Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine júginsek, keıingi on jylda elimizde 582 aýyldyń tútini birjola óshken. Halyqtyń 38%-y, ıaǵnı 7,5 mln adam aýylda tursa, bul kórsetkish jyl saıyn kemip barady. Keleńsiz úderis ásirese soltústik óńirlerde qatty baıqalyp otyr. Qańyrap bos qalǵan aýyldardyń boıyna qan júgirtetin birden-bir «donor» qazaq kóshi ekenin aıtady bilikti mamandar.
Osy rette áýeli kóshi-qon salasyndaǵy mán-jaıdy naqty bilmekke saýal joldaǵan edik, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi shetelden kóship keletin qazaqtar men ishki qonys aýdarýshylardy ornalastyrýǵa arnalǵan óńirlik kvota sany belgilengenin málim etti. Aıtalyq, bıyl kvota sany – 9 653 adam, bul byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 170 adamǵa artyq. Osylaısha, bıyl óńirlik kvota qandastarǵa: Pavlodar oblysy – 1 056, Aqmola oblysy – 285, Shyǵys Qazaqstan oblysy – 269, Abaı oblysy – 244, Soltústik Qazaqstan oblysy – 175, Qostanaı oblysy – 150, Atyraý oblysy – 100, Batys Qazaqstan oblysy 30 adamǵa, ishki qonys aýdarýshylarǵa: Pavlodar oblysy – 3 050, Soltústik Qazaqstan oblysy – 2 969, Qostanaı oblysy – 535, Shyǵys Qazaqstan oblysy – 372, Abaı oblysy – 255, Ulytaý oblysy – 125, Qaraǵandy oblysy 38 adamǵa bólindi.
Memlekettik qoldaý is-sharalary da birshama. Máselen, kósh sýbsıdııalary: otbasynyń árbir múshesine 70 AEK mólsherinde birjolǵy tólem, 12 aı ishinde bir otbasyna 15-ten 30 AEK-ke deıin tólenetin turǵyn úıdi jaldaý (jalǵa alý), kommýnaldyq qyzmetterge sýbsıdııa, 400 AEK mólsherinde qonys aýdarýǵa járdem kórsetetin jumys berýshilerge sýbsıdııa, qysqa merzimdi kásiptik oqytýǵa joldama, jumysqa ornalasýǵa nemese kásipkerlik bastamany damytýǵa járdemdesý, turǵyn úı satyp alýǵa ekonomıkalyq mobıldilik sertıfıkattaryn berý. Osyndaı memlekettik qoldaýdyń arqasynda 2024 jyly 19,7 myńnan astam aǵaıyn tarıhı otanyna oralyp, «qandas» mártebesin alǵan.
Resmı derekterge súıensek, 2017 jyldan beri soltústik óńirlerge 57 myńnan astam adam qonys aýdarǵan eken. Bul – jumyssyzdar sany basym aımaqtardan jumys kúshi tapshy óńirlerge kóshirý maqsatynda júrgizilgen ıgilikti bastama. Olarǵa memlekettik qoldaý retinde (qonys aýdarýshylarǵa) materıaldyq kómek, kósh shyǵyndaryn óteý, turǵyn úı jaldaý, kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý shyǵyndary qarastyrylyp otyr. Alaıda, osyndaı san salaly múmkindikke qaramastan, soltústik óńirlerdegi aýyldardyń toqyraýy, taraýy toqtamaı tur.
Memlekettik qoldaý is-sharalary jetildirilip otyrady. Máselen, qosymsha aqshalaı tólem sertıfıkaty engizildi (turǵyn úı qunynyń 50%-y, 1160 AEK-ten aspaıdy). Sertıfıkat qarajatyn alǵashqy tólem retinde qoldanýǵa bolady. Buǵan qosa Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystarynda beıimdeý, ıntegrasııalyq ortalyqtary ashyldy. Olardyń negizgi maqsaty – qonys aýdarýshylardy jergilikti qoǵamǵa tıimdi ıntegrasııalaý, balalardy tolyqqandy oqytý, áleýmettik, medısınalyq qyzmetterdi jetildirý, taǵysyn-taǵylar.
Úkimettiń dereginshe, qonys aýdarýshylar men shetel qazaqtaryn qabyldaý kvotasy jyldan jylǵa ósip keledi. 2024 jyly 7 050 qonys aýdarýshy, 2 433 qandasqa, jıyny 9 483 kvota berilgen. Bul 2023 jylǵymen salystyrǵanda, 554-ke artyq. 2024 jyly 6 146 adam (1 767 otbasy) qonys aýdarǵan.
«Byltyr jazda «Jańa Qazaqstannyń ádebı-tanymdyq panoramasy» jobasy aıasynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń biraz jerin aralap edik. Sonda baıqaǵanym, keıbir ishinara aýyldar qaıta túlegen. Esil aýdanynda bir aýylǵa bardyq. Bizdi sol óńirdegi qalamger Jarasbaı Súleımenov aǵamyz bastap alyp júrdi. Sol kisi aıtady: «Budan biraz buryn osy aýylǵa kelsem, aýyl mektebinde jalǵyz oqýshyny bes-alty muǵalim oqytyp otyr eken. Aqyry mektep jabylyp, aýyl taraı bastaǵanda Qytaıdan qyryq shaqty otbasy kóship keldi. Sóıtip, mektep qaıta ashylyp, aýyl qalpyn saqtap qaldy». Rasynda aýyl tap-tuınaqtaı, aınalasy ormandy, ádemi meken eken. Janǵa qatty batqany – Sábıt, Ǵabıt, Maǵjan, Safýan aýyldary túgel jabylypty. Tipti mektep mýzeılerde turǵan zııalylardyń qoldanǵan qundy muralary talan-tarajǵa túsip, qoldy bolǵan. Jalpy, soltústik óńirde jylyna onshaqty aýyl jabylyp jatqanyn kórip kóńilimiz qulazyp qaıtty», deıdi jazýshy Esbol Nurahmet.
Onyń aıtýynsha, «Táýekel» uıymynyń jetekshisi Býrahan Dahanov sekildi bastamashyl azamattarǵa memleket tarapynan qarajat bólý tetikterin qarastyrý qajet.
Býrahan Dahanovtyń ózimen de habarlasyp, soltústiktegi kóshi-qon men aýyldardyń qazirgi mán-jaıyn surap bilgen edik.
«Bıyl Qostanaı oblysynda oqýshy sanynyń jetpeýinen 13 mektep jabylmaq. Bul degenimiz – 13 aýyl jabylady degen sóz. Osylaı jalǵasa berse, kelesi jyly da jabylatyn mektep, aýyl sany kóbeımese, azaımaıdy. Qostanaı ǵana emes, SQO-da da dál osyndaı problema. Bul jóninde Úkimetten shuǵyl sheshim qajet. О́ıtkeni shekara mańyndaǵy aýyldardyń bosap qalýy, túptep kelgende, memlekettik qaýipsizdik máselesi. Sondyqtan kóshti soltústikke burýdyń bar tıimdi, yntalandyrý sharalary iske qosylýy kerek. Bosap qalǵan aýylǵa kóship baram degenderge Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi arnaıy baǵdarlama daıyndap, Qorǵanys mınıstrliginiń sondaı jerlerge jańa áskerı bólimder ashýyna, tipti arnaıy áskerı qalashyqtar salsa bolady. Sondaı-aq ońtústik óńirlerdegi Bilim mınıstrligine qarasty «Jetimder úıiniń» tym bolmasa 40 paıyzyn soltústik aımaqtarǵa kóshirý kerek. Sóıtip, soltústiktegi mektepterdiń jabylýynyń aldyn alýǵa bolady», deıdi qoǵam belsendisi.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, Úkimet soltústikke kóshetin azamattardy materıaldyq jaǵynan yntalandyryp qana qoımaı, ár taraptan kóship kelgen azamattardyń basyn biriktiretin ortaq ıdeıa, rýhanı-mádenı qarym-qatynastar máselesin de jan-jaqty qarastyrǵany jón.
«Soltústikke kósh buıdasyn bursaq degen oıymyzdy tipti bazbireýler qate túsinip jatatyn jaı da joq emes. Qazaqqa Otan bireý bolsa, onyń bir shetine tireý bolýdyń nesi aıyp. El kólemindegi azamattarǵa, sondaı-aq shetelden keletin qandastarǵa da Otannyń qolaıly jerleri ǵana ystyq bolmaýǵa tıis, búgin qańyrap bos qalǵan kez kelgen mekeni qymbat bolǵany lázim. Qarapaıym ǵana mysal, soltústiktegi bir mektep jabylsa, eń kemi 25 qyzmetker jumyssyz qalady. Olar keledi de qaladaǵy jumyssyzdardyń sanyn kóbeıtedi. Oqýshylar qala men aýdandardaǵy aýzy-murnynan shyqqan mektepterge syımaı jatady. Osy jaǵdaıdy aldyn alýdyń bir-aq joly – halqy azaıyp, mektebi jabylǵaly turǵan aýyldarǵa qazaq kóshin burý. Budan basqa jol joq», deıdi «Táýekel» qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi B.Dahanov.
Qoryta aıtqanda, Soltústik Qazaqstan oblysy sońǵy kezeńde demografııalyq ózgeristerge ushyrap, kóptegen aýyldar bosap qalǵan nemese halyq sany aıtarlyqtaı azaıǵan óńirge aınaldy. Bul ahýal qazaqtar men basqa da etnıkalyq toptardyń mıgrasııalyq qozǵalysy saldarynan bolyp otyr. Aýyldardyń bosap qalýy, onyń ishinde aýyl turǵyndarynyń qalaǵa údere kóshýi, shet elderge ketýi eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna keri áserin tıgizedi. Bosap qalǵan aýyldarǵa qazaqtardy qaıta ornalastyrý úderisi tek demografııalyq teńgerimdi qalpyna keltirý emes, ekonomıkalyq ósimdi artyrýǵa, ulttyq biregeılikti nyǵaıtýǵa, aýyl sharýashylyǵyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi.