Bıyl – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna 30 jyl tolady. Osy ýaqyt aralyǵynda halyq arasyndaǵy birlik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy ınstıtýt ishki turaqtylyqty nyǵaıtyp qana qoımaı, túrli etnostyq jáne mádenı toptar arasyndaǵy tatýlyq pen kelisimdi saqtap, azamattyq qoǵamnyń saıası kemeldený deńgeıin arttyrdy deýge tolyq negiz bar.
Jalpy, Assambleıa qurylǵan kúnnen bastap kópultty qoǵamdaǵy turaqtylyq pen kelisimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy mindetterdi óz moınyna aldy. Atap aıtsaq, ultaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alý jáne ártúrli halyqtardyń beıbit ómir súrýine jaǵdaı jasap jáne olardyń árqaısysyna óz mádenıetin, tilin, dástúrin saqtaýǵa múmkindik berdi. Nátıjesinde ózine júktelgen negizgi mıssııany oryndap, qoǵamda etnosaralyq turaqtylyqtyń negizin quraýshy faktordyń biri boldy.
Sonymen qatar Assambleıa qyzmetiniń arqasynda elimizde etnostyq nemese dinı ereksheligine qaramastan árbir azamattyń Konstıtýsııamen kepildik berilgen azamattyq quqyqtary men erkindigi tolyǵymen qoldanylatyn etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń aıryqsha úlgisi qalyptasty. Sondaı-aq, elimizdiń kópetnostyq baı keńistiginde senim, kelisim men ózara túsinistik úlgisi ornady.
Birlik pen kelisimdi nyǵaıtýdaǵy Assambleıanyń róli
Qazaqstan halqy Assambleıasy ásirese postkeńestik ótpeli kezeńde ártúrli etnostar arasynda senim men syılastyq atmosferasyn qalyptastyrýda orasan zor ról atqardy. QHA qurylǵan 30 jyl ishinde elimizdegi birlik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy sharalar men bastamalar ótti. Sonyń arqasynda Assambleıa kóptegen halyqtar, dinder men mádenıetterden turatyn ulttardyń beıbit ómir súrýin saqtaýdyń mańyzdy quraly bola bildi.
Qazaqstanda ultaralyq kelisim men birliktiń biregeı modeliniń qalyptasýy men damýy shyńynda birneshe negizgi kezeńderden ótti.
Birinshe kezeń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýy (1989-1995 jyldar). 1995 jyly elimizdiń barlyq etnostary men mádenıetteriniń ókilderin biriktiretin negizgi organ retinde Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Bul ártúrli halyqtardyń múddelerin úılestirý alańyn qurýǵa jasalǵan alǵashqy qadam boldy.
Ekinshi kezeń kelisim úlgisin ınstıtýttandyrý (1995-2002 jyldar). Osy kezeńde kóp ultty halyq arasynda birlik pen kelisimdi odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan tetikter aıqyndaldy. Atap aıtsaq, «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birliginde» (1993 jyl) jáne Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik biregeıligin qalyptastyrý tujyrymdamasy (1996 jyl) jasaldy.
Úshinshi kezeń turaqtylyq jáne reformalardy tereńdetý (2002-2007 jyldar). Bul kezeńde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2011 jylǵa deıingi strategııasy, Tilderdi qoldaný men damytýdyń 1998-2000 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan qazaqstandyq modelin jetildirý baǵdarlamasy ázirlenip, qabyldandy.
Tórtinshi kezeń jańa mindetter men saıası transformasııalarǵa negizdeldi (2007-2019 jyldar). Bul kezeńderde Qazaqstan halqy Assambleıasyn reformalaý boıynsha onyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan nyq qadamdar jasaldy. 2007 jyly «halyqtar assambleıasy» «halyq Assambleıasyna» ataýy bolyp ózgerdi.
Al, 2010 jyly El birligi doktrınasy qabyldanyp ortaq qundylyqtarǵa negizdelip, mádenıetaralyq almasýdy nyǵaıta tústi.
Besinshi kezeń 2020 jaldan bastaý aldy. Sońǵy jyldary Assambleıa jastarmen belsendi jumys jasap, beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýdaǵy negizi mindetterge toqtaldy. QHA aıasynda uıymdastyrylǵan jastar bastamalary Qazaqstannyń áleýmettik jáne mádenı landshaftynyń mańyzdy bóligine aınaldy.
Assambleıa jyl saıyn óz jumysyn jetildirip, onyń ókilettigi men qoǵamdaǵy rólin keńeıtti. Sońǵy jyldary saıası jáne áleýmettik reformalar jaǵdaıynda Assambleıa eldegi barlyq etnostar arasyndaǵy birlik pen kelisimdi nyǵaıtý jolyndaǵy jumysyn jalǵastyra otyryp, jańa syn-qaterlerge beıimdeldi.
QHA quramyna myńnan astam etnomádenı birlestikter, mekemeler, birqatar qoǵamdyq qurylymdar men jobalar kiredi. Atap aıtqanda, bir jarym myńnan astam Analar keńesi, myńnan astam Aqsaqaldar keńesi, «Assambleıa jastary» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi, «Jomart jan» ortalyqtary jalpyulttyq maqsatta qyzmet etip keledi.
«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Assambleıa Naýryz meıramy, orys mádenı festıvali sııaqty túrli etnıkalyq merekelerge, sondaı-aq qazaq halyqtarynyń salt-dástúrlerine arnalǵan is-sharalarǵa jıi qoldaý kórsetedi, muny eldegi barlyq etnostardyń beıbit ómir súrýine barlyq jaǵdaı jasalǵandyǵynyń aıqyn kórinisi desek te bolady.
Assambleıa Qazaqstannyń saıası ómirinde de mańyzdy ról atqarady, ol zańnamany ázirleýge qatysady. Parlamentte ulttyq birlik pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý máselelerimen aınalysatyn «Bir el – bir múdde» atty jańa depýtattyq birlestik quryldy. Sondaı-aq, memlekettik organdarǵa, ásirese ultaralyq saıasat, kóshi-qon, áleýmettik teńdik jáne azshylyq quqyqtaryn qamtamasyz etý máseleleri boıynsha konsýltatıvtik kómek kórsetedi. Ol barlyq etnostardy quqyqtyq qorǵaýdy qamtamasyz etetin jáne olardyń zań aldyndaǵy teńdigine kepildik beretin Ulttyq saıasat týraly zań jobasyn ázirleýge qatysty.
Sonymen qatar jyl saıyn elimizde 100-den astam etnos ókilderi qatysatyn túrli taqyryptardaǵy konferensııa uıymdastyrylǵan. Konferensııada ártúrli halyqtar arasyndaǵy qarym-qatynastardy úılestirý máseleleri, sondaı-aq Qazaqstannyń kópultty memleket retindegi damý perspektıvalary sóz etildi.
Osylaısha, 30 jyl buryn Assambleıa kópultty Qazaqstanda turaqtylyqty, beıbitshilik pen kelisimdi qurý men saqtaýda mańyzdy ról atqarǵan biregeı ınstıtýt retinde tanyldy. Osy jyldar ishinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ınstıtýsıonaldyq qurylymy nyǵaıyp, qoǵamdy uıystyrýshy áleýeti tolysty, ol halyq dıplomatııasynyń mańyzdy kúretamyryna aınalyp úlgerdi. Elimizdiń aldynda turǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, Assambleıa ártúrli halyqtar men mádenıetterdiń úılesimdi ómir súrýin qamtamasyz etti. Assambleıanyń etnosaralyq ózara is-qımyl salasyndaǵy jetistikteri toleranttylyq, qurmet pen ózara túsinistik qaǵıdattaryna negizdelgeni elimizdiń odan ári órkendeýiniń kepili bola tústi.