Ázil-syqaq álemin zerdelegen ǵulamalardyń paıymdaýynsha, eshteńeden qoryqpaıtyn adam kúlkiden ǵana qorqady eken. Endeshe, kúlki – qaharly qarý, ony qoldan túsirýge bolmaıdy. Alaıda osy kúni satıranyń bar-joǵyn túgendegende pamflet, epıgramma, feleton syndy jaýynger janrlar saptan shyǵyp qalǵandaı áser qaldyrady. Munyń sebebi nede? Jalpy, qazir qymbat kúlkiniń quny ketip, satırany bıik óner deńgeıinen túsirip alǵan joqpyz ba? Osy suraqtarǵa jaýap alý maqsatynda ospaqtyń otymen kirip, kúlkiniń kúlimen shyǵyp júrgen «Alash» halyqaralyq ádebı syılyǵynyń laýreaty, satırık Muhtar Sherimmen áńgimelesken edik.
– «Satıranyń syrqattanyp qalǵanyna biraz boldy. О́zi bolǵanymen, sóziniń qýaty kemidi, qazir tipti hal ústinde jatyr», deıdi baz bireýler. Jurttyń aıtyp júrgeni qanshalyqty ras?
– Áldekimder aıtqandaı, satıra shyn máninde, reanımasııada jatqan bolsa, palataǵa shyǵatyn kúni de jaqyn. Qazaq barda qazaqy qaljyń barda, ony tym erte «jerlep» qoıǵanymyz jarasa qoımaıdy. Ras, keńes zamanynda azýyn aıǵa bilegen «Ara» jýrnaly bar edi, basylym bitkenniń sońǵy betinde syn-syqaq buryshtary turaqty júrgiziletin. Sondyqtan bolar, ár óńirden ázil-syqaqqa beıimi bar avtorlar tyrnaqaldy shymshymalaryn redaksııaǵa joldaıtyn. Al qazir zaman basqa, «Ara» jýrnaly jabylyp, «Aıqyn» gazetiniń ishinen «Ara» qosymshasy shyǵyp keledi. Buǵan da shúkir. «Kóz tıip ketpesin» dep túkirip qoıýǵa bolady. «Qazaq ádebıeti» gazetinde satıralyq shyǵarmalar júıeli berilip júr. «Egemen Qazaqstan»-nyń syn-syqaq buryshy óz aldyna. Osyǵan da shúkirshilik etýimiz kerek. Buǵan kedir-budyrly bolsa da, áleýjelidegi ázilderdi qosyńyz. Jastardyń deni ǵalamtordaǵy jazbalardy kóp oqıdy. Ásirese ázilmen árlenip, satıranyń qyshqyly qosylǵan dúnıelerdi qalt jibermeıdi. Sondyqtan bas-aıaǵy jup-jumyr, qysqa da nusqa satıra jazýǵa qumbylmyn.
– Sózińizden maqtanyshtan góri shúkirshiliktiń lebi kóbirek seziledi. Soǵan qaraǵanda ádiletsizdiktiń «soqqysy» bolǵan satıranyń óz joqshysy bolmaı turǵan sekildi?
– Bul týraly oılasam, otyra qalyp jylaǵym keledi, «Nege olaı?» dep bárinen suraǵym keledi. Kóńil bólgisi kelmeıtinderdiń qulaǵynan buraǵym keledi. Kórkem proza men poezııa, aýdarma, balalar ádebıetine qatysty báıgeler jıi jarııalanyp, alaqanyńdy ysqylap qoıyp, kózińdi ýqalap jiberip oqı qalsań, ishinde satıraǵa qatysty eshteńe joǵyn kóresiń de, kóńiliń kóń astynda qalǵandaı bolady. Syqaq janryn jolatpaıdy nemese «umytyp» kete beredi. Tórt túlik sapynda joq shekshek ata balasynsha shetqaqpaı kórip keledi. Jastardy satıraǵa yntalandyrý, is-sharalar ótkizip, marapattaý jaǵy kemshin soǵyp jatyr. «Mogıkannyń sońǵy tuıaǵy» sııaqty bul janrdyń ókilderi tym az, kóp te emespiz. Az bolatyn sebebi, satıraǵa «úshinshi sortty un» sııaqty qarap, kádimgideı kóńil bólinbeıtindiginde.
– Satıra týraly sóz qozǵala qalsa, taıaqtyń bir ushy ázil-ospaq otaýlary men komedııa teatrlaryna tıedi. Búgingi sahnadaǵy, kınodaǵy satıra týraly oı-pikirińiz qandaı?
– Sahnadaǵy satıra usaqtalyp ketti. «Shanshar» sharshady. Avtorlarmen jumys isteı bilmeıdi. Keńes zamanyndaǵy dúrkiregen «Tamashanyń» bas rejısseri Luqpan Esenov aǵamyz qandaı edi? Avtorlarmen qoıan-qoltyq aralasyp, bermesińdi «tartyp» alatyn. Birde Luqpan aǵa telefon soǵyp: «jańa jylǵa bir apta ǵana qaldy. Toǵyz ıntermedııa jazyp berseń? Qalamaqyńdy beremiz. Saǵan ǵana senemiz!» dedi. Oılanbastan kelisim berip, Almatydaǵy «Qazaqstan» qonaqúıinde jatyp, eki kúnniń ishinde «Massaj», «Qaıyrshylar», «Reketter», «Qıqarlar» – barlyǵy toǵyz dúnıe jazyp qolyna ustatqanymda, marqum Luqańnyń qýanǵanyn kórseńiz. Qazirgi ázil-syqaq teatrynyń basshylary avtorlardy kórse, áýeli yrjııady, sosyn tyrjııady. О́ıtkeni olar qaltalarynan qyryq tıyn shyǵarǵysy kelmeıdi. Orys, ózbek, qyrǵyz satırasynan urlap, tipti áleýjelidegi satıramnyń ıdeıasyn jymqyryp jiberip, jymıyp júre beredi. Al kınodaǵy satıranyń bári bıdaı byljyraq. Olar (kıno túsiretin «danyshpandardy» aıtamyn) komedııanyń teorııalyq mán-maǵynasynan maqrum. Komedııa – kúldirý ǵana dep oılaıdy da, búldirip jatady. Sosyn, kórermen deńgeıi de tómendep ketkendeı. Bolmashy nársege tyrqyldap kúledi deısiń. Soǵan qarap, kıno túsirýshiler tal túste talyp qalady. Bizde «Taqııaly perishte» dárejesine jetetin kınokomedııa áli joq.
– Nege ekenin qaıdam, keıingi kezde baspasóz betinen feleton, pamflet sekildi ótkir janrlardyń qarasy kórinbeı ketti. Sonyń sebebin nemen túsindirer edińiz?
– Shynynda, feleton, pamflet degen janrlar áldeqashan «qaıtys» bolǵan. Ertede oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń «Qaqpan» syn-syqaq buryshynda apta saıyn feletondarym jarııalanatyn. Keıipkerimdi tirideı ireıtinmin, tuzdaıtynmyn, shaınaıtynmyn, sarkazm qylburaýlarymen baılaıtynmyn, oqıǵany órbitip, dirildetkish dıalogtermen órip, raqattanyp jazatynmyn. Shyndyqty shyryldatyp, eki ókpesin syryldatyp feleton jazyp kórshi. «О́ziń kináli, jala japqan» bolyp shyǵa kelýiń ǵajap emes. Bir jyldary «Alaqany qyshı beredi» atty feleton jazyp, basym pálege qaldy, balalar baqshasynyń meńgerýshisi sotqa berdi. «Alaqanym qyshymaıdy, dáleldep bersin, keshirim surasyn!» deıdi. Iship-jep qoıǵanyn, alaǵan qolynyń «qyshyp turatynyn» satıralyq tilmen jazǵanymdy, dáleldi qujattarymnyń bir papka ekenin aıtsam, sot ta, ol da túsinbeıdi. Aqyry gazetke: «Pálenshıevanyń esh jeri qyshymaıdy» dep keshirim surap jazdyq. Osydan keıin tilshiler «tilimizge tiken kirip keter» dep oılaıdy. Eń basty sebebi, synǵa syqsıyp qaraıtyndardyń bel omyrtqasyn maıystyryp jiberetindeı tegeýrindi ıdeologııa joq.
– Osy ǵasyrdyń satırıgi qandaı bolýy kerek?
– O-o, ol ońaı sharýa emes. Qazirgi satırık zaman kóshine ilese bilýi kerek. Ilese almaı, ildebaılap júrip, burq etip, qum ústine qulap, qolyn sozyp: «e-eı, toqtańdar, satıra qymyzynan berińdershi, shóldedim!» dep júrip, kóshtiń sońynda qalǵansha, jazbaı-aq tynysh júrgen abyroı. Qazirgi zamannyń syqaqshysy kompıýterdi, áleýmettik jelini jetik meńgerip, taqyryptardyń ózin taqyr jerden taýyp alǵandaı sóz soıylyn oınata bilýi qajet. Táýelsizdikten keıin tuńǵysh ret «Sýper súmelekter», «Urynyń qatyny», «Mıster Lıam nemese otyz erkek» syndy satıralyq romandar jazyp bitirdim, «Bizdiń aǵaı tamasha» satıralyq povesimniń sońǵy núktesin qoıdym. Demeýshi tabylyp jatsa boldy deımin qııalymdy qııardaı týrap otyryp. Muny aıtpaǵym, qazirgi zaman satırıgi eńbekqor bolýy kerek, aınalań toly taqyryp, oqıǵa, raqattanyp súıkeı ber, súıkeı ber...
– Satıranyń salmaǵyn arttyrý úshin qandaı usynys aıtasyz?
– Eń áýeli satıra «ánsheıin janr» degen kózqarastan shyǵyp, ózge janrlarmen ıyqtas ekenin moıyndaıtyndaı kózqarasqa kóshkenimiz jón. Satıralyq roman, ázil-syqaq áńgimelerge báıgeler uıymdastyrýdy qolǵa alý satıranyń salmaǵyn arttyra túsedi. Birinshi sáýir – Kúlki kúni ǵana eske alatyn tilshiler sııaqty bolýdyń qajeti shamaly. Telearnalarǵa satırıkter jıi shaqyrylyp, olardyń shyǵarmalaryn nasıhattaý, tipti shoý uıymdastyrý – ómir talaby. Basylymdarda satıralyq áńgimelerge báıge jarııalap, birinshi sáýir – kúlki kúni «Jyl satırıgi» ataǵymen marapattaý satırıkterdiń kóńilin kóterip, shyǵarmashylyq bıikterge jeteler edi.
– Suhbatyńyzǵa rahmet.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»