Ratýshaǵa tý tikken batyr

Urpaq umyt qaldyrmaýǵa tıis tulǵalardyń biri bıyl týǵanyna 100 jyl tolǵan batyrymyz Kenjebaı Mádenov týraly keńes odaǵynyń marshaly, Keńes odaǵynyń tórt márte batyry Georgıı Jýkovtyń: «...29 aprelıa v sentre goroda razvernýlıs naıbolee ojestochennye srajenııa. Na ratýshý nastýpalı 1008-ı strelkovyı polk ı 1010-ı polk 266-ı strelkovoı dıvızıı. Pervym sıý­da vorvalsıa vzvod leıtenanta K.Madenova. Vmeste s otvaj­nym leıtenantom smelo deıstvovalı boısy N.P.Kon­drashev, K.E.Krıýchenko, I.F.Kashpýrovskıı ı drý­gıe. Onı zakıdalı vestıbıýl ı korıdory rýchnymı granatamı. Kajdýıý komnatý prıhodılos brat s boıý», dep aıryqsha tebirenispen baıandaýy tegin bolmasa kerek.

Kenjebaı Mádenov 1925 jyly 19 aqpanda Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanyna qarasty Qara­kól aýylynda dúnıege kelgen. Iаǵnı soǵys bas­tal­ǵanda 16 jasta edi. Úlken aǵalary О́tegen, Altyn­baı jáne Jaýylbaı Otandy qorǵaýǵa attanyp, artynsha teteles aǵasy Jaýylbaıdyń soǵysta erlik­pen qaza tapqany týraly qara qaǵaz alady. О́zinen bar bolǵany úsh jas úlken aǵasynyń qazasy Ken­jebaıdy yzaǵa býlyqtyryp, tábeti qashyp tamaq ishýden qalady. «Nege tamaq ishpeısiz?» degen sheshesine: «Meni Gıtler toıǵyzyp qoıdy. Sum fashısterden kek qaıtarmaı, tamaqqa oryn joq» dep jaýap berip, 1943 jyl ­8 qańtarda 18 jasqa tolmaı jatyp, maıdanǵa  óz erkimen attanady.

Ol áýeli Orynbor oblysynyń Krasnyı Holm mekenindegi komandırler daıarlaıtyn áskerı ýchılı­shesinde, keıinnen Ýfa, Samara qalalarynda oqyp, qarý-jaraqtyń ár túrimen, áskerı taktıkalyq tásil­derimen tanysyp, qoıan-qoltyq jekpe-jek ádisterin úırenedi. Oqý ornyn támamdaǵan soń 1943 jylǵy qarasha aıynyń 12-si kúni III Ýkraın maıdanynyń 170-gvardııalyq atqyshtar polkiniń quramynda stanokty pýlemet bólimshesiniń koman­dırligine bekitiledi. Surapyl soǵystaǵy alǵashqy qadamyn Krıvoı Rog túbindegi urysqa qatysýdan bastady. K.Mádenovke 1944 jylǵy 27 tamyzdaǵy Prýt ózeni boıyndaǵy asa jaýapty shaıqastarǵa qaty­syp, fashısterdi talqandaýdaǵy kórsetken erligi úshin «Qyzyl juldyz» ordeni beriledi.

1944 jylǵy qazan aıynyń sońyna taman 5-Ekpindi armııa III Ýkraın maıdanynan I Belarýs maı­da­ny­nyń qaramaǵyna ótti. Osy armııaǵa qarasty 266-dıvızııasynyń 1008-polkindegi vzvod komandıri K.Máde­nov Polsha jerindegi Varshava-Poznan ope­­ra­­­­sııasy kezindegi urystarda da qaraýyndaǵy sol­­dat­tardy jigerlendipip, eren erliktiń úlgicin kór­­sete bildi.

Polshany jaýdan tazartqan soń K.Mádenovtiń vzvody 1945 jyly qańtar aıynyń sońynda Germanııa jerine taban tıgizedi. Keńes odaǵy áskerleriniń Berlınnen 70 shaqyrym jerge kelgende nemister artıllerııadan damylsyz oq atyp, bombany burshaqsha jaýdyrdy. Jaý áskeri barlyq tańdaýly kúshterin iske qosyp, keńes áskerlerin Oder ózenine batyryp jiberýge, eń bolmaǵanda ózennen ótkizbeý úshin janta­lasty. Nemister keńes tankileriniń alǵa jyljýyna ke­dergi jasap, Oder ózenindegi eski kópirdi jarýǵa áre­ket jasaıdy. Polk basshylyǵy kópir jarýǵa jiberil­gen dıversanttardyń kózin joıýdy Ken­je­­baı­­dyń vzvodyna tapsyrdy. Olar jeti nemistiń kó­zin joıyp, kópirdi saqtap qaldy. О́lim men ómirdiń ara­syn qylkópir bólip turǵan sáttegi Kenjebaı Máde­nov­tiń batyldyǵy men janqııarlyǵy eskerilip, ol ekin­shi márte «Qyzyl juldyz» ordeni­men marapattaldy.

Máskeýdegi Bas shtabtyń josparymen jasalǵan áıgili «Berlınge shabýyl» operasııasyna, I, II Belarýs, I, II Ýkraın maıdandarynyń armııalary qatysty. Osyndaı sátte Mádenov óz vzvodymen qardaı borap turǵan oqqa qaramastan, Alt Oder ózeninen ótip, granata men avtomattyń kúshimen jaý okobyna túsip, qoıan-qoltyq urys jasaý barysynda 15 nemis soldatynyń kózin joıady.

K.Mádenovtiń vzvody 21 cáyipde Berlın qalasy janyndaǵy Marsan eldi mekeninde vlasovshylarmen bolǵan urysta da erekshe kózge túsken. Osy shaıqastar barysynda Kenjebaı jaraqat alǵanyna qaramastan urys alańynan ketpeı, qarýlastaryn jigerlendirip, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalady.

Cáyip aıynyń 29-y kúni batalon komandıry I.Bobylev K.Mádenovti shaqyryp alyp nemisterdiń Reıhstagten keıingi ordasy, «Imperııa keńsesi» atalǵan Ratýshanyń tóbesine jeńis týyn qadaýǵa tapsyrma beredi. Osy bir qandy qyrǵyn týraly 1965 jyly tamyz aıynda K.Mádenovtiń ózi: «Bizdiń vzvod bar pármenimen alǵa jyljyp keledi. Negizgi oı – nemis týyn qulatyp, óz týymyzdy qadaý. Osy arman, osy maqsat meni alǵa súıredi. Bir kezde qasymdaǵy joldasym Kondratev qulaǵan jerge men de quladym. Tula boıymdy sıpaımyn, jaraqat joq sııaqty. Kóp qımyldaýǵa bolmaıdy, mundaıdy snaıperler kózden tasa jibermeıdi. Sondyqtan dybystaý kerek. Aınalamda 3-4 adamnan ǵana dybys boldy. Kondratevten dybys estilmedi. Alda áli 80-100 metr jer bar. Qalaıda jetý kerek. Bar kúshti jınap, qaıta shabýylǵa shyqtyq. Jandármen úsh adam Ratýsha tabaldyryǵyna jettik. Ol jerden birneshe adam bizdi qarsy alyp, ilgeri júrýimizge járdemdesti. Az ǵana úzilisten keıin 20 shaqty adam baspaldaqpen jyljydyq. Bul jerde de qyrǵyn soǵys bolǵany kórinip tur. Aınalaǵa saqtyqpen qarap, avtomatymyzdy kezengen kúıi ilgeri jyljyp kelemiz. Oıda joqta nemistermen qolma-qol aıqasqa tústik, eki jaqtan da shyǵyn boldy. Maqsat – ilgeri jyljý. Taǵy da qaqtyǵys, taǵy da jaý. Saq bolý qajet, aıla-tásilsiz bolmaıdy. Taǵy da jaýdyń eki jaýyngerin sulatyp, ilgeri jyljydym. Aldymdaǵy adamdar oqqa ushty ma, álde jaýyngerlik tapsyrmany oryndaý ústinde me, odan beıhabarmyn, tek qana art jaqta adam­dar dybysy esti­ledi. Qansha ýaqyt ótkenin bilmeımin, Ratýsha kúmbeziniń ishki jaǵyna je­tip, qansyraǵan Kons­tan­tın Gromovqa kómek berdim. «Shyda, dosym, qazir Ratýshada ózi­miz­diń alqyzyl týymyz jelbireıdi», dedim. Onyń bolar-bolmas jymıyp kúlýge ǵana áli keldi. Fashıstiń qara ala týy qulap tústi. Men belimdegi qyzyl týdy sheship alyp, kúmbez basyna kóterdim. Jiptiń ushyn qadaǵa baı­lap úlgerdim. Sodan ke­­ıin aınala ý-shý bol­­­dy da ketti. О́zim­niń qat­ty shar­­­­­shaǵanymdy al­ǵash ret sol jerde sezindim. Esimdi jıǵan soń kaskamdy qarasam, tike tıgeni bar, janamalaı tıgeni bar alty oq tıipti. Tipti bireýi kaska men ­pılotka aralyǵyn­daǵy Qyzyl juldyz arasyn­da tur eken. Buǵan ózim de tań­ǵaldym», dep eren er­ligin qarapaıym baıandaǵan («Ratýshaǵa tý tikken qazaq batyry»).

Kákimjan Qazybaevtyń «Reıhstagqa tý tikken qazaq» atty maqalasynda Qazaqstannyń Halyq qaharmany Raqymjan Qoshqarbaev óz áńgimesin: «Bizdiń istegenimiz, úlken uly jeńiske qosylǵan bir kishkene bólshek», dep túıindeıdi. («Lenınshil jas» gazeti, 1958 jyl). Múmkin, adaldyq, shynshyldyq, qarapaıymdylyq týmysynan qanyna sińgen, qazaqtyń batyr oǵlany Kenjebaı Mádenov úshin de qan-qasap soǵysta, shybyn janyn shúberekke túıip júrip gıtlerlik Germanııanyń ajdaha ordasy Ratýshaǵa tý tigýi jeńiske qosylǵan shaǵyn bir bólshek bolyp kóriner. Alaıda táýelsiz Qazaq eliniń, jańa Qazaqstannyń realıstik tarıhyna qııanat jasalmaýy kerek. Qazaq halqynyń bahadúr uly Kenjebaı Mádenov «Halyq qaharmany» ataǵyna birden-bir laıyqty maıdanger hám ardager dep sanaımyz.

Aıdar SABYROV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń dosenti, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi