О́mirde talaı taǵylymdy, tańdanatyn oqıǵalar bolyp jatady. Ásirese uly adamdar, talanttar tirshiliginde. 2024 jyly 20 naýryzda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Abzal Maqashtyń «Tilendıevtiń tuıaǵy» atty aqparaty jaryq kórip, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ «Káýsar» mádenı-tanymdyq birlestiginde kúıshi, kompozıtor, Halyq qaharmany Nurǵısa Tilendıevtiń uly Almas-Álkenmen kezdesý ótkeni habarlandy. Sharany úılestirgen – Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Kenjeǵalı Myrjyqbaı. Osy tálimdi málimetten keıin jadymda Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, marqum kúıshi-kompozıtor Orynbaı Dúısen jetkizgen «Nurǵısa Tilendıevtiń óz aýzynan Serik Malaevqa «Kereký jaqta Almas degen ulym bar» depti» degen derek jańǵyrdy.
«Keıin Pavlodarǵa ádeıi izdep baryp, tanysyp qaıttym. Olar qazir Astanada turady. Osyny jarııalasaq qaıtedi?» dep júrdi. 2024 jyly 4 shildede ýatsappen «Assalaýmaǵaleıkým! Semeıden Serik Malaevpyn. Nuraǵa týraly sóılessek...» degen habarlama keldi. Ol Almas-Álken aǵanyń «Ekeı – Botaqara – Atabaı – Tilendi – Nurǵısa – Almas. Almastan – Tımýr, Nurlan» júıedegi shejiresin de salyp jiberipti. 2024 jyly 5 shildede Serik Ramazanuly ekeýmiz uzaq sóılestik. Ol Almas balasy týraly Nurǵısa aǵanyń tikeleı ózinen estigenin, keıin Pavlodarda Almas-Álken aǵamen, onyń otbasymen kezdeskenin keńinen áńgimeledi. «Almas-Álken Nurǵısauly sál orysshalaý, jubaıy Galına Daıyrbekqyzy – jeńgemiz qazaqtildi, ańqyldaǵan ashyq adam. Ekeýi Astanada turady» dep, telefonyn berdi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Azan shaqyryp qoıǵan aty – Almas eken de, biraq resmı qujatta «Tlendıev Alken Kaımoldaevıch» dep hattalypty. 27 shildede Galına Daıyrbekqyzyna telefon shaldym. Aldymen ózimdi tanystyryp, telefon nómirin kim bergenin aıtyp, aǵamen kezdesýdiń múmkindigin suradym. Qudaıdyń qudireti, bir móltek aýdanda turady ekenbiz, aramyz – 400 metr shamasy. Tipten olardyń bir balasy bizdiń «Orbıta» turǵyn úı kesheniniń turǵyny bolyp shyqty. Sodan ol kisi: «Keshke úıge kelińiz. Jaqyn tanysyp, áńgimeleseıik» dep, qonaqqa shaqyrdy. Men esikten kirgende, Álken aǵa qushaq jaıa qarsy alyp, ekeýmiz kópten kórmegen baýyrdaı qushaqtasyp amandastyq. Shynynda da aǵamyz som deneli, qaratory, jaıdary júzdi azamat, al jeńgemiz ashyq-jarqyn kisi eken. Aman-saýlyqtan keıin birden sheshilip áńgimege kiristik. Dastarqan ústinde salmaqty áńgime aıtylyp, arasynda albomnan sýretter kórip otyrdyq. Men kitaptar men gazetterge úńilip, keıbirin paraqtap, biraz syr bólistik. Keterde «asyqpaı úıde oqyp shyǵaıyn» dep qyzyl papkaǵa jınaqtalǵan materıaldardy ýaqytsha surap aldym. Úıge kelgen soń qarasam, ishinde 2015 jyly 17 qyrkúıektegi «Dat» gazetine shyqqan Erlan Ahmetsálimulynyń «Almas Tilendıev kimniń uly?» atty maqalasy bar eken. Onda Nurǵısa aǵamyzdyń pıanınoǵa oń qolynyń shyntaǵymen súıenip, sol qolyna nota qaǵazyn ustaǵan jáne onyń astynda Almas-Álkenniń akkordeon tartyp otyrǵan sýreti berilipti. Gazettiń 2-betinde Álken aǵamyzdyń perzentteriniń, nemereleriniń sýreti jarııalanypty. Osy materıaldan myna derek ańǵaryldy:
1) Tilendi Atabaıuly men Salıha anamyzdan Baımolda, Qaımolda, Nurǵısa atty úsh uly týǵan; 2) Tilendi Atabaıuly 1932 jyly dúnıeden ótken; 3) Qaımolda áskerı boryshyn ótep kelip, 1937–1938 jyldary Fatıma Baıtasqyzyna úılengen; 3) Qaımolda men Fatımanyń arasynda Larısa atty qyz bala bolǵan; 4) Baımolda, Qaımolda, Nurǵısa Tilendıevterdiń úsheýi de Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan; 5) Baımolda men Qaımolda maıdannan oralmaǵan; 6) Qaımolda soǵysqa ketkende Fatıma kelini qyzymen enesi Salıhanyń qolynda qalǵan; 7) Nurǵısa Tilendıev soǵysta Kýrskiden Berlınge deıin baryp, 1945 jyly elge aman-esen kelgen; 8) Eki balasy (Baımolda men Qaımolda) birdeı «qara qaǵaz» alǵanda, shermende Salıha ana Qaımoldadan qalǵan jalǵyz nemeresi Larısany jatqa jibermeýdi oılap, ata salty ámeńgerlik jolymen jesir kelini Fatımaǵa tiri kelgen kishi uly Nurǵısany qosyp, bári Almatydaǵy temirjol vokzalynyń janynda turǵan; 9) Nurǵısa 1945 jyly Almaty konservatorııasyna oqýǵa túsken; 10) Ol qazaq radıosy orkestrin basqarǵan; 11) 1949 jyly Máskeý konservatorııasynyń opera dırıjeri mamandyǵyna oqýǵa túsip, ony 1952 jyly bitirgen.
«Jas Alash» gazetine 2017 jyly 30 naýryzda jarııalanǵan Saılaý Baıbosynnyń «Tulpardan qalǵan bir tuıaq nemese Almas kimniń balasy?» atty materıaly ishinde Nurǵısa aǵa men Fatıma apamyzdyń móldiregen jas kezinde birge túsken sýreti, orta sheninde Álken aǵa men Galına jeńgemizdiń sýreti jáne Nurǵısa aǵanyń soǵysta qaza tapqan áskerı formadaǵy aǵasy Qaımolda men Fatıma apamyzdyń tarıhı sýreti taıǵa tańba basqandaı jarqyrap tur. Tórt derek erekshe este qalady: 1) Jýrnalıstiń «Nelikten osy ýaqytqa deıin ún-túnsiz júrdińiz?» degen suraǵyna Álken aǵa: «Meniń maqsatym qaıtkende de Nurǵısanyń balasy ekenimdi dáleldep, atymdy shyǵarý emes, baýyrym. Jetpistiń jotasyna shyǵyp otyrmyn. Sońymda ósip kele jatqan urpaq bar. Balalarym keıde «Bizdiń atamyz kim?» dese, jaýap bere almaı qınalyp qalamyn. Tólqujatta meniń tegim – Tilendıev Álken Qaımoldauly. Men 1947 jyly dúnıege kelippin. Anam soǵysta qaza tapqan birinshi kúıeýi Qaımoldanyń aty umytylmasyn dep, meni sol kisiniń atyna jazypty...» dep jaýap qatypty; 2) Galına jeńgemiz sol kezdegi prezıdent N.Nazarbaevtyń atyna hat jazypty; 3) Sol kezdegi memleket basshysy bul hatty Májilis depýtaty bolyp júrgen Serik Úmbetovke (burynǵy Almaty oblysynyń ákimi) joldapty; 4) Serik Ábikenuly erli-zaıypty Álken, Galına Tilendıevterdi Astanaǵa shaqyryp sóılesipti; 5) S.Úmbetovtiń keńesimen Álekeń men Galına jeńgeı kenjesi Nurlandy, nemeresi Mádıdi alyp 2015 jyly Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy Jambyl murajaıynan bastap Nurǵısa ákesiniń basyna baryp táý etip, týystarymen, áýlet aqsaqaldarymen júzdesip, sher tarqatypty.
Halyq qaharmany, KSRO jáne Qazaq KSR halyq ártisi, birtýar kompozıtor, dırıjer, dombyrashy Nurǵısa Atabaıuly (Tilendiuly) Tilendıev suhbattarynda «Atabaı – atam. Ákem – Tilendi» degen.
Keńes zamanynda qazaqtyń tegi men áke esimi ábden shatasqan kez az bolmaǵan. Mysaly, kúı-anasy Dına Nurpeıisovanyń tegi bolyp júrgen Nurpeıis – onyń kúıeýiniń aty...
«Qaharman Nurǵısa» (Almaty, «Sanat» baspasy, 1999) jınaǵynyń 20-betindegi: «Ata! Sizdi «Halyq qaharmany» ataǵyn alýyńyzǵa baılanysty shyn júrekten quttyqtaımyz. О́zińizge densaýlyq, otbasyńyzǵa amandyq tileımiz. Tilendıev Almas januıasy, nemerelerińiz Tımýr, Altynaı, Nurlan. Baıanaýyl, 31.08.1998» degen quttyqtaý biraz syrdy ańǵartady dep oılaımyz.
Almaty oblysy Ile aýdanynyń Nurǵısa Tilendıev (burynǵy Shılikemer) aýylynda turatyn óner tulǵasynyń synyptasy Sársenbaı Qojamjarovtyń jubaıy Umytshaq Dospanbetqyzy jazǵan «Jaqsydan qalǵan bir tuıaq» atty qysqa estelikte ámeńgerlik saltymen qosylǵan jeńgesi Fatıma men Nurǵısa aǵamyzdyń uly Almas-Álken aǵamyz týraly ádemi derek aıtylypty («О́tken ómir». Almaty, 2022, 39-b.) Jazýshy Saılaý Baıbosyn men Galına Tilendıevanyń «Tulpardan qalǵan bir tuıaq» atty kitabynda Fatıma apaı men Nurǵısa aǵanyń birge túsken sýreti bar (Astana, «Sentr Elıt» baspasy, 10-b). «Shılikemerde» atty estelikte de Nurǵısa Tilendıev pen onyń uly Álken-Almas Tilendıevtiń taǵdyry týraly aıtylǵan (51-b.). Ereımentaý aýdanynyń qurmetti azamaty, aqyn Saılaý Jylqybaevtyń «Tilendıevterdiń áýletine» atty óleńiniń de mán-maǵynasy tereń (96-b.).
Jaratqannyń bizge buıyrtqan múmkindigi shyǵar, Astanadaǵy páterinde Álken Tilendıevpen emen-jarqyn suhbattastyq. Endi asyldyń synyǵyna qoıǵan suraǵym men onyń qaıtarǵan jaýabyna nazar aýdaryńyzdar:
– Aǵa, jas kezińizde ákeńiz týraly jáne tegińizdiń kompozıtor Nurǵısa Tilendıevke qatysy bar-joǵyn anańyzdan surap kórdińiz be?
– Iá, jas kezimde suradym. Meniń anam – qazaq qyzdarynyń ishindegi alǵashqy zańgerlerdiń biri Fatıma Baıtasova. Bizdiń túsinigimizshe sot, prokýror, mılısııa, áskerı adamdardyń túsi sýyq, minezi qatal bolady ǵoı. Meniń ákem týraly suraǵyma «Ol bizdiń týysqanymyz» dep qysqa qaıyrǵan.
– Anańyz Fatıma apaı men ákeńiz Nurǵısa aǵanyń birge túsken sýreti «Jas Alash» gazetinde jarııalanǵan. Ol sýret kimde?
– Bizdiń úıde.
– Olar birge turmaı, aralary alshaqtap ketkenine ne sebep boldy dep oılaısyz?
– Birinshiden, anam Fatıma Baıtasqyzy – Nurǵısa ákemniń jeńgesi ıaǵnı Qaımolda aǵasynyń áıeli. Ákem Nurǵısadan alty jas úlken.
Ekinshiden, ákem buryn úılenbegen asaý. Tula boıy tunǵan óner adamy. Seri. Úshinshiden, ol soǵystan aman-esen qol-aıaǵy saý kelip, konservatorııaǵa túsken jalyndaǵan 20 jastaǵy stýdent. Tórtinshiden, aınalasy qyzǵaldaqtaı qulpyrǵan jas qyzdar men kúıeýleri soǵystan qaıtpaǵan, sormańdaı, erkekke sýsap otyrǵan jap-jas jesir kelinshekter. Besinshiden, buryn úılenbegen jas jigit ózimen qatar qyz-kelinshekter turǵanda ózinen attaı alty jas úlken, balaly áıelmen turýǵa namystanǵan shyǵar. Altynshydan, Nurǵısa Tilendıev 1949 jyly Máskeý konservatorııasynyń opera dırıjeri fakýltetine túsip, ony 1952 jyly bitirgen. Qaıyn-kúıeýi taǵy úsh jylǵa Máskeýge oqýǵa ketse, súıip qosylǵan kúıeýinen óli aırylyp, ámeńger kúıeýinen tiri aırylyp otyrýǵa qandaı jas, kózi ashyq, zańger áıel kónedi? Qalaı qur shańyraqty kúzetip otyrady?.. Mine, osy faktorlar ákem men anamnyń birge turmaı, ekeýi eki jaqqa ketýine sebepshi bolǵany anyq.
– Sizdiń armanyńyz qandaı?
– Arman kimde joq deısiń? Meniń jalǵyz armanym – jasym 80-ge taıaǵan shaqta genetıkalyq ákem Nurǵısanyń atyn alyp, kózimniń tirisinde onyń urpaǵy bar ekenin dáleldeý. Árıne, soǵysta mert bolǵan Qaımolda ákemizdi qasterleımiz, umytpaımyz. Allaǵa shúkir, óz dúnıem ózime jetedi. Jaǵdaıym jaqsy. «Ulym uıada, qyzym qııada» degendeı, nemerelerim bar. Odan basqa mende arman joq.
Álekeń jubaıy Galına Daıyrbekqyzy perzenti Altynaı 1991 jyly mektep bitirgende enesi Fatıma Baıtasqyzy ekeýi Almatyǵa Nurǵısa atasynyń úıine barǵanyn aıtady. Sondaı-aq óner tulǵasy «Otyrar sazy» orkestrimen Pavlodar oblysyna gastroldik saparǵa barǵanda Baıanaýyldaǵy shańyraqtaryna aıaldaǵanyn eske alypty. Konsert bastalarda jurtqa: «Mynaý – meniń kelinim. О́zi orys bolsa da, balany qazaqsha tabady» dep, dý kúldirgeni de bar eken. Ondaǵysy kelininiń sheshesi orys ekenin meńzegeni. «Marqum atam «neordınarnyı» adam edi ǵoı. Halyq ta ol kisini erkeletetin, ózi de halyqqa erkelep júretin» deıdi Galına jeńgemiz.
Nurǵısa Tilendıev – taýsylmaıtyn dastan, aıaqtalmaıtyn óner epopeıasy. Ult kórermeni «Abai.tv» arnasynyń «Biregeı» baǵdarlamasynan «Nurǵısanyń jumbaǵy» atty derekti shyǵarylymdy kórip, bir marqaıyp qaldy. Munda Nurekeń ómiriniń sońǵy kezderi týraly Serik Úmbetov, Beksultan Nurjekeuly, Ýálıhan Qalıjanov, Jumabaı Shashtaıuly, Ermurat Úsenov, Jalǵasbek Begendikov, Dúısebaı Shashtaıuly, t.b. qundy áńgimeler aıtty. Osy habarda Nurǵısauly týraly da az-kem maǵlumat berildi. Tilendiniń inisi Tilegenniń bir balasy Japar eken de, sonyń uly Qýandyq: «2019 jyldan Almas-Álken aǵamyzben jıi aralasyp turamyz. Sebebi ol – Nurǵısa atamnyń tuıaǵy ǵoı» dep bir túıindedi.
2024 jyly 20 naýryzda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Murat Qapanulynyń «Isa aqynnan qalǵan dombyra» atty maqalasy jaryq kórdi. Iá, rámizdi aqparat. Táýelsizdigimizdiń arqasynda talaı-talaı tulǵanyń ustaǵan, paıdalanǵan buıymy men jazbasy tabylyp, halyq ıgiligine aınalyp jatqany – sózsiz qýanyshty jaǵdaı. Al endi tikeleı tuıaǵy tabylyp jatsa, qalaı marqaımaımyz? Endeshe, qazirgi «Otyrar sazy» memlekettik-folklorlyq orkestriniń kórkemdik jetekshisi ári bas dırıjeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dinzýhra Nurǵısaqyzy Tilendıeva jalǵyz emes eken. Qanshama óner tulǵalary shyqqan Kerekýdiń Baıanaýylynda ónip-ósken, qazir Astanada turatyn Almas-Álken Nurǵısauly esimdi týǵan aǵasy onyń eshqashan jalǵyz bolmaıtynyn aıǵaqtaǵandaı.
Almas-Álkennen taraǵan Tımýr, Altynaı, Nurlan syndy ul-qyz, Dinzýhradaı talantty qaryndasymyz metr Nurǵısa Tilendıev óner áýletiniń, záýzatynyń jalǵasy bolary aıdan anyq.
2024 jyly 23 qyrkúıekte Ishki ister organdary men Ulttyq ulan ardagerleriniń XI konferensııasyna kelgen osy salanyń Almaty qalasy Ardagerler keńesiniń tóraǵasy, polısııa general-maıory, el aǵasy Saǵynjan Asyl-Keneıge Nurekeń urpaǵy týraly aıtqanymda, ol kisi: «Konferensııadan soń Almas Nurǵısaulyna baryp tanysyp, sálemdeseıin. Bes mınýtqa bolsyn úıine kirip shyǵaıyq» dedi. Bul az-kem ushyrasý da sátimen ótti. Mine, aǵaıyndyq arqaý. Asyl aǵa tuıaǵyna degen saǵynysh.
Osy áńgimeniń shet jaǵasyn 30 qazanda Memlekettik syılyqtyń laýreaty, tanymal kompozıtor, Qazaqstan Avtorlar qoǵamy keńesiniń tóraǵasy Balnur Qydyrbekke habarlaǵanymda, sál oılanyp: «E, taǵdyr-aı deseńizshi! Nurǵısa Atabaıuly naýqastan qınalyp jatqanda maǵan «Baıanaýylda Almas degen bir baýyryń bar. Sheshesi – sýdıa» degen edi...» dedi.
N.Tilendıev týraly «Nurǵısanyń jumbaǵy» atty derekti habarda óner tulǵasynyń asyl jary Darıǵa jeńgemiz: «Ulymyz bolmaǵan soń, týysymyzdan qalap Danııardy asyrap alyp edik, ol da Nuraǵadan keıin bir jyldan soń ómirden ótti» dep muńaıǵany esimde qalypty... Biraq aýyr da taǵylymdy taǵdyr óner korıfeıin qadir tutqan halyq aldyna aınaldyryp kelip asyldyń synyǵy Almas-Álken Nurǵısaulyn shyǵardy. Bizdiń maqsat – rýhanııat jankúıerleri men tulpardyń tuıaǵy arasyna altyn kópir bolý. Bıyl ultymyzdyń súıikti perzenti, daryndy dırıjer, dáýlesker dombyrashy, kórnekti kompozıtor Nurǵısa Tilendıevtiń 100 jyldyq mereıtoıy IýNESKO aıasynda atalyp ótedi. Mańdaıy ashyq, túp-tuqııan qadir-qasıetine asyq Almas Nurǵısauly otbasymen sol eldik, álemdik is-sharalardyń jýan ortasynda dańqty ákeniń óner taǵylymyn halyqpen birge qyzyqtaıdy dep senemiz.
Slanqoja QARAQYSTYQ,
polısııa ardageri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Kompozıtorlar odaǵynyń múshesi