Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen palata otyrysy ótti. Onda senatorlar Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesine qatysty zańdardy qarap, maquldady. Sondaı-aq depýtattar saýaldaryn joldady.
Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń biregeıligin saqtaý qajet
Otyrys barysynda Senat depýtattary «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zańdy jáne oǵan ilespe «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi jáne sheteldegi mádenıet ortalyqtary máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qarady. Atalǵan zańdardyń normalary Túrkistandy elimizdiń rýhanı-mádenı, tarıhı jáne týrıstik ortalyǵy retinde damytýǵa quqyqtyq jaǵdaılar jasaýǵa, sondaı-aq tarıhı-mádenı murany qorǵap, rýhanı nysandardyń biregeıligin saqtaýǵa baǵyttalǵan.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev túrki áleminiń altyn besigi Túrkistan qalasyna erekshe mártebe berý týraly máseleni oblys jurtshylyǵymen kezdesýinde kótergen edi. Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda arnaıy zań ázirlenip, maquldandy. Jańa normalarda Túrkistan shaharyn elimizdiń sáýlet, rýhanı, tarıhı-mádenı jáne týrıstik ortalyǵy retinde damytýdyń keshendi sharalary kózdelgen. Osyǵan baılanysty ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń ókilettikteri qaıta qaraldy. Sonymen qatar ınjenerlik, kóliktik, áleýmettik jáne týrıstik ınfraqurylymdy damytý máseleleri jan-jaqty rettelip otyr. Maquldanǵan zańdar Túrkistannyń jan-jaqty damýyna úlesin qosady dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.
Sondaı-aq Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń biregeıligin saqtaýǵa, keseneniń qorǵaý aımaǵynyń shekarasynan bir júz metr qashyqtyqta bıiktigi jeti metrden asatyn jáne aýqymy, túsi, qurylys materıaldary boıynsha tarıh jáne mádenıet eskertkishterimen úılespeıtin nysandar salýǵa jańa zańda jol berilmeıdi. Onda múgedektigi bar adamdarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, ınklıýzıvti týrızmdi damytýǵa arnalǵan túzetýler de qarastyrylǵan. Bul rette ınfraqurylymnyń kedergisiz qoljetimdiligin qamtamasyz etý kózdelip otyr.
Sonymen qatar ákimdikter men máslıhattardyń quzyretteri qaıta qaraldy. Endi qala aýmaǵynda tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný salasynda memlekettik baqylaýdy júzege asyrý, jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen qalanyń ulttyq qolóner salasyndaǵy sheberlerdiń shyǵyndarynyń bir bóligin óteý qaǵıdalaryn ázirleýge ákimdik jaýapty bolady. Bul Túrkistan qalasynyń aýmaǵy arqyly tranzıttik avtomobıl kóligi qozǵalysynyń shemalary men tártibin kelisý rásimine de qatysty.
Jalpy, atalǵan zańnamalyq normalar qalanyń tarıhı-mádenı mańyzy bar eskertkishteri men nysandaryn, onyń ishinde dúnıejúzilik mura Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin qorǵaý aımaǵynda ornalasqan nysandardy basqarý men saqtaýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrýǵa arnalyp otyr.
Aýdıtorlar qatesine alańdaý
Otyrys barysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýalyn joldady. Senator Andreı Lýkın otandyq kásipkerler memlekettik satyp alý nátıjeleriniń negizsiz joıylýynan kóp zardap shegetinin aıtty. Onyń málimdeýinshe, elimizde memlekettik satyp alý salasyndaǵy memlekettik aýdıtke qatysty sot daýy artqan. Tenderdi jeńip alǵan kompanııalar negizsiz sheshimderge narazy. Ishki memlekettik aýdıt organdary zań talaby túrli sebeppen buzyldy degen jeleýmen, konkýrstar nátıjelerin joıyp otyr.
– 2024 jyly sotta qaralǵan 787 istiń 387-si, ıaǵnı shamamen 50 paıyzy kásipkerlerdiń paıdasyna sheshildi. Bul memlekettik aýdıt organdarynyń negizsiz sheshim shyǵaryp otyrǵanyn kórsetedi. Mundaı jaǵdaı bıznesti júrgizýde ákimshilik kedergiler týǵyzyp, memlekettik satyp alýlardyń sozylýyna alyp keledi. Negizgi buzýshylyqtar kameralyq baqylaýǵa baılanysty. Onyń barysynda áleýetti ónim berýshiler týraly málimetter tolyq zerttelmeıdi, shartty jeńildikterdi esepteýde qatelik jiberiledi, sondaı-aq memlekettik satyp alý týraly zańnamanyń erejeleri durys qoldanylmaıdy, – dedi A.Lýkın.
Senator bir konkýrstyń iske aspaı qalǵanyn mysal retinde keltirdi. Konkýrs barysynda bolat qubyrlardy satyp alý boıynsha birneshe óndirýshi kórsetilgeni úshin nátıje jaramsyz dep tanylǵan. Alaıda sot bul sheshimdi zańsyz dep tapqan, óıtkeni zańnama birneshe ónim berýshini kórsetýge tyıym salmaıdy. Degenmen Ishki memlekettik aýdıt komıtetiniń qateliginen konkýrs jeńimpazymen kelisimshart alty aıdan keıin ǵana jasalǵan, al bul ónimdi jetkizýdiń keshigýine sebep boldy.
Depýtattyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaı elimizdiń barlyq óńirinde kezdesedi. Onyń negizgi sebepteri – aýdıtorlardyń zańnamany jetkilikti deńgeıde bilmeýi, normalardy durys qoldanbaýy, ortalyq ýákiletti organ tarapynan salǵyrt kózqaras jáne zańsyz sheshim shyǵarǵandardyń jaýapkershilikke tartylmaýy. Bul rette senator tarapynan memlekettik aýdıt organdary qyzmetkerlerine memlekettik satyp alý salasyndaǵy zańnama boıynsha turaqty oqý uıymdastyrylyp, Ishki memlekettik aýdıt departamenti men komıtetiniń sheshimderine qatysty sot sheshimderi boıynsha mindetti monıtorıng júıesi engizilýge tıis degen usynys aıtyldy.
Eskirgen erejeler álekke saldy
Al depýtat Bıbigúl Jeksenbaı ınklıýzıvti bilim berý salasyndaǵy problemalarǵa toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul baǵytta mamandar jetispeıdi ári normalary eskirgen. Keıingi 10 jylda múgedektigi bar balalar sany 40 paıyzǵa ósken, al memlekettiń mundaı balalarǵa arnalǵan járdemaqy shyǵyndary 50 eseden asa ulǵaıǵan. Sondyqtan olardy qoldaý jónindegi qoldanystaǵy eski erejelerdi qaıta qaraý kerek.
– Statıstıkalyq kórsetkishter alshaqtyǵy bul baǵyttaǵy júıeli jumysty durys josparlaýǵa kedergi keltiredi. Logoped, sýrdo, olıgo, tıflopedagogter óńirler turmaq, Astana men Almatyda jetispeıdi. Balasyna shıpa izdegen ata-analar búkil respýblıkadan osy eki shaharǵa aǵylady. Bul qalalarda da mamandardy úsh aıǵa deıin kútedi, al keıbir jaǵdaıda bir jylǵa deıin sozylady. Jalpy, respýblıka boıynsha múgedektigi bar balalardyń shamamen 15 paıyzy mektepke deıingi jáne mekteptegi bilim salasyndaǵy memlekettik qyzmettermen qamtamasyz etilmegen, – dedi B.Jeksenbaı.
Depýtat osy máselelerdi sheshýge múgedektigi bar adamdardyń derekterin esepke alýdy avtomattandyrýdy, erte dıagnostıka jasaýdy engizýdi, maman daıarlaýdy ulǵaıtýdy jáne otbasylardy áleýmettik qoldaýdyń qosymsha is-sharalaryn ázirleýdi usyndy.
Al senator Aınur Arǵynbekova elimizde dıagnostıka men emdeýdiń zamanaýı ádisterin engizý barysynda bıýrokratııanyń kedergi ekenin jetkizdi. Álemde nanotehnologııa, sáýlemen dıagnoz qoıý, gendik ınjenerııa jáne ıadrolyq medısına sııaqty ınnovasııalyq emdeý ádisteri dúnıege keldi. Alaıda bulardy elimizde engizý uzaqqa sozylyp barady. Qazirgi zamanǵy jańa jabdyqtar satyp alynyp jatyr, dárigerler shetelde qomaqty qarjyǵa oqyp keledi, biraq álemde engizilgen tehnologııalardy elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesine jedel engizý óte qıyn. О́ıtkeni jeńildetilgen ruqsat berý rásimderin qoldaný kemshin, jańa ádisterdi qoldanýǵa berilgen ótinimdi sheshý merzimi naqty rettelmegen, túrli memlekettik organdarda saraptamalyq qorytyndyny qaıtalap otyrady. Sondyqtan depýtat densaýlyq saqtaý tehnologııalaryn baǵalaý kezeńderin retteý merzimderin ońtaılandyrý, ártúrli memlekettik organdardyń jańa tehnologııalardyń qaıtalama saraptamalaryn boldyrmaı, ruqsat berý rásimderin ońaılatý qajet ekenin aıtty.
Sharýalar sýbsıdııaǵa «sýsap» otyr
Ásem Rahmetova Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy aýyzsý máselesin aıtyp, respýblıkalyq bıýdjetten toptyq sý qubyrlaryn qaıta jańartýǵa jáne aýyldardy toptyq sý qubyrlaryna qosýǵa qarajat bólýdi usyndy. Senatordyń aıtýynsha, toptyq sý qubyryn jańǵyrtyp, salýǵa qarjy jetkilikti bólinbeı otyr. Máselen, bıyl bul maqsatqa qajetti 35,8 mlrd teńgeniń 13,6 mlrd teńgesi ǵana bólingen. Al bul jumystyń tolyq aıaqtalýyna qaýip tóndiredi. Sonymen qatar 37 aýylǵa ortalyqtandyrylǵan sý júıesin tartýǵa 22,1 mlrd teńge qajet, alaıda bıýdjette tek 3,4 mlrd teńge ǵana qaralǵan.
– Demografııalyq jaǵdaıy onsyz da jaqsarmaı turǵan Soltústik Qazaqstan oblysynda ınfraqurylym máselesi asa mańyzdy. Sýy, joly, gazy joq, qary kóp, jazy az aýylǵa qarapaıym adamdy da, bıznesti de aparý qıyn. Infraqurylym máselesi «Dıplommen – aýylǵa» jáne t.b. baǵdarlamalardyń oryndalýyna kedergi keltiretini belgili, – dedi senator Á.Rahmetova.
Al Sáken Arýbaev maqta ósirýshilerdi tolǵandyrǵan problemalardy kóterdi. Senatordyń aıtýynsha, fermerler sapaly tuqymǵa qol jetkize almaı otyr, qoldanystaǵy sýbsıdııalaý júıesi dıqandardyń naqty talabyna saı kelmeıdi.
– Sharýalardyń beriletin sýbsıdııalarǵa qoly jetpeı otyr. Olarǵa Qytaı, О́zbekstan, Túrkııa memleketteriniń sapaly tuqym sorttaryn paıdalaný usynylady. Alaıda «Tuqym sharýashylyǵyn damytý» baǵdarlamasynda sýsbıdııa normatıvteriniń qaǵıdasynda 50-70 paıyz dep kórsetilgenimen, shekti máni kılogramyna 275 teńge jáne elıtaǵa 653 teńge tólenedi. Al joǵary sapaly ımportalǵan shıtti maqtanyń baǵasy kılogramyna – 1 350, elıta – 2 300 teńge, bul sýbsıdııa kólemine shaqqanda 20-25 paıyzdy ǵana qurap otyr. Atalǵan baǵdarlamadan shekti mándi alyp tastap, naryqtyq baǵadan 50 paıyzǵa sýbsıdııalaý máselesin qarastyrý jáne otandyq elıta tuqymyn alýǵa basa mán berý kerek, – dedi senator.
Sondaı-aq maqta óńdeý kásiporyndary jetispeıdi. Qazirgi ýaqytta elimizde tek úsh tereń óńdeý zaýyty ǵana jumys isteıdi. Bular bar-joǵy ónimniń 15 paıyzyn ǵana óńdeı alady, al 85 paıyzy shıkizat kúıinde eksporttalady. Senatordyń aıtýynsha, óńdeý qýatynyń jetispeýi saldarynan fermerler maqtany tómen baǵamen satýǵa májbúr bolyp, qosymsha qunnan aıyrylyp otyr.