Túrkistannyń erekshe mártebesi zańmen bekitiledi

Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń biregeıligin saqtaý qajet

Otyrys barysynda Senat depýtattary «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zańdy jáne oǵan ilespe «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi jáne sheteldegi mádenıet orta­lyqtary máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qarady. Atalǵan zańdardyń normalary Túrkistandy elimizdiń rýhanı-mádenı, tarıhı jáne týrıstik ortalyǵy retinde damytýǵa quqyqtyq jaǵdaılar jasaýǵa, sondaı-aq tarıhı-mádenı murany qorǵap, rýhanı nysandardyń biregeıligin saqtaýǵa baǵyttalǵan.

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev túrki álemi­niń altyn besigi Túrkistan qala­syna erekshe mártebe berý týra­ly máseleni oblys jurt­shy­ly­ǵy­men kezdesýinde kótergen edi. Pre­zıdent tapsyrmasyn oryn­­daý maqsatynda arnaıy zań ázirlenip, maquldandy. Jańa normalarda Túrkistan shaha­ryn elimizdiń sáýlet, rýhanı, tarı­hı-mádenı jáne týrıstik orta­lyǵy retinde damytýdyń keshen­di sharalary kózdelgen. Osyǵan baı­lanysty ortalyq jáne jer­gilikti memlekettik organ­dar­dyń ókilettikteri qaıta qaral­dy. Sonymen qatar ınjener­lik, kóliktik, áleýmettik jáne týrıs­tik ınfraqurylymdy damytý máseleleri jan-jaqty ret­telip otyr. Maquldanǵan zańdar Túrkistannyń jan-jaqty damýy­na úlesin qosady dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.

Sondaı-aq Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń biregeıligin saqtaý­ǵa, keseneniń qorǵaý aımaǵy­nyń shekarasynan bir júz metr qashyqtyqta bıiktigi jeti metr­den asatyn jáne aýqymy, túsi, qurylys materıaldary boıynsha tarıh jáne mádenıet eskertkishterimen úılespeıtin nysandar salýǵa jańa zańda jol berilmeıdi. Onda múgedektigi bar adamdarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, ınklıýzıvti týrızmdi damytýǵa arnalǵan túzetýler de qarastyrylǵan. Bul rette ınfraqurylymnyń kedergisiz qoljetimdiligin qamtamasyz etý kózdelip otyr.

Sonymen qatar ákimdikter men máslıhattardyń quzyretteri qaıta qaraldy. Endi qala aýmaǵyn­da tarıhı-mádenı mura obekti­lerin qorǵaý jáne paıdalaný salasynda memlekettik baqylaýdy júzege asyrý, jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen qalanyń ulttyq qolóner salasyndaǵy sheberlerdiń shyǵyndarynyń bir bóligin óteý qaǵıdalaryn ázirleýge ákimdik jaýapty bolady. Bul Túrkistan qalasynyń aýmaǵy arqyly tranzıttik avtomobıl kóligi qozǵalysynyń shemalary men tártibin kelisý rásimine de qatysty.

Jalpy, atalǵan zańnama­lyq normalar qalanyń tarıhı-mádenı mańyzy bar eskertkishteri men nysandaryn, onyń ishinde dúnıejúzilik mura Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin qorǵaý aımaǵynda ornalasqan nysandardy basqarý men saqtaýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrýǵa arnalyp otyr.

Aýdıtorlar qatesine alańdaý

Otyrys barysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýalyn joldady. Senator Andreı Lýkın otandyq kásipkerler mem­le­kettik satyp alý nátıje­leriniń negizsiz joıylýynan kóp zardap shegetinin aıtty. Onyń málimdeýinshe, elimizde mem­lekettik satyp alý sala­syn­daǵy memlekettik aýdıtke qa­tysty sot daýy artqan. Tender­di jeńip alǵan kompanııalar negizsiz sheshimderge narazy. Ishki memlekettik aýdıt organdary zań talaby túrli sebeppen buzyldy degen jeleýmen, konkýrstar nátıjelerin joıyp otyr.

– 2024 jyly sotta qaralǵan 787 istiń 387-si, ıaǵnı shamamen 50 paıyzy kásipkerlerdiń paıdasyna sheshildi. Bul memlekettik aýdıt organdarynyń negizsiz sheshim shyǵaryp otyrǵanyn kórsetedi. Mundaı jaǵdaı bız­nesti júrgizýde ákimshilik keder­giler týǵyzyp, memlekettik satyp alýlardyń sozylýyna alyp keledi. Negizgi buzýshylyqtar kameralyq baqylaýǵa baılanysty. Onyń barysynda áleýetti ónim berýshiler týraly málimetter tolyq zerttelmeıdi, shartty jeńildikterdi esepteýde qatelik jiberiledi, sondaı-aq memlekettik satyp alý týraly zańnamanyń erejeleri durys qoldanylmaıdy, – dedi A.Lýkın.

Senator bir konkýrstyń iske aspaı qalǵanyn mysal retinde keltirdi. Konkýrs barysynda bolat qubyrlardy satyp alý boıynsha birneshe óndirýshi kórsetilgeni úshin nátıje jaramsyz dep tanylǵan. Alaıda sot bul sheshimdi zańsyz dep tapqan, óıtkeni zańnama birneshe ónim berýshini kórsetýge tyıym salmaıdy. Degenmen Ishki mem­lekettik aýdıt komıteti­niń qate­liginen konkýrs jeńimpazy­men kelisimshart alty aıdan keıin ǵana jasalǵan, al bul ónimdi jet­kizýdiń keshigýine sebep boldy.

Depýtattyń aıtýynsha, mun­daı jaǵdaı elimizdiń bar­lyq óńirinde kezdesedi. Onyń negiz­gi sebepteri – aýdı­tor­lar­dyń zań­namany jetkilikti deńgeıde bil­meýi, normalardy durys qol­danbaýy, ortalyq ýáki­letti organ tarapynan sal­ǵy­rt kózqaras jáne zańsyz sheshim shyǵarǵandardyń jaýap­kershilikke tartylmaýy. Bul rette senator tarapynan memlekettik aýdıt organdary qyzmetkerlerine memlekettik satyp alý salasyndaǵy zańnama boıynsha turaqty oqý uıym­dastyrylyp, Ishki memleket­tik aýdıt departamenti men komıteti­niń sheshimderine qatys­ty sot sheshimderi boıynsha min­detti monıtorıng júıesi engizilý­ge tıis degen usynys aıtyldy.

Eskirgen erejeler álekke saldy

Al depýtat Bıbigúl Jeksen­­baı ınklıýzıvti bilim berý sala­­syn­daǵy problemalarǵa toqtal­dy. Onyń aıtýynsha, bul baǵytta mamandar jetispeıdi ári normalary eskirgen. Keıingi 10 jylda múgedektigi bar balalar sany 40 paıyzǵa ósken, al memlekettiń mundaı balalarǵa arnalǵan jár­dem­aqy shyǵyndary 50 eseden asa ul­ǵaıǵan. Sondyqtan olardy qol­daý jónindegi qoldanystaǵy eski erejelerdi qaıta qaraý kerek.

– Statıstıkalyq kórsetkish­ter alshaqtyǵy bul baǵyttaǵy júıeli jumysty durys jos­parlaýǵa kedergi keltiredi. Logo­ped, sýrdo, olıgo, tıflope­dagog­ter óńirler turmaq, Astana men Almatyda jetispeıdi. Balasyna shıpa izdegen ata-analar búkil respýblıkadan osy eki shaharǵa aǵylady. Bul qalalarda da mamandardy úsh aıǵa deıin kútedi, al keıbir jaǵdaıda bir jylǵa deıin sozylady. Jalpy, respýb­lıka boıynsha múgedektigi bar balalardyń shamamen 15 paıyzy mektepke deıingi jáne mekteptegi bilim salasyndaǵy mem­leket­tik qyzmettermen qamtamasyz etilmegen, – dedi B.Jeksenbaı.

Depýtat osy máselelerdi sheshýge múgedektigi bar adamdar­dyń derekterin esepke alýdy avtomattandyrýdy, erte dıagnostıka jasaýdy engizýdi, maman daıarlaýdy ulǵaıtýdy jáne otbasylardy áleýmettik qoldaýdyń qosymsha is-sharalaryn ázirleýdi usyndy.

Al senator Aınur Arǵyn­bekova elimizde dıagnostıka men emdeýdiń zamanaýı ádisterin en­gizý barysynda bıýrokratııanyń kedergi ekenin jetkizdi. Álemde nanotehnologııa, sáýlemen dıag­noz qoıý, gendik ınjenerııa jáne ıadrolyq medısına sııaqty ınnovasııalyq emdeý ádisteri dúnıege keldi. Alaıda bulardy elimizde engizý uzaqqa sozylyp barady. Qazirgi zamanǵy jańa jabdyqtar satyp alynyp jatyr, dárigerler shetelde qomaqty qarjyǵa oqyp keledi, biraq álemde engizilgen tehnologııalardy elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesine jedel engizý óte qıyn. О́ıtkeni jeńildetilgen ruqsat berý rásimderin qoldaný kemshin, jańa ádisterdi qoldanýǵa berilgen ótinimdi sheshý merzimi naqty rettelmegen, túrli memlekettik organ­darda saraptamalyq qory­tyndyny qaıtalap otyrady. Sondyqtan depýtat densaýlyq saqtaý tehnologııalaryn baǵalaý kezeńderin retteý merzimderin ońtaı­landyrý, ártúrli memle­kettik organdardyń jańa tehno­logııalardyń qaıtalama saraptamalaryn boldyrmaı, ruqsat berý rásimderin ońaılatý qajet ekenin aıtty.

Sharýalar sýbsıdııaǵa «sýsap» otyr

Ásem Rahmetova Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy aýyzsý máselesin aıtyp, respýblıkalyq bıýdjetten toptyq sý qubyrlaryn qaıta jańartýǵa jáne aýyldardy toptyq sý qubyrlaryna qosýǵa qarajat bólýdi usyndy. Senatordyń aıtýynsha, toptyq sý qubyryn jańǵyrtyp, salýǵa qarjy jetkilikti bólinbeı otyr. Máselen, bıyl bul maqsatqa qajetti 35,8 mlrd teńgeniń 13,6 mlrd teńgesi ǵana bólingen. Al bul jumystyń tolyq aıaqtalýyna qaýip tóndiredi. Sonymen qatar 37 aýylǵa ortalyqtandyrylǵan sý júıesin tartýǵa 22,1 mlrd teńge qajet, alaıda bıýdjette tek 3,4 mlrd teńge ǵana qaralǵan.

– Demografııalyq jaǵdaıy onsyz da jaqsarmaı turǵan Soltústik Qazaqstan oblysynda ınfraqurylym máselesi asa mańyzdy. Sýy, joly, gazy joq, qary kóp, jazy az aýylǵa qara­paıym adamdy da, bıznesti de apa­rý qıyn. Infraqurylym má­se­lesi «Dıplommen – aýylǵa» jáne t.b. baǵdarlamalardyń oryn­­dalýyna kedergi keltiretini bel­gili, – dedi senator Á.Rahmetova.

Al Sáken Arýbaev maqta ósirýshilerdi tolǵandyrǵan problemalardy kóterdi. Senatordyń aıtýynsha, fermerler sapaly tuqymǵa qol jetkize almaı otyr, qoldanystaǵy sýbsıdııalaý júıesi dıqandardyń naqty talabyna saı kelmeıdi.

– Sharýalardyń beriletin sýbsıdııalarǵa qoly jetpeı otyr. Olarǵa Qytaı, О́zbekstan, Túrkııa memleketteriniń sapaly tuqym sorttaryn paı­da­laný usynylady. Alaıda «Tuqym sharýashylyǵyn damytý» baǵdarlamasynda sýsbıdııa normatıvteriniń qaǵıdasynda 50-70 paıyz dep kórsetilgenimen, shekti máni kılogramyna 275 teńge jáne elıtaǵa 653 teńge tólenedi. Al joǵary sapaly ımportalǵan shıtti maqtanyń baǵasy kılogramyna – 1 350, elıta – 2 300 teńge, bul sýbsıdııa kólemine shaqqanda 20-25 paıyzdy ǵana qurap otyr. Atalǵan baǵdarlamadan shekti mándi alyp tastap, naryqtyq baǵadan 50 paıyzǵa sýbsıdııalaý máselesin qarastyrý jáne otandyq elıta tuqymyn alýǵa basa mán berý kerek, – dedi senator.

Sondaı-aq maqta óńdeý kásiporyndary jetispeıdi. Qazirgi ýaqytta elimizde tek úsh tereń óńdeý zaýyty ǵana jumys isteıdi. Bular bar-joǵy ónimniń 15 paıyzyn ǵana óńdeı alady, al 85 paıyzy shıkizat kúıinde eksporttalady. Senatordyń aıtýynsha, óńdeý qýatynyń jetispeýi saldarynan fermerler maqtany tómen baǵamen satýǵa májbúr bolyp, qosymsha qunnan aıyrylyp otyr.