Atyraý qalasyndaǵy Mahambet atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynyń sahnasynda «Qyr balasy» spektakliniń tusaýkeseri ótti. Bul qoıylym – aqyn, bard Tabyldy Dosymov ómiriniń taǵdyrly kezeńderin sýrettegen, saǵynysh pen rýhanı tereńdikke toly sahnalyq týyndy.
Pesa avtory Álisher Rahat Tabyldynyń stýdenttik jyldarynan bastap, ómiriniń sońǵy sátterine deıingi kúrdeli taǵdyr belesterin tereńdikpen sýretteıdi. Onyń bul eńbegi aqyndy ishki álemi kúrdeli, erkin rýhtyń ıesi retinde beıneleıdi.
Aýyl halqy ony qushaq jaıa qarsy alyp, mádenıet úıiniń basshysy qyzmetin senip tapsyrǵandaı kóringenimen, onysy shyn máninde qańyraǵan klýbty kúzetý edi. Bul jaǵdaı shyǵarmashylyq erkindik pen asqaq rýhqa toly aqynǵa aýyr soqqy bolady. Týǵan jerge degen sheksiz mahabbaty saǵynyshqa toly ókinishke aınalady.
Atyraý aımaǵyndaǵy tabıǵı baılyqtarǵa bekire, uzaq ýaqyt boıy basshylyq etken Gýrıı Nazarovtyń isi tek tabıǵatqa ǵana emes, jergilikti halyqtyń ómirine de kesirin tıgizedi. Jergilikti turǵyndar týǵan jeriniń tabıǵı baılyǵynan paıda kórmeı, kerisinshe, bul baılyqty tek bılik pen shendiler ıemdenedi. Tabyldy osy ádiletsizdikke, tabıǵatqa jasalǵan qııanatqa jáne jergilikti bıliktiń ózimshil is-áreketterine qarsy shyqty. Alaıda onyń erkin oıy men batyl pikirleri jeke ómirine aýyrtpalyq túsirip, qýdalaýlar men kedergilerge uryndyrdy.
Tabyldynyń shyndyqqa degen adaldyǵy men ádilet úshin kúresi shyǵarmashylyǵyna tereń daǵdarys ákeledi. Týǵan jerge degen sheksiz mahabbatyn kórsetý úshin sahnaǵa shyǵýdy kózdeıdi. Biraq jergilikti basshylyqtyń qarsylyǵy ony bul armanynan aıyryp, jolyn kesedi.
Qoıylymda basty róldi somdaǵan Myrzabek Makýlovtyń sheberligi, Tabyldy Dosymovtyń jandúnıesin ashýdaǵy tereńdigi kórermen nazaryn aýdarmaı qoımaıdy.
Sahnada bılik ókilderiniń beınesin somdaǵan Baqytjan О́teǵalıevtyń oıyny da spektakldiń mańyzdy elementteriniń biri boldy. Ol keıipkeri arqyly qoǵam men bıliktiń, aqyn men júıeniń arasyndaǵy shıelenisti shynaıy jáne ótkir jetkize bilgen.
Spektaklde erekshe kózge túsken akterlerdiń biri – Raıymbek Kaden. Tabyldynyń bala beınesindegi únsiz oıynymen-aq birinshi planda kórermendi ózine baýrap aldy. Onyń árbir qozǵalysy, qózqarasy balalyq náziktik pen bolashaqqa degen úmitti tereń jetkizdi. Akter dene plastıkasy men ishki tolǵanysyn úılestire otyryp, bala Tabyldynyń arman-qııalyn, alǵa umtylǵan rýhyn erekshe sheberlikpen beıneledi. Raıymbektiń únsiz oıyny qoıylymnyń emosıonaldyq áserin kúsheıtti.
Jas rejısser Shaǵýan Úmbetqalıevtiń rejısserlik tásili men sahnalyq sheshimi joǵary deńgeıde oryndaldy. Ár mızanssenadaǵy detal, akterlerdiń oıyny men tereń mazmundy dıalogteri kórermendi oılandyrýǵa, sezimge bóleýge múmkindik berdi. Spektakldiń vızýaldy jáne aýdıo sheshimderi óte úılesimdi shyqqan.
Rejısser dástúr men jańashyldyqty sheber úılestirgen. Mýzyka men bı arqyly kórsetilgen árbir kórinis qoıylymnyń emosıonaldy kúshin arttyrdy. Horeograf Saltanat Beımisheva men kompozıtor Ediljan Ǵabbasovtyń shyǵarmashylyq úılesimi spektakldiń emosıonaldy qýatyn eseleı túsken. Jaryq sýretshisi Elaman Ahmetovtiń jumysy sahnaǵa áserli vızýaldy reń berip, ár kórinistiń dramalyq qarqynyn arttyra tústi. Jaryqtyń názik aýysymdary keıipkerlerdiń ishki kúızelisi men oqıǵa shıelenisin shynaıy jetkizdi.
Kópshilik sahnalarynyń mızanssenasy men bıiniń sınhrondy, úılesimdi qozǵalystary aýyl adamdarynyń kúndelikti kúıbeń tirshiligin shynaıy beıneledi. Ásirese olardyń qarbalas áreketteriniń úılesimdiligi kórermendi ómir shyndyǵyna jetelep, aýyl ómiriniń dınamıkasyn dál berdi. Degenmen, osy kórinistiń artynda rýhanı qundylyqtardyń joǵalýy jatyr. Aqyn úshin bul kórinis úlken kúızelis, aýyr soqqy. Aýyl turǵyndary kúıbeń tirlik sońynda ketip, óner men mádenıetten alystaı túskenin aýyr qabyldaıdy.
Qoıýshy sýretshi Tımýr Qoesovtiń ssenografııasy qoıylym atmosferasyn qurýda ózindik ról atqarǵanymen, keıbir sheshimder kórermender arasynda túsinbeýshilik týdyrǵany baıqaldy. Sahnadaǵy shamadan tys qarańǵylyq oqıǵa atmosferasyn kúsheıtkenimen, keı tustarda kórinisterdiń aıqyndyǵyn tómendetip, keıipkerlerdiń emosııalyq únin tolyq sezinýge kedergi keltiredi. Bul qarańǵylyq kórermenge psıhologııalyq turǵydan aýyr áser qaldyryp, oqıǵanyń mazmunyn qabyldaýda qıyndyq týǵyzady. Sahnadaǵy sımvolıkalyq elementter – ıakor men aq tastar erekshe nazar aýdartqanymen, olardyń ıdeıalyq maǵynasy tolyq ashylmady. Bular kórermen úshin kúshti metaforalyq beıne bolǵanymen, onyń qoıylymdaǵy naqty qyzmeti men maǵynasy jetkilikti dárejede aıqyndalmaǵan.
Taǵy bir túsiniksiz element – tóbeden túsip turǵan úsh qorap. Olar sahnada birneshe ret paıda bolyp, kórermenniń nazaryn aýdarǵanymen, naqty qyzmeti nemese sımvolıkalyq máni beımálim. Degenmen, qoıýshy sýretshiniń spektakldiń jalpy stılin qalyptastyrýdaǵy eńbegi men izdenisi baǵalaýǵa turarlyq.
Spektakldiń keıbir tustarynda negizsiz paýzalar oqıǵanyń jalpy dınamıkasyna kedergi keltirdi. Mysaly, alǵashqy sahnada tósek-tabyttyń sahna túbinen avanssenaǵa deıin baıaý jyljýy kórkemdik turǵydan eshqandaı mánge ıe bolmaǵan. Bul elementti birden avanssenada ornalastyrý arqyly sahnalyq ýaqytty únemdep, dramalyq árekettiń qarqynyn saqtap qalýǵa bolar edi. Osyndaı bos paýzalardyń ornyna Almatydaǵy dostarymen birge ótkizgen jyldary men QazMÝ kezeńderine kóbirek nazar aýdarý tıimdirek bolar edi. Bul kórermenderge Tabyldynyń Almatyǵa degen qımastyq sezimin tereńirek túsinýge múmkindik berip, onyń ómirindegi mańyzdy kezeńdi áserli jetkizer edi.
Tabyldy túsinde Muqaǵalıdy kórip, tósekten turyp qaıta jatýy rejısserlik turǵydan senimsiz sheshim bolyp kórindi. Sahna arqyly kórermenge usynylǵan bul oı tym ústirt jetkizilgen. Muqaǵalımen kezdesýi arqyly tereń ıdeıa nemese mańyzdy mazmun tolyq ashylmaǵan. Tabyldynyń óler aldyndaǵy rýhanı tynyshtyqty izdeýi, ómirmen qoshtasý sátindegi ishki kúızelisi jetkilikti deńgeıde dramatýrgııalyq qýatqa ıe bolmaǵan.
Spektakldiń sońynda Mahambetti Tabyldymen dıalogke túsirgen sheshim – estetıkalyq jáne dramatýrgııalyq turǵydan óte daýly. Bul kórinis sıýjetke qosymsha salmaq qospaǵan, kórermenge túsiniksiz. Mahambettiń Tabyldy alyp ketý sımvolıka retinde usynylǵanymen, mundaı sheshimniń mazmundyq negizi álsiz.
Spektakldiń eń úlken jetistigi qazirgi zamannyń ózekti saýaldaryn kóterip, kórermenderdi oılanýǵa ıtermeleıdi. Taǵdyry alabóten aqyn Tabyldy Dosymovtyń tulǵasyna búgingi kózqarasymyz qandaı bolýy kerek? Onyń shyǵarmashylyǵyn dáripteý jolynda qandaı qadam jasaýymyz qajet? Osy suraqtar spektakl barysynda kórermenge usynylyp, sanasynda tereń iz qaldyrdy. Spektakl sońynda Tabyldynyń óneri men ómirin tereń túsingen kórermen aqyn álemine enedi.
Sarybaı MADIIаR,
teatrtanýshy, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń oqytýshysy