Tabıǵı taza, qýaty mol, saýlyǵymyzǵa sebep
otandyq ónim Qazaqstan jurtyn bar qıyndyqtan alyp shyǵady
Sońǵy tórt kúnnen beri gazetimizdiń ınternet jelisindegi oqyrmandary arasynda bir kisiniń aty-jóni óte-móte jıi aıtylyp tur. Ol – Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi Sharmanov. Al oǵan jurtshylyqtyń nazaryn osy tusta birden ózine jalt qaratýǵa sebep bolǵan gazetimizdiń 3 aqpan kúngi nómirinde jarııalanǵan «Otandyq ónimniń orny bólek, otandastarym!» dep atalatyn suhbat. Áńgimeni gazet qyzmetkeri Gúlzeınep Sádirqyzy júrgizedi de, akademık qoıylǵan suraqtarǵa naqty jaýap bere otyryp, basty taqyryp etip alynǵan másele jóninde óziniń keń aýqymdy oılary men tujyrymdaryn bildiredi. Búkil sanaly ǵumyryn tamaqtaný máselesine arnap kele jatqan tanymal ǵalym áńgime ıiriminde kókeıkesti jaıtty barynsha senimdi tilmen shegine jetkize baıandap beredi. Sondyǵynan bolar, ol oqyrmannyń da nazaryn birden ózine aýdarypty. Muny materıal sońyna kelip tirkelip jatqan kommentterdiń ózi anyq baıqatady. Akademıktiń alǵaýsyz kóńilden aıtqan alqaly oılaryna alǵashqy lekte pikir bildirgender qatarynda Atyraý, Soltústik Qazaqstan, Jambyl, Qostanaı, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda turatyn oqyrmandarymyz kóp. Sondyqtan alǵashqy sholýdyń aıdynyn sol pikir qosýshylarǵa usyndyq. Erbolat О́mirbaev (Atyraý oblysy): – Iá, otandyq ónimniń orny bólek. Akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyz óte oryndy máseleni kóterip otyr. Shetelden ákelinetin sút jáne sút ónimderi uzaq saqtalǵanyna qýanyp, sony alýshy edik. Al shyn máninde ózge elden ákelingen sút ónimderiniń quramynda súttiń tabıǵı qasıeti joıylyp ketedi eken. Sony búgin bildik. Ádette ıogýrt, aıran, qaımaq sekildi sút, shujyq, pashtet sııaqty et ónimderin tańdaǵanda, áýeli olardyń saqtalý merziminiń uzaqtyǵyna qaraısyń ǵoı. Sebebi, uzaq saqtalatyn ónimniń sapasy jaqsy degen túsinik qalyptasqan. Endi sol túsinikti túp-tamyrymen buzýymyz kerek. Kerisinshe, onyń zalaly jetkilikti eken. Endeshe, shetel óniminiń ornyna ózimizdiń otandyq ónimniń sapasyn keńinen nasıhattap, halyqtyń kóbirek tutynýyna uıytqy bolýǵa árqaısymyz atsalysaıyq. Tóregeldi aǵamyz aıtqandaı, otandyq ónimniń sapasy udaıy baqylaýda, ózimizde jasalǵan ónimniń dámi de ózgeshe bolady Qanat (Atyraý qalasy): – «Egemenniń» beldi jýrnalısiniń ataqty ǵalym aǵamyzben suhbatynda durys tamaqtanýdyń qyr-syry egjeı-tegjeıli taldanǵan eken. Shynynda da, Batysqa elikteı berýdiń esh qajeti joq. Qazaqı tamaqtanýdyń yqylym zamannan qalyptasqan dástúri bar. Jalǵyz akademıkti shyryldata bergenshe, jergilikti jerlerde bólimshelerin quryp, adamdardy tamaqtaný mádenıetine úıretken abzal bolar edi. Boranbaı Ǵalıev (Atyraý qalasy): – «Egemen» eldi eleńdetetin kóptegen saýaldarǵa aǵamyzdan suhbat alý arqyly dóp jaýap bergen eken. О́te salmaqty, dáleldi jáne shuraıly tilmen jazylypty. Demalmastan oqyp shyqtym. Aǵashqa der kezinde sý quımasań, mashınańnyń ýaqtyly maıyn almastyryp, kútim jasamasań, aǵash sýalyp, tehnıka paıdaǵa aspaıtyn qoqys temirge aınalady. Adam da sol sııaqty, ýaqytynda, tabıǵı taǵamdarmen tamaqtanbasań, kúnderdiń kúninde densaýlyǵyń syr beredi.Durys jazylǵan, otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaý kerek! Sózimniń sońynda osy baǵyttan taımaı, paıdaly maqala, suhbattardy jıi berip tursańyz eken. Birtýar, daraboz aǵamyz aman júrsin! Gúlzeınep qaryndasyma shyǵarmashylyq shabyt tileımin. Mútállap (Petropavl qalasy): – Atamyz qazaq «aýrý – astan» dep bekerge aıtpaǵan. Únemi aǵarǵan iship, jylqy etin jep, densaýlyǵyn kútip qaraǵan. Stýdent jastardy qatty aıaımyn. Jartylaı daıyndalǵan tabıǵı emes neshe túrli pıssa-mıssalardy jep, kúneltedi. Shetterinen áljýaz. Áskerge almaıdy. Bulardan Otan qorǵamaq túgili, jibi túzý azamat ta shyqpaıdy. Osyndaı tanymdyq maqalalardyń jıi berilgeni jón. Eskendir (Soltústik Qazaqstan oblysy): – Tókeńdi erteden bilemin, dámdes bolǵanbyz. Elimizdiń qadirmendi aqsaqaly ózekti taqyrypty keńinen qozǵaǵan eken. Jylqy eti, qymyz degennen shyǵady, osy sala óńirlerde damı almaı keledi. Bizde Naǵashybaı Barlybaev degen azamat bar. Júz bıe ustap, shıpaly sýsyn daıyndaıdy. О́z tirligimen qazaqtyń ulttyq dástúrin órkendetip keledi. Osyndaı kásipkerlerge jan-jaqty qoldaý jasaý kerek. Jambyl Tasemenov, grek-rım kúresinen KSRO sport sheberi, Odaqtyń qola júldegeri (Petropavl qalasy): – Qalamy júırik qaryndasymyz Gúlzeıneptiń akademık aǵamyzben «Otandyq ónimniń orny bólek, otandastar!» atty suhbatyn saıttan oqyp, jastyq shaǵym, ákemizdiń tárbıesi esime tústi. Maǵan ol únemi «kúshti, shymyr bolasyń» dep, jylqynyń qazysyn, qoıdyń quıryǵyn jutqyzatyn. Odan jaman bolyp ósken joqpyz. Ásirese, kúrespen aınalysyp júrgende, jylqy eti men qymyzdyń talaı «rahatyn» kórdim. Keıin jas balýandardy jattyqtyrǵanda osy dástúrdi ustandym. Jurtqa úlken oı salatyn jarııalanym eken! Joldybaı: – Qazaq Sharmanovtaı aqsaqaldyń aqylyn tyńdaýy kerek. Rınat: – Osyndaı aqyl-keńes beretin aǵalar bir zamanda ult úshin týady. Esbol: – Maqala jaqsy shyqqan eken. Murat Kóptileýov (Atyraý oblysy): – Baıaǵynyń danagóı qarııalary búgingideı qalbyrǵa quıylǵan, pasterlengen sút ishken emes, kerisinshe, túıeniń shubatyn, bıeniń qymyzyn qoldan ashytyp, tabıǵı sút iship, qazy-qarta, jal-jaıa jep ótken. Tabıǵı qunary mol aıran ishti, qaımaqqa nan batyryp, talqan shylap jedi. Sol qarııalardyń eshqaısysy aýyrǵan joq, kerisinshe, 100 jasqa deıin ómir súrdi. Al qazir she? Buryn: «Qalanyń turǵyndary qańyltyr qalbyrdaǵy sútti iship, jyltyr qaǵazǵa oralǵan shujyq jeıdi», dep tańdanýshy edik, endi solardyń ishken taǵamynyń bári aýyldarǵa da jetip jatyr. Sheteldik taǵamdardyń syrtyndaǵy jazýyna qarasań, Qudaı-aý, bir jyl boıyna shydaıdy eken. «Bul neǵylǵan batpanquıryq» deýshi edim, Tóregeldi aǵamyzdyń Gúlzeınep Sádirqyzyna aıtqanyndaı, shetel taǵamdarynyń quramynda tabıǵı qasıeti joq eken! Mundaı taǵamdy ishtiń ne, ishpediń ne, asqazanǵa jaqpaıtyn, aǵzaǵa qunary sińbeıtin bolǵan soń, báribir-aý. Eldiń kózqarasyn otandyq sapaly ónimdi paıdalanýǵa burý úshin shetten keletin ımporttyq azyq-túliktiń keı túrlerine shekteý jasaý qajet shyǵar. О́ıtkeni, biz aldymen memlekettiń basty baılyǵy – adamnyń saýlyǵyn oılaýymyz, ekinshiden, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý arqyly otandyq ónimniń jappaı satylymǵa shyǵýyna qoldaý bildirýimiz kerek. Muny, árıne, Úkimet músheleri oılap-aq otyrǵan shyǵar. Degenmen, muny «Egemen Qazaqstan» gazetiniń memlekettik másele retinde kótergenine tıisti mınıstrlikter, Úkimet basshylary kóńil aýdarýy qajet-aq. Onyń ústine Tóregeldi Sharmanovtaı bilgir akademık aǵamyz azyq-túlik qaýipsizdigi tek otandyq ónim arqyly qorǵalady, adamnyń saýlyǵyn saqtaý úshin sheteldikinen góri saqtalý merzimi azdaý otandyq óndiriste shyǵarylǵan óz taǵamdarymyzdy tutyný qajet, dep bekerden beker shyryldamaıdy ǵoı. Bári de eldiń keleshegi, halqymyzdyń saýlyǵy úshin aıtylyp otyr. Aınagúl (Atyraý qalasy): – Qazaqtyń danalary qymyz ben shubattyń, qazy men qartanyń, jal men jaıanyń qadirin bilgen. Tóregeldi aǵamyz da bıe sútiniń paıdasy týraly jaqsy aıtypty. О́zimdiki degen ógiz kúshke salyp, otandyq taǵammen tamaqtanaıyq. Sizdiń qazaqstandyq taǵamdy qoldaǵanyńyz – táýelsiz Qazaqstandy qoldaǵanyńyz! Bolatbek: – Shynynda sheteldiń ónimderiniń qýaty joq. Syrty ádemi bolǵanymen, ishindegisiniń mańyzy az. Qazaqtyń qoldan jasalǵan taǵamdaryna eshteńe jetpeıdi. Aıran, súti, qurt, irimshigi qandaı tátti qazaqtyń. Osy másele jaqsy ári dáleldi aıtylypty. Bul máseleni kez kelgen adam aıtýy múmkin. biraq, belgili ǵalym, osy salanyń bilgir mamany aıtqany senimdi shyqqan. Jumaseıit: – Tórt aıaqtyda tekti mal, sýdyń tunyǵyn iship, shóptiń asylyn terip jeıtinin eskersek, shetel ǵalymdarynyń qymyzdy attaı qalap alýynda úlken mán jatyr. Sodan bolar, biz aýzymyz ashylyp, eki-úsh kese qymyz ishkenimizdi qanaǵat tutyp júrgende sheteldikter qymyz óndirisin tereńirek zerttep, paıdasyn álemge tanytýǵa birjolata bel sheship kirisip te ketti. Berik Nurbaı: – Shynynda, Tóregeldi aǵamyz aıtpaqshy, qymyz qaınatylmaıdy. Onyń ereksheligi osynda. Dárýmenderi boıynda qalady. Biraq, qymyz óndirýdiń qııameti kóp qoı. Bilegine shelek asyp, bıe saýyp júrgen jurt muny jaqsy biledi. Kúnine bes-alty márte bıe saýýdan bólek, kıikotymen kúbini ystap, qymyzdy babyna keltirýdiń de jumysy kóp. Ony biletin adam jasamasa, kez kelgenniń qolynan kele bermeıdi. Kıikotyn tutatyp, kúbini soǵan tóńkere salǵannan sapaly qymyz shyqpaıdy. Bilgen adamǵa bul da bir ǵylym. Sodan keıin ǵoı, qazirgilerdiń qymyz óndirýge degen kejegesi keıin tartyp turady. Áıtpese, qymyz eń sapaly, paıdaly sýsyn. Sozaqbaı: – Belgili jazýshy Asqar Súleımenov: «Osy basqa halyq qaıdan jaralsyn, meıli, maımyldan bolsyn, shataǵym joq. Dál bizdiń qazaq jylqydan, tulpardan týǵan», dep aıtqan eken. Jazýshy sóziniń jany bar. Qazaq – jylqy minezdi, rýhy bıik, er halyq. Tóregeldi Sharmanovtaı jylqynyń, qymyzdyń qadirin bilsek qoı, shirkin. Amangeldi (Taraz qalasy): – Bizdiń qazaq tamaqqa kóp mán bermeıdi ǵoı. Toıyp tamaq jese, boldy. Aýrý – astan degen. Sońynda yńqyldap aýyryp qalǵanyn da bilmeı qalady. Menińshe, osy maqalany ár qazaq oqyp, qorytyndy shyǵaryp, oı túıýi qajet dep oılaımyn. Osyndaı paıdaly maqalalar kóbeıe bersin. Mádı (Jambyl oblysy, Shý qalasy): – Men oılaımyn, ár ult asqazanynyń óz ereksheligi bar. Ol sol ulttyń ulttyq taǵamdaryna da baılanysty. Iаǵnı, qazaqtyń asqazany bólek. Basqa-basqa, osy maqalada jazylǵandaı, tamaqtaný máselesine óte qatań qaraýymyz kerek. Shetelde andaı eken, myndaı eken dep júrgende, qazaq baıǵus asqazanyn buzyp alady. Arystanbek (Atyraý oblysy, Qulsary qalasy): – Qazaqtyń jylqy minezdiligi ras qoı, sol sekildi taǵamdy da talǵap jeıdi. О́zgeler sekildi anany, mynany buıyrǵan as dep jeı bermeıdi. Qymyzdy da birneshe túrge bólip daıyndap, onyń tabıǵı dárýmen ekenin baıaǵyda boljaǵan. Jylqynyń qymyzy men qazy-qartasyn jep ósken qazaqtyń densaýlyǵy myqty bolypty, qazir ǵoı, ásirese, qala qazaqtarynyń polýfabrıkat taǵamdardy tutyna bastaǵany. Endi densaýlyqty oılaıtyn, qunarly, tabıǵı dárýmenge toly taǵamdardy tutynýǵa balany jastan tárbıeleý qajet. Tóregeldi aǵamyzdyń janaıqaıynan osyny uǵynyp otyrmyn. Saǵyn Birmanov (Aqtóbe qalasy): – Akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyz eldiktiń máselesin kóterip otyr. Maqala óte jaqsy. Qazaqtyń ulttyq taǵamdarynyń juǵymdylyǵy, dámdiligi ata-babamyzdan beri qaraı belgili ǵoı. Biz otandyq ónimderimizdi áli de baǵalaı almaı júrmiz. Jylqy etiniń, tarynyń dárýmendigin bile tura, áli de tutynýymyz sırek. Osyndaı halyqtyń kózin ashatyn materıaldar jarııalaý arqyly ulttyq taǵamdarymyzdyń básin arttyryp, nasıhattaý kerek. Bul baǵytta Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń bergen suhbaty árqaısymyzǵa altyn arqaý bolady dep oılaımyn. Ulttyq taǵamdarymyzǵa talaılar tamsanyp júrgenin esten shyǵarmaı, ony nasıhattaý men dáripteýge árkimniń de atsalysqany jón. Nurbaıan (Atyraý oblysy): – Bul másele qazir ótkir tur. Bul qazaqstandyqtardy ǵana emes, barsha álemdi tolǵandyryp otyrǵany baıqalady. Biraq álem halqynyń bári birdeı qazaq sekildi qymyz ben shubattyń qadirine jetken emes. Sońǵy kezde bizdiń elimizden Germanııaǵa kóship barǵan nemister ǵana qymyzdyń qunarlylyǵyn nemis jurtyna nasıhattaı bastady. Demek, álem qymyzdyń qadirin biletin bolady. Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń taǵamtaný isine qosqan úlesi aıryqsha, durys tamaqtaný qajettigin udaıy kóterip keledi. Bul joly da qunarly taǵamdardyń tek Qazaqstanda ǵana óndiriletinin aıtyp otyr. Iаǵnı, bul másele áli ornyqty sheshimin tappady degen sóz. Endi akademık aǵamyzdyń osynaý qundy pikirlerin ár oblystyń, ár aýdannyń, qala berdi elimizde shyǵatyn barsha qazaq gazetteri, orysshaǵa aýdarylyp, orystildi gazetteri kóshirip bassa, nur ústine nur bolar edi. Sonda elimizdiń barsha azamattary – úlkeni de, kishisi de tegis qulaqtanady. Násipqalı Qaıyrqomov (Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany): – Men Aqjaıyq aýdany Alǵabas aýyldyq okrýgindegi «Nurtilek» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi bolyp isteımin. Jasym 75-te. Esimi shartarapqa belgili Tókeń – Tóregeldi Sharmanov «Egemenniń» betinde kezekti ret úlken máseleni qazaqtyń qaperine saldy. Onymen suhbatty otbasymdy jınap, ózim de daýystap oqydym, ul-kelinime de qaıtalap oqyttym. Meni myna jaıt qınaıdy: aýlasyndaǵy malynan súti bola tura, úıinde otandyq astyǵy bola tura, oblys ortalyǵyna shaýyp, shetelderden keletin sondaı taǵamdardy alatyndar kóp-aq. О́ıtkeni, «qonaq shaqyryp jatyrmyz» deıdi. Sóıtip, shetelden alǵan sút ónimderinen jasalǵan nemese solardan kelgen pırog, tortty tasıdy. Osyǵan tipti renjımin. О́zimizden múmkindik bolmasa eken-aý, sútten, unnan neshe alýan tamaqty óz úıimde daıyndaýǵa bolmaı ma? О́zimizde et degen jetedi, al neshe aıdan beri qatyp turǵan taýyqtyń buttary nemenege kerek? Bul másele óz aldyna, sheteldiń arzandarynyń zııany jetip jatyr. Muny Tókeń taıǵa tańba basqandaı áńgimelep berdi. Oılanaıyq, aǵaıyn! Raýshan Tuıaqova (Oral qalasy):– О́te jaqsy jáne oryndy másele! Rahmet, Tóregeldi aǵa, osyndaı maqalańyz úshin. О́zimizdiń otandyq tabıǵı ónimimizge ne jetsin. Mysaly, otandyq tabıǵı shıpaly da paıdaly qymyz, shubat ónimderin nege jarnamalamasqa teledıdar jáne basqa da aqparat kózderinen? Sebebi, ósip kele jatqan urpaq tek shetelderden kelgen sýsyndardy kóredi jáne ol durys dep oılaıdy. Bul – memlekettik másele, sondyqtan memleketimiz otandyq tabıǵı ónimge qoldaý kórsetýi qajet dep oılaımyn. Myrzataı (Qostanaı oblysy): – Tóregeldi aǵanyń áńgimesin oqyp shyǵyp, munyń óte durystyǵyna tánti boldym. Esime ózimniń anam tústi. Meniń anam 107-ge kelip qaıtys boldy, onda da tumaý tıgizip alyp, sodan bir aıdyń ishinde ketip qaldy. Áıtpese, óte baqýatty edi. Sol kisi qaıtqanda, artynda óziniń qaınatqan on qalta qurty jáne bes-alty qalta irimshigi qaldy. Qarap otyrmaıtyn, jaryqtyq, qurt qaınata berýshi edi. Meniń anamnyń qurtyn barlyq balalary, kúıeý balalary, aýyldastarymyz kelip jeýshi edi. Dámi aýyzdan aıyrǵysyz bolatyn. Men bul jerde anamnyń tabıǵı taza tamaqtyń arqasynda, taza aýanyń arqasynda osynsha jas jasaǵanyn aıtqym keledi. Torǵaı dalasynda men 20 jyldaı qoı baqtym, bulaqtyń sýy, taza aýa, taza et qandaı edi. О́mir boıy jylqynyń etin jep, qymyzyn ishtik. Lázzat (Qostanaı qalasy): – Akademık Sharmanovpen suhbat óte ýaqytynda jazylǵan eken. Meniń mamandyǵym feldsher, mektepte qyzmet isteımin. Mekteptiń ashanasynyń as mázirin kúnde jasap otyramyn. Ashanany azyq-túlikpen jalgerler qamtamasyz etedi. Olar muny tender arqyly utyp alady. Sosyn olar qandaı azyq-túlik arzan, sony alyp keledi. Ol ózi jemeıtin bolǵan soń, arzan azyq-túlik turǵanda qymbatyna jolamaıdy. Al otandyq, ekologııalyq birshama taza degen azyq-túliktiń baǵasy da qymbat. Mysaly, sosıska, túıilgen et, taýyq eti degender mysyqtyń tamaǵynan da arzan. Taýyqtyń eti qýyryp jatqanda ezilip jatady. Sonda onyń quramy qandaı dep oılaısyzdar? Byltyr Qostanaı oblysynda 4 ret ýlanýdan shýly jaǵdaı boldy. Onyń ekeýi mektepterde oryn aldy. Solardyń barlyǵy aspazdardyń salaqtyǵynan, kinásinen bolǵan joq. Shyn mánisinde olar taǵamnyń quramynyń kúdiktiliginen bolǵan dep oılaımyn. Sondyqtan, shetelden kelgen etti de, basqasyn da almaý kerek. Mektepte ekologııalyq taza tamaq qashan bolar eken? Tender degendi qurtý kerek, jas urpaqty durys tamaqtandyrý úshin memlekettik qamqorlyq bolsa jarar edi. Aıta tús, Tóregeldi aǵa, daýysyń birde bolmasa, birde jeter tıisti qulaqtarǵa. Aıjan (Qostanaı qalasy): – Suhbatty oqyp shyǵyp, avtorǵa rıza boldym. О́reli suhbat qura bilgen. Biraq kóp jerlerde qymyz basqasha bolyp shyǵady. Keıbireýleri, tipti, qymyzdyń ne ekenin bilmeıdi. Bir joly Almatydaǵy Narynqol aýdanyna barǵanymda, qymyz dep bergenin iship, kóje ishkendeı kúıde bolǵanmyn. Taýly jerdiń shóbi sýly bolǵandyqtan ba, jylqynyń qymyzy – kóje, al eti jasyq bolyp keledi eken. Sondyqtan da naǵyz qymyz Torǵaı jerinde jaqsy daıyndalady. Qymyzdyń baby pisý men sapyrýǵa baılanysty. Jıi-jıi pisken qymyzdyń dámi kire beredi. Al pisýi jetpegen qymyz irimtiktenip, sýy bir bólek, tunbasy bir bólek bolyp, buzylyp, sapasyn joıady. Kóbirek pisilse, tipti kúshti degen qymyzdyń ózi jumsap, ishýge súıkimdi bola beredi. Bal tatyǵan barqyt qymyz osyndaı bappen dámdi. Sondyqtan da osyndaı bal tatyǵan qymyzdy ózimiz óndirip, ult saýlyǵyn qolǵa alǵanymyz jaqsy ǵoı. Qazirgi tańda «Coca-cola» áperip balalardyń densaýlyǵyn ýlaǵansha, qymyzdy jaı ǵana nasıhattaýmen qatar, ony elimiz ulttyq sýsyn etip shyǵarsa jaqsy bolar edi. Altynaı Dosmaǵambetova (Oral qalasy): – Akademık Sharmanovtyń otandyq ónimdi respýblıka turǵyndaryna merzimdi baspasózde nasıhattap kele jatqanyna biraz jyldar ótti. Ásirese, bas gazetimiz – «Egemende» osy taqyryptyń úzdiksiz jarııalanyp júrgeni jalpaq jurtqa belgili. Rasynda da, árkim aǵzanyń tutynýy boıynsha tamaqtanady. Árıne, únemi shekten tys iship-jeý meshkeılikke, semizdikke soqtyrady. Negizi adam qaı jerde ómir súrse jáne sol eldegi ǵasyrlar boıy qalyptasqan óziniń ulttyq mázirindegi azyq-túlikti paıdalanǵany oryndy da qalypty. О́ıtkeni, aǵza soǵan oraı qalyptasqan jáne atadan balaǵa beriletin tabıǵı daǵdy sondaı. Marjan (Taraz qalasy):– Men myna tanymdyq suhbatty qazaq qoǵamyna óte qajetti materıal dep bilemin. Tamaqtaný tártibin asa meńgere qoımaǵanymyz ras. Sonyń saldarynan bolatyn aýrýlarmen kúndelikti kezdesip jatamyz. Ásirese, jas balalardy durys tamaqtandyrý máselesin únemi nazardan tys qaldyrmaý kerek. О́ıtkeni, olardy osy bastan durys baǵyttap, durys tamaqtanýǵa daǵdylandyrǵanymyz abzal! Tólen Ramazanuly (Qostanaı qalasy): – Maqalada kóterilgen másele ózekti. Suhbat alǵan Gúlzeınep Sádirqyzyna kóp rahmet! Halyq densaýlyǵyn, ulttyń qamy, elimizdiń táýelsizdiginiń máselesi dep aıtsam, artyq bolmas. Sebebi, aýrý adamnan Otan qorǵaýshy shyqpaıdy. Tabıǵı azyq-túlikke esh nárse jetpeıdi. Bul turǵydan Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi Sharmanovtyń sózin tolyq qoldaımyn. Jasulan (Taraz qalasy):– Dál qazir álem halqyn soǵys, kek alý, ózgege esesin jibermeý, álsizderge kúshtiligin kórsetýden góri, durys tamaqtaný máselesi kóp tolǵandyrǵany jón. О́ıtkeni, Jer turǵyndary qazir ne jep júrgenderin, nemen qorektenip júrgenderin qaperine de almaıdy. Ashtyqtyń, qala berdi, durys tamaqtanbaýdyń saldarynan qanshama adam zardap shegip júr. Soǵyssyz-aq qyrylyp jatyr. Tóregeldi atamyz Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń keremet málimetterin keltiripti. Máselen, qan aınalymy júıesiniń aýrýlary jáne qant dıabetiniń zardaby memlekettiń ishki jalpy ónimin 7 paıyzǵa deıin azaıtady eken. Al, osy atalǵan qaýip-qateri mol, júrek-qan tamyrlary júıesiniń aýrýlarynan bolatyn ólimdi ıntervensııalyq kardıohırýrgııalyq ádister tek 7 paıyz kemitse, adamzat asa mán bermeı júrgen durys tamaqtaný tásilderin qoldaný 24 paıyz azaıtady eken. «Aýyryp em izdegenshe aýyrmaýdyń jolyn tap» degen babalarymyzdyń ósıeti osy jerde ómirsheńdigin dáleldep tur. Gúlfaırýz Túletaeva (Jambyl oblysy, Asa aýyly): – Tóregeldi aǵanyń barlyq maqala, jazbalaryn túrli basylymdardan kórsem, jibermeı oqıtyn edim. Myna «Egemende» jarııalanǵan suhbattan tamaqtaný týraly tolyqqandy habardar bolyp otyrmyn. О́te jaqsy eken. Nurlygúl S. (Oral qalasy): – Suhbat kóptiń oıynda júrgen máselege qozǵaý salyp otyr. «As –adamnyń arqaýy» degen dana halqymyz urpaǵynyń saý-salamat ósýiniń basty kepili adam aǵzasyna paıdaly, qunary mol tabıǵı ónimderde ekenin jaqsy túsingen. Ata-babalarymyzdan qalǵan ulttyq taǵamdarymyzdy kúndelikti dastarqanymyzdyń kórkine aınaldyrý árbir qazaq otbasynyń ózine baılanysty.Urpaǵymyzdyń saýlyǵyn oılasaq, ǵasyrlar boıy synnan ótken tórt túligimizdiń ónimin óndirip, ulttyq maqtanyshymyzǵa aınaldyrý kerek. Shynar (Taraz qalasy): – Búgingi qoǵamdaǵy eń ózekti taqyryp durys tamaqtaný desek, qatelespeımiz. Sebebi, kúndelikti qarbalas tirshilikte fastfýd ónimderin kóbirek qoldanyp kettik. Elimizde et, sút ónimderi qoljetimdi bolsa da ony kóp qoldanbaı, sheteldiń syrty jyltyraq qaǵazben qaptalǵan, ishi kúmándi ónimderine qyzyǵyp, sony tutynǵanǵa máz bolamyz. Suhbatta óte oryndy jáne dáleldi nárseler kóterilgen. Muny ár qazaq bilýi tıis! Durys tamaqtanaıyq jáne óz tabıǵatymyzda jasalǵan otandyq tabıǵı ónimderdi tutynaıyq. Denimizdiń saý bolýy úshin, urpaǵymyzdyń saý bolýy úshin. Daıyndaǵan Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».