Dúbirge toly dúnıe
Aqparat quraldarynan «Islam memleketi» jasaqtarynyń Aýǵanstan men TMD elderi shekarasy aımaǵynda paıda bolǵany týraly habardy estigende, eriksiz shoshısyń. Shynymen-aq bular osylaısha aýqymyn jaıa bere me, qanypezerlikke toqtaý bolmaıtyn ba edi deısiń.
Olar qańtar aıynyń basynda Aýǵanstannyń eń ońtústigindegi Gılmend provınsııasynda kezikse, endi araǵa aı salmaı eldiń soltústigindegi Qundyz provınsııasynda paıda bolǵan. Bul provınsııa Tájikstan men О́zbekstanǵa tıip tur. Ázirge bul elderde, sondaı-aq, Qyrǵyzstanda sol radıkal-ekstremıster jasaqtary kezdespegenmen, olarǵa adam tartýshy nasıhatshylardyń boı kórsetip júrgeni de belgili.
Sol «Islam halıfaty» jasaqtarynyń jan túrshigerlik jaýyzdyq áreketteri týraly aqparat quraldarynda az aıtylyp jatqan joq. Sóıtse de din atyn jamylǵan jaýyzdardyń qataryna qosylýshylar barshylyq. Buǵan deıin sonaý alystaǵy Sırııaǵa talaı eldiń jerin basyp ótip baratyn bolsa, endi olar irgege kelgende, oǵan qosylatyn adamdar da bul aımaqtan kóbeıetin shyǵar. Sol Aýǵanstanǵa kórshiles elderdiń úkimetterin aldymen mazalaıtyn osy jaı.
Árıne, olar qamsyz otyrǵan joq. Olardan túsip jatqan habarlarǵa qaraǵanda, sońǵy kezde oǵan erekshe mán berile bastaǵan. О́zbekstanda da, Tájikstanda da, Qyrǵyzstanda da dinı ekstremısterge qarsy sharalar júıesi belgilengen, soǵan oraı eldiń zańnamalaryna birshama ózgerister engizilgen. Quqyq oryndary óz qyzmetterin shıratyp, ekstremısterdiń halyqqa yqpalyn shekteý jolynda biraz jumys ta atqaryp otyr.
Dinı radıkaldyq ekstremısterdiń maqsattary úlken. О́zderi basyp kirmegenmen, múmkin bolǵan jerdiń bárinde, dinı, saıası turǵyda iritki salýǵa umtylady. Aldyn ala málimdemeler jasap, qaı elde nendeı áreketter jasaıtynyn habarlap-aq onda turaqsyzdyq ahýal týdyrýǵa tyrysady. Bıylǵy jylǵy kóktemde О́zbekstanda birneshe terrorlyq aktiler jasaıtynyn málimdep úlgergen. Al bul elde naýryzda prezıdent saılaýy ótpek. Estremıster sol saıası naýqandy óz múddelerine paıdalanbaq. Al Tájikstanda parlament saılaýy bolǵaly jatyr. Syrtqy dinı ekstremısterdiń áreketterinen el ishindegi dinı toptardy da paıdalanǵysy keletini ańǵarylady.
Aýǵanstan men О́zbekstan arasyndaǵy shekaranyń uzyndyǵy 137 shaqyrym. El úkimeti ony nyǵaıtýdy myqtap qolǵa almaq. Al tájikterge 1344 shaqyrym shekarany kúzetý ońaıǵa soqpas. Qazirdiń ózinde shekaralyq Pıandj ózeniniń arǵy betinde dinı ekstremıstik jasaqshylardyń toptasyp jatqany jaıynda habar túsip jatyr. Respýblıka Ishki ister mınıstri Ramazon Rahımzoda sodan qaýip qylatynyn málimdedi.
Buryn jurt Aýǵanstandy aıtqanda, kóńilge talıbter, «Talıban» qozǵalysy oralar edi, endi oǵan «Islam memleketi» ekstremısteri qosylyp otyr. Qalaı degende de, basqaǵa qol jaıǵannan góri óz qamyńdy óziń oılaǵan jón. Etek-jeńińdi jınap, óziń qymtanbasań, jaǵańa jarmasatyn jaý jaqyn kelip tur.
Baılyǵy kóp eldegi tapshylyq neden?
Áńgime Venesýela jaıynda. Bul – Ońtústik Amerıkadaǵy aýyzǵa kóbirek ilinetin el. Onyń basty sebebi baılyǵy. Álemdegi eń basty taýar sanalatyn munaıdyń eń kóp qory osy elde. Biraq sol baılyq jóndi ıgerilmegen. Sodan da bul eldiń, arab elderindeı emes, ekonomıkasy tómen.
Iá, qazir munaıdyń baǵasy tómendep ketti. Biraq bul – tek Venesýelanyń basyndaǵy jaı emes, búkil álemdik qubylys. Sol munaıǵa baı elderdiń keıbireýleri bolmasa, kópshiliginiń murty qısaıǵan joq. Aıtalyq, arab elderi ózderiniń sol munaıdan jasaǵan qorynyń arqasynda búgingi qıyndyqtan qınalmaı otyr. Al Venesýela bolsa, ásirese, osydan biraz buryn dúnıeden ótken basshylary Ýgo Chavestiń kezinde bar tapqandaryn qarý-jaraqqa jumsap, qaıdaǵy bir soǵysqa daıyndalǵan. Álemdegi eń bir mılıtarılanǵan eldermen dostasyp, birazyna qaryzdanyp ta qalǵan. Árıne, qarý-jaraq halyqqa tamaq bolmaıdy, bularǵa tap beretin jaý da tabyla qoıǵan joq.
Dál qazir sol Venesýela halqy tamaqtyń, azyq-túliktiń tapshylyǵynan zardap shegip otyr. Azyq-túliktiń kóp paıdalanylatyn sút, un túrlerine kartochka júıesi engizilgen. Oǵan da uzaq turyp, kezek kútip jetesiń. Azyq-túlik dúkenderine halyqtyń aptasyna eki-aq ret kirýge haqy bar. Birneshe kúnge jeterligin sonda alyp almasań, keıin qolyń jetpeıdi. Sonyń ózinde sol alatyndaryń tolyp turǵan joq, ilingenge qýanasyń.
Bul eldegi azyq-túlik qatshylyǵy aqparat quraldarynyń kóp aıtatyn áńgimesine aınaldy. Munda, tipti, kúlkili jaılar da kóp. Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ulttyq qyzmetiniń jetekshisi Karlos Osorıo uzyn-sonar kezektiń bolýyn barshylyqtyń kórinisi sanaıdy. Ol telearnadan sóılep: «Eger Venesýelada tamaq bolmasa, kezek te bolmas edi ǵoı. Bul – bizdegi barshylyqtyń aıǵaǵy», dep biraz jurtty kúldirgendeı de bolǵan.
Al jurt sol tapshylyqtan kezekke túni boıy turýǵa májbúr. Iаrakýı shtatynyń gýbernatory Hýlıo Leon Eredııa sol túngi kezekke de tyıym salyp, halyqty odan saıyn qınaǵan.
Osynyń bári halyqtyń narazylyǵyn týdyrdy. Úkimet joqty bar dep aıtyp, qutyla almasyn bilgen soń, eldegi azyq-túlik tapshylyǵyn oppozısııa men kásipkerlerge, sondaı-aq, AQSh ımperıalızmine jaýyp, aqtalmaq bolyp edi, halyq oǵan da ılanbady. Sonda prezıdent Nıkolas Madýro azyq-túlik satatyn dúken basshylaryna tıisip, olardyń birazyn túrmege de japty. Olardy satýshylardy azaıtyp, kezekti qoldan jasap otyr dep aıyptady. Oǵan da eshkim sene qoımas.
Qazir elde azyq-túlik satatyn saýda oryndary eń mańyzdy nysandarǵa aınalǵan. Olardy polısııa qyzmetkerleri kúni-túni kúzetip, aıryqsha qamqorlyqtaryna alǵan. Kúızelgen halyqtan bárin kútýge bolǵandaı. Inflıasııa deńgeıi elde 63,6 paıyzǵa jetken.
Prezıdent Nıkolas Madýro el aralap, kómek surap qaıtty. Qytaıdan 20 mıllıard dollar nesıe alsa, Katar 5 mıllıardtaı qaryz bermek bolypty. Muny prezıdenttiń ózi tynys tarylǵandaǵy ottegi sanap otyr. Ol taýsylsa qaıtpek? Jaý izdep, qarý jınaǵansha, kúni buryn halyqtyń qamyn oılaǵanda, árıne, bulaı bolmas edi. Ras, munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi qıynshylyq týdyrdy. Biraq ol teginge satylyp jatqan joq. Álemdegi munaı qory eń kóp eldiń qarjydan taryqqany, sirá, tańdanarlyq oqıǵa retinde tarıhta qalatyn shyǵar.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.