Qazir álem elderi arasynda tehnologııalyq básekelestik erekshe qarqyn aldy. Tipti údeı tústi. Alaıda sıfrlyq dáýirdiń kóshine ilesý ońaı emes. Aldymen ol úshin árbir memleket óz damý jolyn aıqyndap alǵany jón. Mundaı jaǵdaıda jasandy ıntellektiniń áleýetin tıimdi paıdalanýǵa bolady. Jaqynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Jańa tehnologııalyq ahýalǵa saqadaı saı turýymyz qajet. Bul – elimizdiń básekege qabiletin arttyryp, turaqty damýyna jol ashatyn asa mańyzdy faktor. Jasandy ıntellektini damytý aldyńǵy qatarǵa shyqty, soǵan baılanysty tehnologııasy damyǵan alyp elder arasynda báseke qyza túspek», dedi. Sondyqtan elimizdiń tehnologııalyq bolashaǵy jasandy ıntellektini qanshalyqty ıgeredi – soǵan baılanysty aldaǵy ýaqytta bul salada qandaı ózgerister oryn alady, básekege daıynbyz ba, úkimet qandaı qadam jasap jatyr? Osyǵan qatysty dóńgelek ústel májilisin uıymdastyryp, oǵan L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Jasandy ıntellekt tehnologııalary kafedrasynyń meńgerýshisi, ǵalym Bıbigúl Razahovany, Jasandy ıntellekt tehnologııalary kafedrasynyń zertteýshisi, PhD Nurzada Amangeldini, Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýty bas dırektorynyń orynbasary, zerthana meńgerýshisi, PhD О́rken Mamyrbaevty, IUTH ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, PhD Nurjan Ábdirazaqovty jáne IT-mamany Meıirjan Áýelhanulyn shaqyryp, ózekti taqyryp jóninde oı bólistik.
– Aldymen jasandy ıntellektiniń múmkindigi men bolashaǵyna toqtalsańyzdar?
Bıbigúl Razahova:
– Qazir elimizde barlyq salaǵa jasandy ıntellekti dendep ene bastady. Bir jaǵynan, JI kóptegen maman jumysyn jeńildetedi. Bylaısha aıtqanda, adamdarǵa kómekshi qural bolady. Búginde jasandy ıntellekt salasyna maman daıarlaýǵa basa mańyz berilip otyr. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde 2021 jyldan bakalavrıat, magıstratýra boıynsha oqý baǵdarlamasy ázirlenip, júzege asyryldy. Bul oqý baǵdarlamasy Jańa mamandyqtar jáne quzyrettilikter atlasynyń 4 aqparattyq tehnologııalar baǵdarlamasy negizinde daıyndaldy. Osy aqparattyq tehnologııalar baǵdarlamasynda jasandy ıntellekti, kıberqaýipsizdik negizgi trend bolyp anyqtalǵan. Sonyń ishinde jasandy ıntellekt boıynsha 3 túrli mamandyqty tańdadyq. Olar: jasandy ıntellekt ázirleýshi, jasandy ıntellekt jobalaýshy jáne ámbebap jasandy ıntellekt ázirleýshi.
Qazir JI salasyndaǵy mamandyqtar jańa tehnologııalar negizinde ózgerip jatyr. Bir jaǵynan, jasandy ıntellekti salasy bilim júıesine negizdelgen. Munda bilim degenimiz – ózine tán erejelerdiń jıyntyǵy. Qalyptasqan ereje-tujyrymdama dese bolady. Sondyqtan JI júıesin belgili bir salaǵa qoldaný úshin onyń sol saladaǵy qalyptasqan ereje-tujyrymdamasyn bilý qajet. Biz jańa mamandyqtar jáne quzyrettilikter atlasyn qarap, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy ázirlegen kásibı standarttardy qarastyrdyq. Onda kompıýter mamany, ontoınjener, neırojeli mamandarynyń arnaıy standarty jazylǵan. Qysqasy, aqparat-tehnologııa damyǵan zamanda jasandy ıntellektiniń bolashaǵyna zor senimmen qaraımyn.
О́rken Mamyrbaev:
– Bul júıe úderisterdi avtomattandyryp ýaqytty únemdeıdi. Biraq qaýip te joq emes. Damyǵan elder aýqymdy derekter bazasyn quryp, olardy óńdeý arqyly úlken tildik model ázirlep jatyr. Bul modelder – jasandy ıntellektiniń negizgi ıadrosy. Olar ózderiniń JI júıelerin jasap, álemdik naryqqa usynyp otyr. Elimiz de bul úderisten qalys qalmaýǵa tıis.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jasandy ıntellektini damytý boıynsha naqty tapsyrmalar berdi. Basty baǵyttar: sýperkompıýter qurý jáne Ulttyq jasandy ıntellekt ortalyǵyn ashý. Osy bastamalardy júzege asyrýǵa joǵary oqý oryndary men ǵylymı zertteý ınstıtýttary tartyldy. Joba aıasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi birlesip jumys istep, eki úlken jobany qolǵa aldy. Bul jumystardy úılestirý maqsatynda konsorsıým quryldy. Onyń negizgi músheleri – Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýty (basty uıymdastyrýshy), Nazarbaev ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Til-Qazyna ulttyq ortalyǵy, Til bilimi ınstıtýty. Osy uıymdardyń birigýimen eki konsorsıým qurylyp, jasandy ıntellektini damytýǵa baǵyttalǵan zertteýler bastaldy. Bul jumystar elimizdiń jasandy ıntellekt salasyndaǵy básekege qabilettiligin arttyrýǵa, ulttyq derekter qoryn jınaqtap, úlken tildik modelderdi ázirleýge múmkindik beredi. Sonymen qatar neırojeliniń memlekettik qyzmette qoldanylýy da basty nazarǵa alyndy. Qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jumys isteıtin ulttyq tildik model ázirlenip jatyr. Ol elektrondy úkimetke engizilip, qaǵazbastylyqty azaıtady.
Jasandy ıntellektiniń ekonomıkalyq áleýeti zor. «ChatGPT» sııaqty júıeler qazirdiń ózinde mıllıondaǵan adamǵa qyzmet kórsetip, paıda taýyp otyr. Elimiz de bul naryqqa óz modelin usynýǵa nıetti.
Atalǵan tehnologııa qarjy, kólik, qaýipsizdik, medıa, medısına salalarynda da keńinen qoldanylyp jatyr. Máselen, Joǵarǵy sot daýys arqyly izdeý júıesin engizse, Ulttyq qaýipsizdik komıteti telefon arqyly jazylǵan áńgimelerdi avtomatty túrde óńdeýdi qolǵa aldy. Jýrnalıstıkada da jasandy ıntellekt suhbattardy mátinge aınaldyryp, aýdarma jasap, transkrıpsııalaý úderisin jyldamdata tústi. Al medısınada kóz aýrýlaryn erte anyqtaıtyn júıe ázirlenip jatyr. Alaıda jasandy ıntellektiniń etıkalyq máseleleri de bar. Eger bul tehnologııa durys qoldanylmasa, qaýipti bolýy múmkin. Sondyqtan ony jaýapkershilikpen damytý – basty mindet. Qoryta aıtqanda, jasandy ıntellekt – elimizdiń tehnologııalyq serpilis jasaýyna múmkindik beretin mańyzdy qural. Onyń tolyq áleýetin paıdalaný úshin zertteý ınfraqurylymyn nyǵaıtý, derekterdi júıeleý, zańnamalyq bazany jetildirý qajet. Osy baǵyttaǵy árbir qadam elimizdiń sıfrlyq bolashaǵyn qalyptastyrýǵa úles qosady.
Nurzada Amangeldi:
– Jalpy jasandy ıntellektini adam jasaıdy. Sondyqtan ony ázirleıtin mamannyń nıeti durys bolýy qajet. Ekinshiden, JI qatardaǵy jaı ónim emes. Ony únemi qoldap, turaqty damytý kerek. Qazir ýaqyt ózgerdi. Ǵylym salasynda jańalyq óte kóp. Qanshama jańa tehnologııa qosylyp jatyr. Soǵan ilesip otyrýy úshin JI-di únemi damytyp otyrǵan jón. Menińshe, onyń bolashaǵynan qorqyp, úrkýdiń qajeti joq. Alaıda ámbebap jasandy ıntellektini qoldaný áli erte dep oılaımyn. Negizinen, JI-di arnaıy esepterge baǵyttap, ázirlese bolady. О́ıtkeni JI nebir kúrdeli esepterdi mamandardan jaqsy sheshýi múmkin. Onyń artyqshylyǵy – bir ýaqytta óte kólemdi aqparat berip, sheshim qabyldaıdy.
Aldaǵy tańda jasandy ıntellekti qanshama jańa mamandyqqa jol ashady. Mamandarǵa múmkindik beredi. Qazir Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýtynyń qyzmetkerlerimen birlesip, jasandy ıntellektige negizdelgen sýrdoaýdarmashylar júıesin birge damytyp jatyrmyz. Baıqaǵanym, jasandy ıntellekti júıesi osy sýrdoaýdarmashylardyń ekinshi múmkindigin ashty. Olardyń jumysyn jeńildetti. Degenmen jasandy ıntellektini ázirlegen mamandarǵa úlken jaýapkershilik júkteledi. Sondyqtan joba ázirleýshilerdi tańdaǵanda, ony «kimge beremiz, kimge bermeımiz» degen baqylaý bolǵany durys dep oılaımyn.
Nurjan Ábdirazaqov:
– Jasandy ıntellekt degen taqyrypty «ChatGPT» shyqqannan keıin ǵoı qyzý talqylaı bastaǵanymyz. Bul bilim salasyna da aıtarlyqtaı áser etti. Ǵylymı zertteý úderisi edáýir jeńildedi. Derekkózdi izdegen kezde, analız jasaý barysynda birshama ýaqyt utatyn boldyq. Sózim dáleldi bolý úshin naqty mysaldar keltireıin. «Scite» degen platforma bar. Ádebıetke sholýdy áp-sátte jasap beredi. Odan bólek, «Chatpdf» degen jasandy ıntellektige negizdelgen qural bar. Bul shet tilindegi ǵylymı maqalalardy oqýǵa óte yńǵaıly. Tipti qujat mátinine súıene otyryp, suraq qoısańyz, naqty ári túsinikti jaýap beredi. Iаǵnı «men basqa tildi túsinbeımin» degen syltaý joq. Menińshe, zertteýshilerge taptyrmas qural. Sonymen qatar ǵylymı maqalalarmen, akademııalyq qujattarmen jumys isteýge arnalǵan «Scispace» platformasynyń da paıdasy ushan-teńiz. Bul qural kúrdeli mátinder men formýlalardy, túsinýge qıyn kestelerdi jeńildetip, qarapaıym tilmen túsindirip beredi. Ǵylymı ádebıetter men zertteýlerdi tabýǵa kómektesip, uzaq maqalalardy oqymaı-aq, negizgi túıinderin birden tabýǵa múmkindik beredi. Budan basqa, «Jenni» degen jazý quralynyń járdemi mol. Bul júıe jazbalardaǵy grammatıkalyq jáne stıldik qatelerdi túzetedi. Tipti maqalanyń basyn jazsańyz, sóılemińizdi ózi-aq aıaqtap beredi. Osy sekildi mysaldy myńdap keltirýge bolady. Árıne munyń kóleńkeli tusy da joq emes. Atap aıtsaq, akademııalyq adaldyq, etıka máselesiniń kúrmeýi qıyn bolyp tur. О́ıtkeni qazir jasandy zerdeden «Ǵylymı maqalanyń kirispesin jazyp ber, qorytyndysyn aıaqtap ber» degen sekildi kómek suraıtyndar kóp. Sondyqtan «bul máseleni qalaı sheshemiz?» dep qazir «Scopus» sııaqty myqty derekter bazasy da bas qatyryp jatyr. Maqalany jazǵan jasandy ıntellekt ıakı adam ekenin anyqtaıtyn detektorlar bar, árıne. Biraq onyń da durys jumys jasaýyna kúmán týyndap jatyr. Nege deseńizder, ǵalymdar sol detektorǵa AQSh-tyń konstıtýsııasyn salyp kórgen eken. Sóıtse, álgi qural XVIII ǵasyrda jazylǵan zańnyń jıyrma paıyzyn jasandy ıntellekt jazǵan dep kórsetip beripti. Sáıkesinshe bul detektor da senimdi emes.
Meıirjan Áýelhanuly:
– Jasandy ıntellekt salasynda keıingi on jyl ishinde úlken serpilis boldy. Múmkindigi kún ótken saıyn artyp jatyr. Ashyp aıtsaq, JI osy kúni kólemdi derekterdi jyldam taldap, kúrdeli zańdylyqtardy anyqtaı alady. Mysaly, medısınalyq dıagnostıkany avtomattandyrýda JI kóptegen analızdi, keskindi salystyryp, naýqastardyń densaýlyq jaǵdaıyna qatysty tez jáne dál boljamdar jasap bere alady. Tipti mátindi túsiný, aýdarý, chat-bot qyzmetin atqarý syndy tapsyrmalarda joǵary dáldikke jetip otyr. Al óndiristik úderisterde JI tehnologııasy adamǵa qaýipti jumystardy atqarýǵa tıimdi. Tipti keıingi kezde jasandy zerde esepteý ne analız jasap qana qoımaı, sýret, mýzyka, mátin sııaqty shyǵarmashylyq dúnıelerdi de usyna alatyn deńgeıge jetti.
Jańa tehnologııanyń qaterin de qaperden shyǵarmaý kerek. Kóptegen salada JI qaıtalanatyn operasııalardy avtomattandyra alady. Bul bir jaǵynan ónimdilikti arttyrsa, ekinshi jaǵynan keıbir mamandyqtardy qysqartýy múmkin. Degenmen, jańa tehnologııalar jańa jumys oryndaryn da ashatynyn eskergen jón. Adamdardyń jeke málimetteri saqtalatyn ortada kıbershabýyldar men derekterdi zańsyz paıdalaný qaýpi artady.
Sondyqtan aqparattyq qaýipsizdikti zańnamalyq turǵydan retteý mańyzdy. JI úlgileri adamdar jınaǵan derekterge táýeldi. Sol sebepti modeldi daıyndaý men qoldaný kezinde ádildik, obektıvtilik, adam quqyqtaryn saqtaý máseleleri jiti qadaǵalanýy qajet.
Adamdardyń shyǵarmashylyq, synı oılaý qabileti men JI-diń jyldam esepteý múmkindigi qosylǵanda, óndiriste de, bilim salasynda da, medısına da jetistikterge jetemiz. Bolashaqta ártúrli til arasynda aýdarmalar birden, joǵary sapada jasalýy múmkin. Sondaı-aq kúndelikti qurylǵylar men qyzmetterde adamdarǵa qoldaý kórsetetin «aqyldy kómekshiler» sany ósedi. Medısına, qarjy, aýyl sharýashylyǵy, energetıka sııaqty naqty baǵyttarǵa beıimdelgen JI júıeleri paıda bolady. Olar qajetti derekterdi dál taldap, boljam jasaýda, basqarýda taptyrmas quralǵa aınalady. Jasandy zerdeniń sheshimderiniń ashyqtyǵyn, adam quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý aldaǵy jyldary basty nazarda bolmaq.
Bıbigúl Razahova:
– Osy jerde bir oı qosa keteıin. Qazir jasandy ıntellekti salasy týraly aqparattar óte kóp. Jaqynda dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým esebinde álem boıynsha 87 myń jumys orny jabylyp, kerisinshe 97 myń jańa jumys orny ashylatyny anyqtalǵan. Sondyqtan JI jumyssyzdyq máselesin týdyrady dep qoryqpaıyq. Qazir bárimiz «ChatGPT»-dy jaqsy bilemiz. Biraq ony paıdalanýdyń óz tásili bar. Eger «ChatGPT»-ge ne kerek ekenin naqty túsindirsek, ol bizge jaýap beredi. Eger bizdiń suranysymyz ózimizdiń qajetimizge sáıkes kelmese, soǵan laıyq jaýap alamyz. Qazir programmalaý mamandaryn «ChatGPT» aýystyrady degen sóz bar. Alaıda árbir salanyń óz talaby bar.
– Osy jyly «Alem.AI» Jasandy ıntellekt ulttyq ortalyǵy ashylaıyn dep jatyr. Onyń qyzmeti jáne atalǵan ortalyqtyń negizi mindeti qandaı? Ortalyq salany damytýda qandaı ról atqarady?
О́rken Mamyrbaev:
– Jasandy ıntellekt ortalyǵy mamandardy daıarlaý men ǵylymı zertteýlerdi júrgizýge arnalǵan alań retinde jumys isteıdi. Bul ortalyqqa úsh negizgi mindet júktelgen.
Birinshi mindet – jasandy ıntellekt ortalyǵyn qurý. Bul ortalyqta sýperkompıýterlik klaster ornatylyp, onda úlken derekter qory saqtalady jáne óńdeledi. Osy ınfraqurylymnyń negizinde jasandy ıntellekt júıelerin damytýǵa múmkindik beriledi. Sonymen qatar bul jerde bilikti mamandar jınalyp, zertteý jumystaryn júrgizedi.
Ekinshi mindet – ǵylymǵa jas mamandardy tartý. Ortalyq ǵylymı aqparattardy jınaqtap, olardy taldaý, óńdeý múmkindigin usynady. Munda zertteý júrgizýge múddeli jastardyń basyn qosyp, olardyń ǵylymı áleýetin arttyrý kózdelgen. Sondaı-aq stýdentter de osy ortalyqqa jınalyp, tájirıbe jumystaryna qatysa alady.
Úshinshi mindet – bilim júıesinde transformasııa júrgizý. Qazirgi tańda gıbrıdti bilim júıesi keń taralyp keledi. Iаǵnı stýdentter bir ǵana mamandyqty emes, birneshe salany qatar meńgerip, alǵan bilimderin ártúrli baǵytta qoldana alady. Bul tásil jastardyń kásibı biliktiligin arttyryp, zamanaýı talaptarǵa saı bolýyna múmkindik beredi.
Osy ortalyqta jınaqtalǵan derekter men ázirlengen jasandy ıntellekt modelderi memlekettik jáne jeke sektordaǵy ártúrli júıelerge engiziledi. Ulttyq jasandy ıntellekt ortalyǵy osy tehnologııalardy damytýdaǵy negizgi ıadro retinde jumys isteıdi. Bul qurylym JI-di qoldaný múmkindigin arttyryp, elimizdiń sıfrlyq bolashaǵyna serpin berýge baǵyttalǵan. Qazirgi tańda ortalyqty iske qosý ári ony damytý boıynsha aýqymdy jumystar atqarylyp jatyr.
Nurzada Amangeldi:
– Jasandy ıntellekt ulttyq ortalyǵy osy salanyń damýyna tyń serpin beredi. El ekonomıkasyna oń áser etedi. Mysaly, biz halyqaralyq baǵdarlama boıynsha grant utyp alyp, shaǵyn server satyp aldyq. Ony ýnıversıtettiń serverler júıesine qostyq. Sonyń ishinde men eki serverdi stýdentter úshin aldym. Jasandy ıntellekt bir ýaqytta óte kóp derekpen jumys isteıdi. Keıde sýretter men beınederekti qoldanǵanda, joǵary qýat qajet bolady. Ulttyq ortalyq osyǵan táýeldilikti joıady.
Meıirjan Áýelhanuly:
– «Alem.AI» Jasandy ıntellekt ulttyq ortalyǵy – elimizdiń sıfrlyq transformasııasyna serpin beretin mańyzdy ınnovasııalyq qurylym. Onyń basty maqsaty – jasandy ıntellekt salasynda ǵylymı zertteýler júrgizý, ınnovasııalyq jobalardy ázirleý jáne elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan joǵary bilikti mamandardy daıarlaý. Bul ortalyq otandyq IT ekojúıesine tyń serpilis berip, elimizdiń álemdik naryqtaǵy ornyn nyǵaıtýǵa yqpal etedi. Ortalyqtyń negizgi mindeti – JI boıynsha tájirıbelik jáne qoldanbaly zertteýler júrgizý. Sonymen qatar «TUMO School» jáne «Tomorrow School» mektepteri arqyly mektep oqýshylary men stýdentterge baǵdarlamalaý, robottehnıka jáne basqa da kreatıvti tehnologııalardy úıretý de ortalyqtyń basty baǵyty bolmaq. Sondaı-aq «Alem.AI» ulttyq ortalyǵy «Playrix», «TikTok», «Google», «EPAM» syndy iri kompanııalarmen birlesip, JI tehnologııalaryn damytyp, jahandyq naryqqa shyǵýdy kózdeıdi. Qysqasha aıtqanda, atalǵan ortalyq ulttyq deńgeıde JI tehnologııalaryn alǵa jyljytýǵa, zertteýlerdi tereńdetýge jáne salalyq mamandardy daıarlaýǵa aıryqsha yqpal etedi.
Bıbigúl Razahova:
– Jasandy ıntellekt ulttyq ortalyǵynyń bolashaǵy óte zor. Ásirese ǵalymdarǵa, mamandarǵa qolaıly múmkindik týady. Máselen, joǵary oqý oryndarynda qanshama ǵalym ǵylymı zertteý jumystarymen aınalysady. Biraq olardyń jumysynan kelesi ýnıversıtettegi áriptesteri beıhabar. Sondyqtan ortalyq belgili bir salany zertteıtin ǵalymdardyń sony oılary men izdenisin biriktiretin orta bolady dep sanaımyn.
– Maman daıarlaý úderisi qalaı júrip jatyr?
Nurjan Ábdirazaqov:
– Barlyq mamandyq ókiline jasandy ıntellekt daǵdylaryn úırete berý kerek. Máselen, halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetinde byltyrdan bastap «týrızm salasyndaǵy generatıvti jasandy ıntellekt qoldanysy» degen sabaq engizildi. Álemniń basqa da joǵary oqý oryndary stýdentterge negizgi bilimnen bólek, úsh daǵdyny meńgertýge tyrysyp jatyr. Bul qandaı qabiletter? Alǵashqysy – adamdarmen qarym-qatynas jasaı bilý, ekinshisi – qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq jasaý, úshinshisi – dıdjıtal daǵdy. Minekeı osy úsh qabilet mamandardyń básekege qabilettiligin arttyrady. Jalpy, jasandy ıntellekt mamandyqtar arasyndaǵy shekarany joıdy. Mysaly, buryn fılologter «Men IT mamany emespin, ýnıversıtette bul salany oqyǵan joqpyn» dep aıta alatyn. Biraq qazir mundaı kózqaras ózekti emes. Sebebi IT daǵdylar – zaman talaby. Taǵy bir mańyzdy dúnıe, jasandy zerde oflaın tapsyrmalarǵa degen qajettilikti týyndatty. Buryn stýdentterge prezentasııa jasaý, esse jazý, esep shyǵarý sııaqty tapsyrmalar beriletin. Biraq qazir olardyń kópshiligi bul mindetterdi «ChatGPT» sııaqty quraldardyń kómegimen op-ońaı oryndap shyǵa alady. Bul ádis stýdenttiń oılaý qabiletin damytýǵa yqpal etpeıdi ári oqytýshyǵa da eshqandaı paıdasy joq. Sondyqtan oflaın tapsyrmalarǵa qaıta oralý mańyzdy. Iаǵnı stýdentter aýdıtorııada, telefonsyz, naqty baqylaý jaǵdaıynda jumys isteýi kerek. Al úı tapsyrmasy kúrdelenýi tıis. Naqtyraq aıtqanda, stýdentterge jasandy ıntellektini kómekshi qural retinde paıdalana otyryp, qandaı da bir máseleni sheshý mindetin júkteý kerek. Bul tásil jasandy ıntellektini jaı ǵana daıyn jaýap alý úshin emes, shynaıy jumys quraly retinde paıdalanýǵa úıretedi. Qoryta aıtqanda, jasandy ıntellekt – tek kómekshi qural, al negizgi qundylyq – adamnyń ózindik oılaý qabileti men tabıǵı ıntellektisi bolmaq.
Bıbigúl Razahova:
– Kez kelgen problemany kadr sheshedi. Sondyqtan maman daıarlaýǵa erekshe nazar aýdarylǵany jón. Ásirese ýnıversıtetterdegi JI salasynda bilim beretin oqytýshylardyń jańa tehnologııalardy jetik qoldaný úshin kásibı biliktiligin arttyrý qajet.
О́rken Mamyrbaev:
– Bizdiń ortalyq ǵylymı zertteýler júrgizetin mamandardy daıarlaıdy. Onyń basty ereksheligi – ǵylymı úderisterdi jetildirý ári mamandardy sapaly daıarlaý. Stýdentterge bilim berý úderisi qarapaıym quraldardy paıdalanyp, esepterdi sheshýge úıretýden tursa, ǵylymı zertteý salasynda bul úderis áldeqaıda kúrdeli. Ǵylymı mamandar, ásirese PhD kúrdeli zertteý jumystaryn júrgizedi. Aıta keteıin, bizdiń ortalyq tek ǵylymdy damytýǵa ǵana emes, ony bilim berý men óndiriske engizýge de baǵyttalǵan. Bul – Prezıdenttiń strategııalyq bastamasynyń mańyzdy bóligi.
Nurzada Amangeldi:
– Qazir otandyq joǵary oqý oryndarynyń moınynda eki úlken jaýapkershilik bar: birinshisi – memlekettiń damýyna ǵylymnyń yqpaly bar ekenin kórsetý, ekinshisi – bolashaq jas mamandarǵa sapaly bilim berý. Osy jaǵynan kelgende, aldymen oqytýshylarǵa, ǵalymdarǵa, zertteýshilerge qoldaý qajet.
Meıirjan Áýelhanuly:
– Elimizde JI salasynda mamandardy daıarlaý birneshe baǵytta júrgizilip keledi. Atap aıtsaq, Nazarbaev ýnıversıteti – JI jáne derekterdi taldaý baǵytynda tereń oqytý baǵdarlamalaryn usynyp otyr. Ýnıversıtet janyndaǵy Smart júıeler jáne jasandy ıntellekt ınstıtýty (ISSAI) qoldanbaly zertteýler men tájirıbelik semınarlardy jıi ótkizedi. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Sátbaev ýnıversıteti, basqa da tehnıkalyq baǵyttaǵy JOO-larda mashınalyq oqytý, derekterdi taldaý sııaqty pánder oqý josparyna engizilip jatyr.
Mektep deńgeıindegi bastamalar da jaman emes. «TUMO School» jáne «Tomorrow School» syndy oqytý ortalyqtary balalar men jasóspirimderge baǵdarlamaý, robottehnıka, algorıtmdik oılaý negizderin úıretedi. Bul bastamalar erte jastan JI tehnologııalaryna qyzyǵýshylyqty oıatyp, bolashaqta tereń bilim alýǵa negiz qalaıdy. Keıbir mektepterde ınformatıka páni baǵdarlamasyna baǵdarlamalaý tilderi men derekterdi taldaý negizderi qosylyp jatyr.
Sonymen qatar IT-kompanııalar, arnaıy oqý ortalyqtary men akseleratorlar JI-ge qatysty qysqamerzimdi kýrstar, onlaın trenıngter uıymdastyrady. Bul kýrstarǵa mektep túlekterinen bastap jumys istep júrgen mamandarǵa deıin qatysa alady. «Astana Hub», «Tech Garden» sııaqty tehnologııalyq habtarda JI sheshimderin ázirleý, bızneske engizý máselelerine mán beriledi.
– Elimizde JI júıelerin engizý baǵytynda otandyq ǵalymdar qandaı zertteý júrgizip, qandaı jobalar engizdi. Jahandyq naryqqa shyǵýda otandyq kompanııalardyń múmkindigi qandaı?
Bıbigúl Razahova:
– Bizdiń ýnıversıtette 2012 jyly «Jasandy ıntellekt» ǵylymı-zertteý ınstıtýty ashyldy. Qazir ony belgili ǵalym Álibek Barlybaev basqarady. Búgingi tańda biz ámbebap emes, belgili bir salalardaǵy JI júıesin ázirleýge aıryqsha kóńil bólip otyrmyz. Máselen, qazir bilim berý salasynda jasandy ıntellekt júıesi jıi qoldanyla bastady. Elimizde JI qoǵamdyq birlestigi bar. Sol birlestik tarapynan «aqyldy oqýlyqtar» jobasyn júrgizdik. Ony matematıka, qazaq tili, ınformatıka sekildi qalyptasqan pánderden bastadyq. Osy pánder boıynsha «aqyldy oqýlyq» oqytýshynyń rólin atqarady. Oqýshyǵa sabaq túsindiredi. Oqýshynyń suraqtaryna jaýap beredi. Qysqasy, «aqyldy oqýlyq» bilim alýshyǵa 24 saǵat qoljetimdi. Bizdiń ǵalymdar JI salasynda júıeli jumys júrgizip otyr. Birqatar ǵalymnyń eńbekteri halyqaralyq bedeldi jýrnaldarda jarııalandy.
Meıirjan Áýelhanuly:
– Elimizde jasandy ıntellekt (JI) salasynda júrgizilip jatqan zertteýler men qanatqaqty jobalar qarqyn alyp keledi. Mysaly, Nazarbaev ýnıversıtetiniń Smart júıeler jáne jasandy ıntellekt ınstıtýty (ISSAI) ulttyq deńgeıdegi mańyzdy bastamalarǵa uıytqy bolyp otyr. ISSAI mamandary elimizdiń 17 oblysy men 3 iri qalasynda arnaıy semınarlar ótkizip, JI salasyndaǵy bilim men tájirıbeni taratýda belsendilik tanytyp júr. Bul bastama bolashaq ınjenerler men ǵalymdardyń daıarlyǵyn kúsheıtýge yqpal etedi. JI tehnologııalaryn qarjy salasynda qoldaný da basymdyqqa ıe bolyp keledi. Ulttyq bank júrgizgen zertteýler nátıjesinde bankter men qarjy uıymdarynyń 31%-y qazirdiń ózinde JI-di paıdalanyp otyrǵany anyqtaldy. Bul kórsetkish ınnovasııalyq sheshimderdi engizý arqyly qyzmet sapasyn jaqsartýǵa aıtarlyqtaı septigin tıgizedi. Qarjy sektorynyń JI-di qabyldaýy qatelikterdi azaıtýǵa, táýekelderdi boljaýǵa jáne avtomattandyrýdy jedeldetýge múmkindik beredi. Sonymen qatar otandyq kompanııalardyń JI salasynda álemdik naryqqa shyǵý áleýeti de joǵary. Máselen, «Presight AI» kompanııasy men «Astana Hub» halyqaralyq tehnoparki birlesip ótkizgen «AI Battle» jarysy otandyq startaptardyń tanymaldylyǵyn arttyra tústi. Halyqaralyq sarapshylardyń nazaryna ilikken úzdik jobalar qarjylyq qoldaýǵa ıe bolyp, óz ónimderi men qyzmetterin jahandyq deńgeıde ilgeriletýge múmkindik aldy.
Nurzada Amangeldi:
– Áleýmettik sala boıynsha birqatar jobamen aınalysamyn. Ásirese bıznes pen ǵylymdy úılestirip júrgen mamanmyn. Bıznes – ýaqytqa salynǵan aqsha. Belgili bir ýaqyttan keıin tabys ákelýi kerek. Al ǵylym – shyǵarmashylyq eńbek. Oǵan shekteý qoıylmaý qajet. Álemdik naryqqa shyǵýǵa otandyq kompanııalardyń múmkindigi óte kóp.
– JI tehnologııalarynyń eńbek naryǵyna tıgizetin áseri qandaı bolmaq? Olar adamdy aýystyra ala ma?
О́rken Mamyrbaev:
– Adam balasynyń eki qyry bar: bir jaǵy jaqsy, bir jaǵy jaman. Kez kelgen nársede de solaı. Jasandy ıntellektini de osy turǵydan qarastyrýǵa bolady. Eger ony adamzat ıgiligi úshin qoldansaq, ol kóptegen máseleni sheship, damýǵa serpin beredi. Alaıda eger ony teris maqsatta qoldansa, ol qaýip týdyrady. Sonyń ishinde eń úlken qaýipterdiń biri – aqparattyq qaýipsizdik máselesi. Mysaly, jasandy ıntellekt arqyly belgili bir derekter bazasyna ený, qupııa málimetterdi buzý nemese sheteldik uıymdarǵa berý qaýpi bar. Bul – ulttyq qaýipsizdikke tikeleı áser etetin faktorlardyń biri. Sondyqtan da bizdiń basty mindetimiz – derekterdi syrtqa jibermeı, ózimizdiń ishki júıemizde jınaqtaý jáne óńdeý.
Ekinshi mańyzdy másele – bilim júıesi. Qazirgi ýaqytta bilim salasynda úlken ózgerister bolyp jatyr. Kóptegen mamandyq joıylyp, olardyń ornyn robot basady. Bul ózgerister jumyssyzdyq deńgeıiniń artýyna alyp kelýi múmkin. Sondyqtan da bizdiń basty mindetimiz – bilim sapasyn arttyrý. Balany zaman talabyna saı jan-jaqty damytý qajet. Eger ol joǵary bilikti maman bolyp qalyptassa, eshqashan jumyssyz qalmaıdy. Kerisinshe, oǵan suranys artady. Al eger bilimi álsiz bolsa, mamannyń básekege qabilettiligi tómendeıdi, sonyń saldarynan jumyssyzdyq máselesi týyndaıdy.
Jasandy ıntellekt ǵylymı úderisterdi jeńildetýmen qatar, keı tustarda ony kúrdelendiredi. Ǵylymı maqalalar qazir JI kómegimen óńdeledi. Bizdiń ortalyq onnan asa halyqaralyq ǵylymı jýrnaldardyń redaksııasynda jumys isteıdi. Bizge resenzııaǵa maqalalar túsedi, sol materıaldar jasandy ıntellekt arqyly taldanady. Eń aldymen, aqparattyń alynǵan kózi anyqtalyp, sodan keıin onyń ǵylymı jańalyǵy men mańyzdylyǵy baǵalanady. Jasandy ıntellekt bir eseptiń buryn sheshilgenin kórsete alady, biraq onyń qandaı úles qosqanyn, qandaı ádispen jetildirilgenin tolyq anyqtaı almaıdy. Iаǵnı ǵylymda sheberlik pen kásibı biliktilikti almastyrý múmkin emes. JI kóptegen úderisti ońtaılandyrǵanymen, tolyqtaı mamannyń ornyn basa almaıdy. Mysaly, baǵdarlamalaýda algorıtmder jazý bir bólek, al ony kúrdeli júıege biriktirip, tolyqqandy fýnksıonaldy ónim jasaý – kásibı sheberlikti qajet etedi. Sondyqtan da bilikti mamandar árqashan qajet. Jasandy ıntellekt – kómekshi qural, biraq sheshýshi ról árdaıym adamnyń qolynda bolady.
Bıbigúl Razahova:
– Qazir JI salasyndaǵy mamandarǵa suranys jaqsy. Bul suranys jyl ótken saıyn arta beredi dep oılaımyn. О́ıtkeni JI elimizde barlyq salada qoldanyla bastady. Bir jaǵynan, mamandyqtar transformasııaǵa túsetini anyq.
Meıirjan Áýelhanuly:
– JI tehnologııalarynyń qarqyndy damýy men keńinen qoldanylýy eńbek naryǵynda eleýli ózgeriske jol ashyp otyr. Bir jaǵynan, JI kóptegen qaıtalanatyn jáne boljamdy mindetterdi avtomattandyryp, óndiristik tıimdilikti arttyrýǵa kómektesse, ekinshi jaǵynan, ol jańa jumys oryndarynyń paıda bolýyna, adam kapıtalyn damytýǵa, mamandardyń qaıta daıarlanýyna suranys týǵyzady.
JI eń aldymen qaıtalanatyn tapsyrmalardy oryndaıtyn qyzmetkerlerdiń jumysyn jeńildetedi nemese almastyrady. Mysaly, óndiristik jelilerde robottar men avtomattandyrylǵan júıeler qoldanylady. Bankter men call-ortalyqtarda aqparattyq suranystardy óńdeý úshin chat-bottar, daýys asıstentteri paıdalanylady. JI-diń damýy analıtıka, derekterdi taldaý, mashınalyq oqytý modelderin ázirleý, algorıtmderdi synaqtan ótkizý sııaqty jańa baǵyttarda joǵary bilikti mamandarǵa suranysty arttyrady. Bul – derekter ǵalymdary (data scientist), JI-ınjenerler, robottehnıka salasynyń mamandary, úlken derekterdi óńdeý boıynsha sarapshylar sııaqty mamandyqtardyń kóbeıýine ákeledi.
Aldaǵy ýaqytta eski tásildermen jumys istep kelgen qyzmetkerler jańa tehnologııalardy ıgerýi kerek bolady. Osy maqsatta kompanııalar men memleket tarapynan kýrstar, baǵdarlamalar uıymdastyrylyp, jumys kúshiniń daǵdylary jańartylyp otyr. Kásibı mamandardyń biliktiligin udaıy jetildirýi basty mindetke aınaldy. Bul «bir mamandyqty meńgerip, ómir boıy sol salamen júrý» degen túsinikti ózgertedi. Endigi jerde mamandardyń mansap jolynda birneshe ret jańa daǵdylar meńgerýi qalypty qubylysqa aınalady.
Astyn syzyp aıtar dúnıe, JI qanshalyqty damyǵanymen, adamǵa tán tolyqqandy shyǵarmashylyq pen synı oılaý qabiletin áli tolyq almastyra qoımaıdy. Jumys barysynda tek tehnıkalyq daǵdylar ǵana emes, tutynýshymen qarym-qatynas, komandamen jumys, qyzmet kórsetý mádenıeti sııaqty mańyzdy qyrlary da bar. JI bul salalarda adamdarǵa qoldaý kórsetkenmen, adammen teń dárejede sezimtaldyq bildire almaýy múmkin. JI-diń qate sheshim qabyldaý táýekeli bar, al ony qoldaný barysyndaǵy zańdyq jáne moraldyq turǵydan jaýapkershilik kóbine adamnyń moınynda bolmaq.
Nurzada Amangeldi:
– Elimizge jasandy ıntellekt biraz ózgeris ákeldi. Onyń ıgiligin halyq kóre bastady. Menińshe, JI birqatar mamandyqty aýystyrǵanymen, onyń ornyna jańa mamandyqtar paıda bolady.
– Jasandy ıntellekt týraly zań jobasynda nege mán berilý kerek? Osy baǵyttaǵy órkenıetti elderdiń zań júıesi qalaı qabyldanyp jatyr? Biz bul salada qaı jaǵynan qaýiptenip, zańmen baqylaýymyz qajet?
Meıirjan Áýelhanuly:
– Eń áýeli, JI júıeleriniń túrli salaǵa – densaýlyq saqtaý, kólik, qarjy operasııalary sekildi mańyzdy baǵyttarǵa – naqty aralasatynyn eskersek, qate sheshimder nemese zııan keltiretin jaǵdaılar týyndaǵanda kim jaýapty bolatynyn aıqyndaý kerek. Júıeniń ázirleýshisi me, tapsyrys berýshisi me, álde JI-men tikeleı jumys isteıtin operator ma? Zańda osy taraptardyń mindetteri men shekaralary anyq jazylýǵa tıis. Sonymen qatar JI adam ómirine, densaýlyǵyna yqpal etetin salalarda qoldanylǵanda (robottehnıka, avtonomdy kólikter, medısınalyq qurylǵylar) qaýipsizdik talaptaryn naqtylap, synaqtar men táýekelderdi baǵalaý rásimderin zańdastyrý mańyzdy. Buǵan tıisti standarttardy bekitip, olardy turaqty túrde jańartyp otyrý qajet. Ekinshi jaǵynan, JI sheshimderi qalaı qabyldanǵanyn túsindirý múmkindigi bolýy kerek. Áıtpese, qoǵamda ádiletsizdik, jalǵan aqparat taralýy, tipti belgili bir toptarǵa artyqshylyq kórsetý syndy máseleler kóbeıýi yqtımal. JI kómegimen jasalǵan án, sýret, mátin nemese baǵdarlamalyq kodtyń naqty avtory kim degen suraq ta asa ózekti. Osy baǵytta avtorlyq quqyq pen patenttik qorǵaýǵa baılanysty erejelerdi zańnamada tolyqtyrý qajet. Sondaı-aq JI tehnologııalaryn tejeýden góri, ony damytý tásilderin tapqan jón. Mysaly, startaptardy, ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn salyqtyq jeńildiktermen nemese granttarmen qoldaýdyń mańyzy zor.
JI-di retteý boıynsha Eýroodaq, AQSh, Qytaı syndy alpaýyt memleketterdiń tájirıbesine nazar aýdarsaq, árqaısysy JI-diń áleýmettik jáne ekonomıkalyq áserine qaraı ózinshe tásil qoldanady. Eýroodaqta jasalǵan «Artificial Intelligence Act» (AI Act) zań jobasy joǵary táýekeldi (high-risk) JI júıelerin anyqtap, olardy qatań baqylaýdan ótkizýdi talap etedi. Al «GDPR» erejeleri JI paıdalanatyn kez kelgen platformaǵa derekterdi qorǵaý jaǵynan qatań talaptar qoıady. AQSh-ta JI-ge arnalǵan biryńǵaı federaldy zań joq, biraq jekelegen shtattardaǵy derekter qupııasy men etıkaǵa qatysty zańdar jáne ulttyq qaýipsizdik múddelerine saı qabyldanǵan qujattar bar. Al Qytaı memlekettik baqylaýdy kúsheıtý arqyly qoǵamdyq turaqtylyqqa nuqsan keltiretin kontenttiń aldyn alýǵa basymdyq beredi, sonyń ishinde jalǵan aqparat taratý máselesine erekshe mán beredi.
Bıbigúl Razahova:
– Kez kelgen dúnıeni qoldanar aldynda biz onyń standartyna qaraımyz. Sol sııaqty ǵalymdar JI qoldanýdyń standartyn birinshi júzege asyrý qajet. Sodan keıin standartqa sáıkes zańdylyqtar shyǵady. Aldymen JI standarty bolýy kerek. Buǵan deıin ol bolǵan emes. Onda ashyqtyq, qaýipsizdik, aqparattyq qaýipsizdik standarttary anyq jazylǵany jón.
Nurzada Amangeldi:
– Jasandy ıntellekt týraly zań jobasyn arnaıy mamandar ázirledi dep oılaımyn. Sondyqtan ol týraly artyq eshteńe aıta almaımyn. Biraq zańda JI ázirleýshilerge baqylaý jasaý týraly arnaıy jazylýy qajet.
О́rken Mamyrbaev:
– Zań jobasy boıynsha Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetovtiń qabyldaýynda boldyq. Onda ulttyq tildik modeldi damytý máselesi qarastyryldy. Aldymen, bul tildik modeldi qalaı jasaý kerektigi, ony qandaı qurylym basqarýǵa tıis ekendigi talqylandy. Zań jobalaryn qaraý barysynda eki negizgi baǵyt anyqtaldy. Sonyń bireýi – derekter qorynyń ashyq jáne jabyq júıelerge bólinýi. Jabyq júıe ulttyq qaýipsizdikke qatysty qupııa málimetterdi saqtaıdy jáne ol arnaıy uıymdardyń baqylaýynda bolady. Bul derekterdi saqtaý men paıdalaný qatań talaptar men erejelerge sáıkes júzege asyrylýǵa tıis. Al ashyq júıe ǵylymı zertteýlerdi damytýǵa, túrli úderisterdi avtomattandyrýǵa baǵyttalady. Osy eki júıeniń qatar damytylýy mańyzdy degen usynysymyz qabyldandy. Osy joba negizinde ashyq bilim men ǵylymı zertteýlerdi damytý mindeti Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine júkteldi. Qazirgi ýaqytta ulttyq tildik modeldiń negizgi konsepsııasy jasaqtalyp, ony júzege asyrýǵa qatysatyn uıymdar anyqtaldy. Bul tujyrymdama elimizde qandaı baǵyttardy damytý qajettigin, jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń qaı salalarǵa yqpal etýge tıis ekenin aıqyndaýǵa baǵyttalǵan.
Joba aıasynda osy baǵyttardy júzege asyrýǵa arnalǵan jol kartasy daıyndaldy. Qazir tujyrymdamalar usynylyp, olardy qabyldaý, bekitý úderisteri júrgizilip jatyr. Aldaǵy ýaqytta osy jol kartasyna sáıkes jasandy ıntellekt salasyndaǵy negizgi baǵyttar damytylyp, ulttyq tildik modeldi jetildirý jumystary jalǵasady.
Dóńgelek ústeldi daıyndaǵandar –
Azamat Esenjol,
Aıtolǵan Júnishan,
Bekzat Qulshar,
«Egemen Qazaqstan»