Álemde qalyptasqan kúrdeli geosaıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa qaramastan, zaman kóshi alǵa jyljýda. Ýaqyt bizden naqty jospar men batyl sheshimder qabyldaýdy talap etip otyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde osyny basa aıtty.
Memleket basshysy san saladaǵy isti ilgeriletýdiń joldaryn aıqyndap berdi. Sonyń ishinen kókeıime qonǵan ári óz kásibime qatysty eki baǵytqa toqtala ketsem deımin. Onyń biri – salyq-bıýdjeti saıasatyn reformalaý, ekinshisi – eńbek naryǵyndaǵy jumysshy mamandyqtar máselesin sheshý.
«Elimizde jańa ári barynsha qatań bıýdjet erejeleri qoldanysqa engizilgenine eki jyl boldy. Alaıda bul júıe árdaıym jumys istep turǵan joq. Nelikten olaı boldy? Oǵan Úkimet ózi jaýap berýge tıis. Úkimet usynǵan sharalar bıýdjetti Ulttyq qordan qosymsha qarjy almaı-aq tolyqtyrýǵa múmkindik beredi. Biraq naqty eseptep, janama faktorlardyń bárin eskerý kerek. Sol sebepti jańa Bıýdjet jáne Salyq kodeksterin tyńǵylyqty ázirlep, qysqa merzimde qabyldaý mindeti tur», - dep atap kórsetti Qasym-Jomart Kemeluly.
Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, qazir bul máseleni qoǵam jiti baqylap otyr. Halyq búkil jumys ashyq ári túsinikti, kásibı deńgeıde júrgizilgenin qalaıdy. Salyq júıesin reformalaý bir ǵana qosymsha qun salyǵynyń paıyzyn ósirýmen sheshilmeıdi. Qosylǵan ústeme salyqpen memleket bıýdjetin toltyrý qıyn. Munyń arǵy jaǵynda tabysyn jasyrý, túrli aıla-sharǵyny oılap tabý sekildi saldary bar.
Qazirgi ekonomıkalyq daǵdarystar kezeńinde shaǵyn jáne orta bıznestiń jaıy sý betindegi qaltqydaı kúıde turǵany jasyryn emes. Bul sheshim orta kásipke aýyr soǵady. Mundaıda shaǵyn kásipkerliktiń jaıyn aıtpaı-aq qoıýǵa bolady. Ústeme qosý bul salany naryqtyq qatynastar júıesinde qorǵaýsyz qaldyrýmen teń. Damyǵan elderde memleket bıýdjetiniń basym bóligin osy shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin túsim toltyrady. Sondyqtan, olar dál osy salany damytýǵa kúsh salyp, jeńildikter qarastyryp, qoldaý kórsetip otyrady. Sol sebepti álemdik tájirıbeniń tıimdi tásilderin jan-jaqty qarastyryp, eger QQS paıyzy kóterilse, orta bıznes úshin basqa salyq mindettemelerin jeńildetý kerek.
Mysaly, iri kásiporyndarǵa uzaq jyldarǵa osy QQS-nan preferensııa beriledi. Osyndaı jeńildikter jańadan ashylǵan kásipkerlik nysandarǵa da qarastyrylsa, óndiriske jańa ınnovasııany engizip, jańa ónim shyǵaryp jatqan kásiporynǵa keminde 1 jylǵa berilse, bul kásipkerler úshin úlken talpynys bolar edi dep oılaımyn.
Prezıdent tapsyrǵan mindetterdiń ishinde nazarymdy aýdarǵan ekinshi másele – jumysshy mamandyqtarynyń mártebesi. Biz mynany eskerýimiz kerek, qarapaıym jumysshynyń eńbegi laıyqty baǵalanǵan qoǵamda adaldyq prınsıpteri alda turady. Osy aqıqatty aıqyndap alsaq qana, bizdiń elimizde kóptegen másele óz retimen sheshimin tabatyn bolady.
Máselen, eńbek adamynyń abyroı-bedeli artsa, jastar arasynda jumysshy mamandyqtarǵa degen kózqaras túzeledi. Nátıjesinde «dıplomdy jumyssyzdardyń» máselesin sheshýge múmkindik týady. Qazir eńbek naryǵynda tehnolog, tehnık mamandarǵa suranys kóp. Aýyr jáne jeńil ónárkásip salalarynda sheberler tapshy. Elektrondy «Eńbek bırjasynda» malshy, baqtashy, baǵban, jumysshy oryndar uzaq ýaqyt bos turady.
Shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda da kadr máselesi ózekti. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda barlyq kásiporyndar men fabrıkalar, sharýashylyqtar ashyq naryqqa shyqqan qıyn-qystaý jyldarda polıgrafııalyq kompanııa ashyp, barlyq syn-qaterlerge tótep bergen basshy, bıznes ókili retinde men de osy problemamen jıi betpe-bet kelip otyrǵanymdy aıta ketken jón. Sondyqtan, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aımaqqa qajetti mamandyqtar tizimin kásipkerlermen birlesip anyqtaýdy tapsyrýyn qýana qabyldadym.
Memleket basshysy: «Bıznes bul salaǵa kóbirek kelýi úshin tehnıkalyq jáne kásiptik bilim beretin uıymdarǵa arnalǵan memlekettik tapsyrys kólemi artady. Onyń mólsheri de birkelki bolady. Buǵan bıyl bıýdjetten qosymsha 22 mıllıard teńge bólinedi. Bul rette ákimderge zor jaýapkershilik júkteledi. Olar kásipkerlermen birlesip, aımaqqa qajetti mamandyqtar tizimin anyqtaýy kerek. Sondaı-aq suranysqa ıe kadrlar daıarlaý úshin kolledjderge baǵyt-baǵdar berýi qajet, dep atap kórsetý arqyly eńbek naryǵyndaǵy dısproporsııany retteýdiń jolyn kórsetip berdi.
Ýaqyt aǵymy tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesin túbegeıli jańǵyrtýdy talap etýde. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, buǵan jaýapty mekemeniń bári jáne eń bastysy, jeke sektor bul iske belsene aralasýǵa tıis. Maman daıarlaý isinde kásiporyndardyń talap-suranysy eskerilgeni jón dep esepteımin.
Aıtalyq, bilim ordasynda tehnolog nemese dızaıner mamandar óz kásibin oqý baǵdarlamasynyń sheńberinde oqyp-úırenedi. Praktıkada da standart sheńberinde qarastyrylǵan qurylǵylarmen jumys isteıdi. Al bul ýaqytta kompanııa jumys júıesin avtomattandyryp nemese bazaǵa jańa shyqqan baǵdarlamany engizip úlgeredi. Kolledjde basqa programmany meńgergen jastar jumysqa qabyldanǵanda jańa júıege tap kelip, óz bilim-biligin kórsete almaı qalyp jatady. Jumys berýshi men bilim berýshi mekemeler arasynda alshaqtyq osydan paıda bolady.
Prezıdent osy problemanyń aldyn alýdyń jolyn aıqyndap berdi. Ol – jeke sektordyń bul iske belsene aralasýyna múmkindik berý. Naryqtyq qatynastar kezeńinde básekege tótep berýdiń bir joly – myqty mamandardy tartý. Eńbek ujymynda qyzmetkerlerdiń úsh býynyn tutas qalyptastyrý. Aǵa tolqynnyń tájirıbesi – qaı kezde de eń myqty eńbek mektebi ekeni sózsiz. Orta býyn eki ortany jalǵaýshy kópir qyzmetin atqarady. Aldyńǵy tolqyn zeınetke shyqqan kezde ornyn orta býyn, al olardyń izin jastar basady.
Búginde kóptegen eńbek ujymdarynda osy tepe-teńdik buzylǵan. Jas mamandar joqtyń qasy. Zeınet jasyna kelgen kadrlardyń ornyn almastyrǵan orta býynnyń ózi biraz jylda zeınetke shyǵady. Sondyqtan jastardyń kásiptik tehnıkalyq, jumysshy mamandyqtaryn ıgerýine yqpal etý – kezek kúttirmes másele. Memleket basshysynyń 2025 jyldy «Jumysshy mamandyqtar jyly» dep jarııalap, eńbek adamynyń abyroı-bedelin kóterý týraly is-sharalardy qabyldaýdy tapsyrýynyń arǵy jaǵynda osyndaı mán jatyr.
Sáýle Rysbaeva, «Rysbaeva jáne Ko» JShS
jáne «A-Status» jeke menshik bilim kesheniniń
quryltaıshysy, Jambyl oblystyq
Qoǵamdyq keńestiń múshesi