiktegi kartop óndirýshiler de ónim baǵasyn kóterdi. Biraq mundaǵy baǵa 200-240-tan asqan joq. Qoımalardaǵy kartoptar áli kúnge sol baǵamen jiberilip jatyr», dedi Baıjan Ýalhanov.
«Atameken» UKP ókili kartop ósirýshiler odaǵynyń málimetine súıenip, qorlardaǵy kartop shamamen 800 myń tonna bolady deıdi. Sonymen qatar shaǵyn fermerlerdiń qorlary bar, olar da esepke alýdy jáne baqylaýdy qajet etedi. О́kinishke qaraı, elimizde aýyl sharýashylyǵy qorlaryna senimdi jáne ýaqytyly monıtorıng júrgizilmeıdi. Bul másele tek kartopqa ǵana emes, basqa daqyldarǵa da qatysty.
Eksportty shekteý – sharýa múmkindigin taryltý ma?
18 qańtarda vedomstvoaralyq komıssııa otyrysynda kartopty eksporttaýǵa tyıym salý sheshimi qabyldanǵan edi. Bul shara da kóp máseleni týyndatqaly tur.
«Eksportqa tyıym salý durys emes. Eksport kólemi ósti deıdi. Alaıda burnaǵy jylmen salystyrǵanda kartop jınaý kólemi de mol boldy ǵoı. Sondyqtan kartop eksportyna tyıym sharasyn asyǵystyq dep oılaımyz. Sebebi eksport jaǵdaıǵa tikeleı áser etip jatqan joq. Qazir shekarada vagondar men fýralarǵa tıelip turǵan ónimder qazirgi qatty aıazda úsip, túkke jaramaı qala ma degen qaýip zor. Mınıstrlik ókili osy shara engizilerdiń aldynda kelisimshart jasalǵan, fıtosanıtarııa berilgen vagondar men basqa da kólikter shekaradan shyǵarylady dedi. Biraq ol aıtqany oryndalmaı tur. Osy aıdyń 15-16-y kúni tıelgen kartobymyz 18-i kúngi sol buıryqqa dóp kelip, shekarada qańtarylyp qaldy», dedi odaq tóraǵasy.
Aıtýynsha, kartop ıelerine «arzan baǵamen ishki naryqta satyńdar» degen qysym jasalyp jatyr. Eger kelisimshart shekteý engizilgenge deıin jasalǵan bolsa, tıelgen ónim eksportqa shyǵýy kerek edi deıdi.
«Sondaı-aq eksportqa tyıym úshinshi memleketterge dep jazyldy. Al Eýrazııalyq odaq ishine ol jabylǵan joq. Demek, Reseıge qaqpa ashyq bolýy tıis. Múmkin О́zbekstanǵa da jiberiletin shyǵar. Dese de, bul shara qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da tıimsiz. Shekteýdi qoıǵan kúnniń ózinde de, ony irikteý kerek edi. О́ıtkeni memlekettik jergilikti organdarmen kelisimshartqa otyrǵan kartop óndirýshi sol shartty naqpa-naq oryndap júr. Osy óndirýshiler de sol buıryqtyń zardabyn tartyp otyr. Sondyqtan dıqan-fermerlerdiń reaksııasy belgili. Shekarada qoıylǵan shekteýge bári qarsy. Mynadaı jaǵdaıdan keıin sheteldik kartop satyp alýshylarymyz kelesi jyly bizben kelisimshart jasasýǵa qulyqty bolmaıdy. О́ıtkeni senim joǵalady. Birer kúnge qymbattaǵan baǵadan shoshynyp, halyqaralyq naryqtaǵy óz ornymyz ben bedelimizdi joǵaltyp jatyrmyz. Osyny durys túsingen lázim», dep túıdi óz oıyn Baıjan Nurbaıuly.
Suranysty saralaý qajet
Rasynda, ishki suranys qalypty deńgeıde saqtalsa, artyq kólemge suranys týyndamaýy da múmkin ǵoı. Al kartopty saqtaý merzimi shekteýli. Mundaı tájirıbe ótken jyldardaǵy pııazdy eksporttaýǵa tyıym salý kezinde de baıqalyp, Jambyl oblysynyń sharýalary óz ónimderine suranystyń joqtyǵynan shyǵynǵa ushyraǵan bolatyn.
Erken Naýryzbekov
«Ol úshin qoımalardaǵy kartop qorynyń naqty esebin júrgizip, ishki naryqqa jetkilikti kólemdi anyqtap, artyǵyn eksportqa jóneltý qajet. Sonda qanshama ónimdi buzyp ta almaımyz, fermerlerdiń de tólem qabileti saqtalady ári shyǵynǵa batpaıdy», deıdi Erken Naýryzbekov.