Qasıetti qalanyń túrki dúnıesiniń rýhanı astanasyna aınalýy túrkistandyqtarǵa erekshe dem berip, jańa bastamalarǵa jol ashty. Búginde Parlamentte qaralyp jatqan qalaǵa erekshe mártebe berý jaıy eshkimdi de beıjaı qaldyrmasy anyq. Osy oraıda Túrkistan oblystyq Aqsaqaldar alqasy jastarǵa aqyl-keńesin aıtyp, rýhanı astananyń atyna zaty saı bolýyna, Túrkistan qalasyn damytýǵa súbeli úles qosyp júr.
Muqtajdarǵa 45 úı salyp berdi
Túrkistan oblystyq Aqsaqaldar alqasy tarıhı shahardyń 1500 jyldyǵy qarsańynda 2000 jyly qurylyp, 2005 jyly Ádilet basqarmasyna tirkelgen. Osynaý qurylymnyń tóraǵasy Jarylqasyn Áziretbergenuly aqsaqaldar tarapynan atqarylyp jatqan alýan túrli is-shara, kótergen máseleler jóninde aıtyp berdi. Ol bárinen buryn qalada tártip ornatý maqsatynda jasalǵan uıymdastyrý sharalaryna toqtaldy. Máselen, 2007 jyly qyrkúıektiń 27-sinde zııaly qaýym ókilderi men ımamdardyń qatysýymen janaza kúni as berý men jalpy jıyn-mıtıng ótkizýdi toqtatý týraly másele kóterilgen. Taǵy bir qolǵa alynǵan ıgilikti shara – 2010 jyly shildeniń 15-inde Aqsaqaldar alqasy jıyn ótkizip, kópbalaly jáne turmysy tómen otbasylar úshin tegin qaıyrymdylyq dúkenin ashý týraly bastama jasaıdy. Oǵan aı saıyn birneshe ret azyq-túlik berip otyrý, kıim-keshek jınaý qolǵa alynyp, turmysy tómen otbasylarǵa 2-3 ret azyq-túlik taratýdy iske asyrypty. Bul bastama búginge deıin jalǵasyp, aı saıyn 40-50 otbasyna azyq-túlik turaqty taratylyp keledi. Olardyń tizimin Aqsaqaldar alqasynyń shaǵyn aýdandardaǵy tóraǵalary usynady.
«Men bir ǵana aqsaqaldyń atqarǵan jumysyna toqtalǵym keledi. Túrkistan oblystyq Aqsaqaldar alqasynyń múshesi, ózbek etno-mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Raıymjan Qoshqarov «Úles» qaıyrymdylyq qoryn qurdy. Turmysy tómen, kópbalaly otbasylarǵa qaıyrymdylyq jasap, keıingi jeti jylda bes bólmeli 45 úı soǵyp, tegin berdi. R.Qoshqarov bul qaıyrymdylyq aksııasyn aldaǵy ýaqytta jalǵastyrýdy jón kóredi», deıdi J.Áziretbergenuly.
Qaryzǵa toı jasaý – ysyrapshyldyq
Túrkistan oblystyq Aqsaqaldar alqasy qolǵa alǵan taǵy bir ıgi shara – 2015 jyly 10 maýsymda qabyldanǵan «Toı týraly» qaýly. Osy qaýly boıynsha toı túngi saǵat 24.00-de aıaqtalady. Kafe, saýna, oıyn-saýyq oryndary túngi 01.00-de jabylady. Belgilengen ýaqyttan asyp ketken jaǵdaıda eskertý berilip, toqtatpasa, akt jasap aıyppul salynýy kerek. Urpaqty jaman joldan saqtaýdyń tóte joly bolǵandyqtan, ony zııaly qaýym ókilderi men stýdent jastar birden qoldady.
J.Áziretbergenuly keıingi jyldary toı ótkizgende daraqylyq, maqtanshaqtyq, beker mal shashý, ysyrapqorlyq tym beleń alyp bara jatqanyn aıtady. Myńdaǵan qonaq shaqyryp, toı jasaıtyndar óz aldyna, jaqynda tipti bir iri kásipker Máskeýden bıiktigi úsh metrge jetetin tortty 60 mln teńgege alǵyzǵanyn estigende jurt jaǵasyn ustaǵan. Mıllıondaǵan qarajatqa syrttan estrada juldyzdaryn shaqyrý qaıtadan sánge ári básekelestikke aınalyp bara jatqan kórinedi.
«Toıǵa árbir oblys, árbir aýdan qatań baqylaý jasap, jergilikti ónerpazdar men ánshilerdi shaqyryp, olarǵa 200-300 myń teńgeden berse, bul toı jasaǵan jurtqa da tıimdi. Jergilikti ánshilerge de ónerin ushtap azdap tabys tabýǵa bolady. Ataqty toı juldyzdaryna 10 mıllıondap aqsha berýge qatań tyıym salyp, shekteý qoıý kerek. Olar tabysyn halyqtan emes, Dımash Qudaıbergen sııaqty úlken zaldarda konsert qoıyp, qazaqtyń ónerin búkil álemge tanytyp tapsa, quba-qup. 2019 jyldyń 14 qyrkúıeginde О́zbekstan «Toılar, otbasylyq saltanat is-sharalaryn ótkizýdi tártipke salý týraly jarǵyny» bekitken. Bul – óte qajet quptarlyq is-shara. Toı tek án salyp, bı bılep, sharap ishý emes. Ol – úlken tárbıe quraly. Sondyqtan qarapaıym halyqtyń namysyna tıip, qaryzǵa batyrǵannan góri, barlyq toı birdeı, qarapaıym, ysyrapsyz, kedeıdiń de shamasy keletindeı ótýi úshin árbir oblystyń ákimi, máslıhaty, zańgerler men zııaly qaýym ókilderimen keńese kelip, toı erejesin bekitý kerek. Toıǵa qatysatyn adamdar sanyn shekteý qajet. Máselen, úılený toıyna 300 adam, qyz uzatý toıyna 200 adam, qalǵan usaq-túıek toılarǵa 100 adam shaqyrsa jetkilikti. Ereje bekitilgen jaǵdaıda toıdaǵy dańǵoılyq ta, maqtanshaqtyq ta, ysyrapshylyq ta, nesıe alyp qaryzǵa batýshylyq ta toqtaıdy», deıdi ol.
Qazaqta toıdyń túri kóp. Shildehana, besikke salý, súndet, kámeletke tolý, qyz uzatý, úılený toıy, t.b. Ata-babamyzdan qalǵan toı ótkizý dástúri bar. Ony barynsha qarapaıym, ysyrapkershilikke barmaı ótkizgen. Úılený toıynda jas jubaılarǵa barynsha qamqorlyq jasap, mal berip, aǵaıyndary jınalyp «Asar» ádisimen úı salyp beretin dástúri de bolǵan.
Araq-sharap satpaıtyn aýyldar
Túrkistandy araq-sharaptan ada qalaǵa aınaldyrý týraly bastamany eń alǵash Túrkistan oblystyq Aqsaqaldar alqasy 2014 jyly tamyz aıynda kóterdi. 2023 jyly «Túrkistandy halal qalaǵa aınaldyraıyq» atty úndeýdi búkil Túrkistan oblysy boıynsha qaıta kóterdi. J.Áziretbergenulynyń aıtýynsha, jergilikti jurt bul bastamaǵa qulaq asyp, qazir kóptegen eldi mekende araq-sharap satylmaıtyn dúkender paıda bolǵan. Tipti oblysta araq-sharaptan múldem ada aýyldar sany 50-den asypty. Ashylǵanyna tórt jyldaı bolǵan Saýran aýdanynda 15 aýyl halal eldi mekenge aınaldy. Nátıjesinde, bul aýyldarda jastar arasyndaǵy qylmys barynsha azaıǵany baıqalyp otyr.
J.Áziretbergenuly Aqsaqaldar alqsynyń bastamasymen júzege asyrylǵan birqatar ıgi iske toqtaldy. 2018 jyly shildede «Túrkistandy gúl qalaǵa aınaldyraıyq!» degen úndeý tastap, arada jyl ótkende úıiniń aınalasyn gúl baqshaǵa aınaldyrǵan 100 otbasyna, 2020 jyly 200 úıge báıge berilipti. Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev uıytqy bolǵan «Taza Qazaqstan» aksııasyna qala jastarymen qatar aqsaqaldary da belsene qatysty.
Búginde Túrkistan shahary jedel ósip keledi. Halqy 200 myńnan asyp jyǵyldy. Osyǵan oraı Aqsaqaldar alqasy men Qoǵamdyq kelisim keńesi birqatar is-sharany iske asyrdy. Qalany 11 shaǵyn aýdanǵa bólip, shaǵyn aýdandar quryldy. Ol shaǵyn aýdandar tóraǵalary saılandy. Ár ýchaskede shamamen 40-50-deı kóshe bolady. Aldaǵy ýaqytta ár kóshege kóshe bıleri, ýchaskelik komıtetterdiń 7-10 adamǵa deıin komıssııa músheleri saılanbaq. Oǵan tóraǵa, ýchaskeniń aýyl aqsaqaly, muǵalim, dáriger, belsendi ana, jigerli jastar, myqty kásipker, meshit ımamy múshe bolady.
«Kóshe komıtetteri kóktemde árbir úı aýlasyn tazalap, kóshe jaǵyna aǵash pen gúl egýdi uıymdastyrady. Árbir ýchaskelik komıtet kóshe komıtetterimen birlese otyryp, turǵyndardyń turmysy, otbasylyq jaǵdaıy týraly málimet jınaıdy. Árbir otbasy múshesiniń tynys-tirshiligin baıqap otyrady. Eger de keıbir otbasynyń áleýmettik máseleleri, úıine gaz, sý kirgizý, jaryq, mektep, balabaqsha máselesi týyndasa, múmkindiginshe birlesip kómektesip jiberýi qajet. Sonymen qatar jumys istemeı júrgen jastardyń nemen aınalysatynyn zertteıdi. Ishkilikke qumar, urlyqqa beıim azamattardy erekshe baqylaýǵa alady», deıdi J.Áziretbergenuly.
Ol Memleket basshysynyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatynan úzindi keltirip, túrki dúnıesiniń birligin eske saldy. Qazaqstannyń «TURKTIME!» uranyn usynǵanyn, túrki dúnıesin biriktirýdi kózdeıtin barlyq jasampaz bastamany qoldaıtynyn «Altaı – túrkilerdiń altyn besigi» atty tujyrymdamasynyń mańyzyn atap ótti. «Osyǵan oraı Túrkistan qalasy túrki jurtyna jáne elimizdiń barlyq shaharyna úlgi bolatyndaı mártebesine laıyq qyzmet atqara alatyn dárejege jetýimiz kerek. Buǵan úlkeni de, kishisi de belsene qatysýy tıis», dep sózin túıindedi aqsaqal.
Eskendir ERTAI,
jýrnalıst
TÚRKISTAN