Qatań qadaǵalanýy tıis

О́tken jyly kólik prokýratýrasy júrgizgen jumystar negizinde 8 mıllıardtan asa teńge memlekettiń qazynasyn qaıtaryldy. Memleket basshysynyń «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tasqan memlekettiń jańa saıa­sı baǵyty» atty Joldaýynda eko­no­­mıkanyń basty kúrejoly re­tin­de kólik ınfraqurylymynyń mańyzdylyǵy aıtylyp ketken. О́tken jyly qadaǵalanatyn kólik aımaǵynda zańdylyq pen quqyq tártibin kúsheıtý, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn, qoǵam men memleket múddelerin qorǵaý, kóliktegi ekologııalyq jáne jalpy qaýipsizdikti qamta­masyz etý kólik prokýratýrasy ju­mysynyń negizgi maqsattary boldy. Osyǵan baılanysty 2014 jyly áleýmettik-ekonomıkalyq salada zańdylyqty qadaǵalaýdy iske asyrý barysynda 389 tekserýler júrgizildi, 40 716 zań buzýshylyqtar anyqtaldy, 2 724 prokýrorlyq qadaǵalaý akti­leri engizildi, onyń ishinde 1 691 usynystar qaraldy, 433 nara­zylyqtar, 40 talap-aryzdar jáne aryzdar qanaǵattandyryldy, 167 uıǵarymdar oryndaldy, zańǵa 342 túsindirý berildi, 51 eskertý jarııalandy. Júrgizilgen tekserýlerdiń nátıjesinde 37 qylmystyq is qozǵaldy. Qadaǵalaý sharalary negizinde 2 608 zańsyz aktiler buzyldy jáne ózgertildi, 2 562 tulǵa tártiptik, 1 988-i ákimshilik, 197-si materıaldyq jaýapkershilikke tartyldy. Bas prokýrordyń tapsyrmasyn oryndaý boıynsha negizgi kúsh memlekettiń ekonomıkalyq múddesin qorǵaýǵa baǵyttaldy. Keltirilgen zalaldyń ornyn óteý kólemi 8,8 mlrd. teńgeni qurady, onyń ishinde 8 mlrd. teńgeden asa memlekettiń bıýdjetine óndi­rildi, bul óz kezeginde bizdiń aza­mattarymyzǵa ataýly áleýmettik kómek júrgizýdi qamtamasyz etti. Keden salasyndaǵy zańdy­lyqty qadaǵalaý barysynda 44 usynystar engizildi, bul usy­nystardy qaraý nátıjesinde 37 laýazymdy tulǵalar túrli jaýapkershilikterge tartyldy, 14 qylmystyq ister qozǵaldy, 1,6 mln. teńge kóleminde ákimshilik aıyppul salyndy. Sottarmen 564,4 mln. teńgeden asa somasyndaǵy kontrabandalyq zattardy ıesiz dep taný jáne olardy memlekettiń kirisine aınaldyrý týraly 27 talap-aryzdar qanaǵattandyryldy. Salyq zańdylyǵynyń saqta­lýyn qadaǵalaý salasynda eleýli jetistikterge jettik, munda ­pro­­kýrorlyq yqpal etý aktileri ­bo­ıynsha memlekettiń bıýdjetine 6,8 mldr. teńge kóleminde kelti­rilgen nuqsan óndirildi. Qazaqstandy iri aımaqtyq tranzıttik habqa aınaldyrýda kóliktik qaýipsizdigin tıisti deńgeıde qamtamasyz etpeıinshe, alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaý múmkin emes. Osyny eskere otyryp, kóliktik oqıǵalardy jedel tergeý jáne kinálilerdi jazalaýmen qatar, bas kólik prokýratýrasy kóliktegi qaýipsizdiktiń tómendeýiniń sebepterin anyqtaý boıynsha nysanaly jumystar júrgizýde. Temirjol kóligindegi jóndeý jáne lokomotıv sharýashylyǵy kásiporyndarynyń qyzmetine júrgizilgen tekserýler memle­kettik tirkeýsiz, jóndeý merzim­deri ótken, tozǵan jyljymaly quramdy paıdalaný sııaqty aǵymdaǵy zańnama talaptary buzylǵandyǵyn rastaıdy. Oǵan qosa, jóndeý kezinde buryn qol­danysta bolǵan qosalqy bólshek­terdi paıdalanǵan jaǵdaılary da oryn alǵan. Kólik prokýratýrasy organdarynyń aktileri boıynsha temirjol jyljymaly quramnyń 127 birlikterin jáne tekserýden ótpegen ólsheý quralynyń 70 birlikterin paıdalaný toqtatyldy. Áýe kóliginde qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda da eleýli jumystar júrgizildi. Mysaly, burynǵy KjKM-niń azamattyq avıasııa komıtetine engizilgen prokýratýra aktisi negizinde LUK AERO avıakompanııasyn­ paıdalanýshynyń sertıfıkaty toqtatylyp, keri qaıtaryp alyndy. Azamattyq avıasııa komıteti paıdalanýshy sertıfıkatynyń arnaıy erejesine enbegen, «JetAirlines» AQ eki áýe kemeleri­men (charterlik saparlar) ushýǵa ruqsat qaǵazy zańsyz berilgendigi anyqtaldy, atalǵan sertıfıkat ta keri qaıtaryp alyndy. Sonymen, Astana, Aqtaý, Atyraý, Aqtóbe, О́skemen, Kókshe­taý, Taraz jáne Shymkent áýejaı­lary aýmaǵynda sáýlet jáne qala qurylysy komıtetiniń ruqsa­­tynsyz túrli sanattaǵy nysandar­dy ornalastyrý fakti­leri anyqtaldy. Bizdiń hat boıyn­sha Azamattyq avıasııa komı­teti joǵaryda atalǵan barlyq nysandardyń ushý qaýipsizdigi jaǵdaıyna naqty yqpalyn anyqtaý maqsatynda, zertteýdi júrgizýde. Tekserilgen áýejaılardyń qyz­metinde kóptegen sanıtar­lyq órtten saqtaný jáne nor­ma­larynyń buzylýy anyqtaldy. Áýe kóliginde arnaıy kirý ruqsaty joq avıasııalyq qyzmetkerler kommersııalyq tasymaldaý qyzmetin kórsetken. Áýe saparlary jolserikteriniń eń az mólsheri qamtamasyz etilmegen jáne olardyń eńbek jáne demalys normalary buzylǵan jaǵdaılar da kezdesedi. Áýe kompanııalary ázirlegen ishki aktiler ulttyq zańnamaǵa qaıshy jáne adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn eleýli túrde shekteıdi. Temirjol jáne áýe kóligin­degi jolaýshylardyń zańdy múd­deleri men quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańnamanyń qolda­nylýyna júrgizilgen tekserýler nátıjeleri kórsetkendeı, qazirgi kezde kólik-kommýnıkasııalyq kesheni halyq muqtajyn tolyq kólemde qanaǵattandyrýǵa qaý­qarsyz. Búkil respýblıka bo­ıynsha jolaýshylardy tasıtyn vagondardyń laıyqsyz jabdyq­talýy qajetti quraldar­dyń jetkiliksizdigin, sonymen qatar, jabdyqtalatyn taýarlar (tósek-oryn tysy, perdeler, kilem tósenishteri, ydys-aıaqtar) toz­ǵan kúıde ekendigin kórsetedi. «Vokzal-Servıs» AQ temir­jol vokzaldarynyń jaǵdaıy men jabdyqtalýy qatań synǵa alyndy. Mysaly, 23 vokzal­dyń ǵımarattary men jolaýshy­larǵa qyzmet kórsetý pýnktte­riniń qurylysy men kúrdeli jóndeýleri memlekettik qabyldaý komıssııasynyń qabyldaýynsyz júrgizilgeni anyqtaldy. Tekse­ril­gen vokzaldardyń keıbireý­leri ǵana kólik ınfraquryly­my nysandaryna kedergisiz kirýge, sony­men qatar, múgedekter quqyqtarynyń saqtalýyn qamta­masyz etýge laıyqty eken. Kóptegen vokzaldarda pandýstar múldem joq nemese qoıylatyn talaptarǵa saı emes. Múgedekter jáne halyqtyń múmkindigi shekteýli toptary úshin arnaıy jabdyqtalǵan bólmeler, dárethanalar jáne t.b. joq. Sý kólikterinde júrgizilgen tekserýler áli de bolsa atalǵan salada zań buzýshylyqtar jol alatynyn kórsetti. Apattar qaýpi burynǵy deńgeıde saqtalýda, sharýashylyq sýbektileri jalpy keme joly qatynastarynyń qaýipsizdigine keri áserin etetin eleýli zań buzýshylyqtarǵa jol berýde. Máselen, Qazaqstannyń keme joly tirkeliminiń negizgi jumysy – ózen kemelerin tehnı­kalyq kýálandyrý aqaýy bar ólsheý quraldaryn paıdalanyp júrgizilgen, al bar ólsheý qu­raldarynyń bir bóligi metro­logııa­lyq tekserý týraly jasandy sertıfıkattardy paıdalanǵan. Bul oraıda vedomstvolyq baǵynystaǵy mekemelerge ýákiletti organ tarapynan eshqandaı baqylaý joq ekendigi baıqalady. Kóliktegi máselelerdiń biri – tabıǵı ortaǵa jaǵymsyz tehno­gendi áser etýi sonyń ishinde atmosferany lastaıtyn qal­dyq­tardyń shyǵarylýy, topyraq­tyń lastanýy jáne talapqa saı kelmeıtin turmystyq-qatty qal­dyqtardyń ornalasýy. Osyn­daı zań buzýshylyqtar úshin prokýrorlyq yqpal etý sharalarymen tártiptik jaýapkershilikke 96 laýazymdy tulǵa, ákimshilik jaýapkershilikke 273 tulǵa tartyldy, memleket bıýdjetine 358 mln. teńge kóleminde keltirilgen zalal óndirildi. Elimizdiń Negizgi Zańy kepil­dik beretin azamattardyń quqyq­tarynyń saqtalýyn qadaǵa­laýǵa basa kóńil aýdaryla­dy. Qabyldanǵan sharalar negi­zinde 29 422 kóliktik mekeme­leri ju­mysshylarynyń konstıtý­sııalyq quqyqtary qorǵaldy, 620 mln. teńgeden astam somaǵa jalaqy bo­ıynsha bereshek óteldi. Bas prokýratýranyń tapsyrmalaryna sáıkes, kólik prokýrorlary Memleket basshysynyń «Nurly Jol – bolashaqqa bas­tar jol» Joldaýyn iske asyrý jáne prokýrorlyq qadaǵalaýdyń pármendiligin odan ári arttyrý baǵytynda jumys júrgize beretin bolady. Ybyraı TILEÝǴALEEV, bas kólik prokýrory.