Qaǵıdat rettelse, qazyna da molaıady

«Ekonomıka salalarynyń erekshe­likterin eskere otyryp, túrli nusqa­lardy ázirleý kerek. Qosymsha qun sa­lyǵyna qatysty buǵan deıin kózqa­ra­symdy bildirmegen edim. О́ıtkeni qyzmettik dárejeme sáıkes meniń árbir sózim, pikirim qatań tapsyrma sııaqty qabyldanady. Soǵan qaramastan bul másele boıynsha oıymdy jetkizgim keledi. Qalaı desek te, qosymsha qun salyǵynyń mólsherlemesi saralanyp belgilenýge tıis. Úkimet túpkilikti sheshim­di bilikti sarapshylardyń, qaıtalap aıtamyn, bilikti sarapshylar men kásipkerlerdiń, álbette depýtattardyń pikirine qulaq asa otyryp, naqty esepteýler negizinde qabyldaǵany durys. Bir anyǵy, Úkimettiń qazirgi usynyp otyrǵan mólsherlemesi tym joǵary», dedi Memleket basshysy.

Osydan keıin 20% emes, 16%, 10%, 0% degen saralanǵan nusqa usynyldy. Prezıdent tapsyrmasyn Úkimet múshe­lerinen quralǵan arnaıy jumys toptary Astana, Almaty, Shymkentte jáne elimizdiń barlyq óńirinde bıznes ókil­deri­men kezdesý jasap, salyq refor­­ma­syn egjeı-tegjeı talqylap jatyr. Premer-mınıstr Oljas Bektenov 13 aqpan kúni Petropavlda ótken bıznes ókil­derimen kezdesýde basty maqsat salyq-bıýdjet reformasyna qatysty mán-jaı­dy jan-jaqty talqy­laý, son­daı-aq qoǵamda pikirtalas týdyryp otyr­ǵan suraqtarǵa jaýap berý eke­nin aıt­ty. Úkimet basshysy salyq júı­esin­­degi kez kelgen ózgeristerdiń eń aldy­men bızneske qatysy baryn, alaıda mem­leket turaqty ınvestısııalyq ahýaldy qam­tamasyz etýge múddeli ekenin jetkizdi.

«Qazir bıýdjettiń kiris bóligin ulǵaıtý baǵytynda jumys isteý qajet. Osyǵan deıin damý bıýdjetiniń deńgeıi tómen boldy. Salyq mólsherlemelerin tómendetý jáne jeńildikterdi engizý týraly buryn qabyldanǵan sheshimder memlekettik shyǵystardy kiristerden aıtarlyqtaı joǵary etetin bıýdjet teńgerimsizdigine ákeldi», dedi O.Bektenov.

QQS áseri: ınflıasııa 3%-dan aspaıdy

Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınniń aıtýynsha, kásiporyn­dardyń 4%-y ǵana QQS tólep otyr. Kóptegen kompanııa salyqtan jaltarý úshin sanaly túrde bıznesin bytyratyp tastaǵan.

«QQS mólsherlemesin 16%-ǵa deıin kóterý arqyly bıýdjettiń turaqsyz munaı kirisine táýeldiligin azaıtýǵa jáne Ulttyq qordyń jınaqtaý fýnksııasyn kúsheıtýge bolady. Memlekettik basym jobalardy qarjylandyrýǵa jol ashylady», dedi vıse-premer.

Mamandardyń aıtýynsha, salyqtyń kóterilýi Ulttyq qorǵa táýeldilikti azaıtady. Túsken qarajat ınfraqurylym, agroónerkásip kesheni, óńdeý ónerkásibi jáne qorǵanys salalaryn damytýǵa jum­salady. Osy rette ınflıasııaǵa qan­daı áseri bolady degen suraq týyndaıdy.

«Salyqtyń kóterilýinen týyndaıtyn ınflıasııa ýaqytsha sıpatqa ıe jáne bir jyl ishinde retteledi. Qosymsha ınflıasııa 3%-dan aspaıdy dep josparlanyp otyr», dedi S.Jumanǵarın.

Ekonomıka «kóleńkeden» «kúngeıge» aýysa ma?

Keı sarapshylardyń aıtýynsha, qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesi ósse, «kóleńkeli» ekonomıkanyń úlesi de artady. Alaıda zertteýler men halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, «kóleńkeli» ekonomıkanyń deńgeıi QQS mólsherlemesine tikeleı baılanysty emes. Mysaly, 2006 jyly QQS mólsherlemesi 15% bolǵan kezde, «kóleńkeli» ekonomıkanyń úlesi 19,8% boldy. 2016 jyly QQS mólsherlemesi 12%-ǵa tómendegende, bul «kóleńkeli» ekonomıkanyń azaıýyna eshqandaı áser etpedi. Kerisinshe, onyń bıznes­tegi úlesi 9,2%-ǵa deıin ósti. 2023 jyly QQS mólsherlemesi 12% deńgeıinde saqtalǵanymen, zańsyz bıznes úlesi 3,5%-ǵa deıin tómendedi. Demek QQS mólsherlemesiniń ózgerýi «kóleńkeli» ekonomıkanyń deńgeıine tikeleı áser etpeıtinin baıqaımyz. Mysaly, Germanııada QQS mólsherlemesi – 19%, «kóleńkeli» ekonomıka – 11,2%. Ulybrıtanııa men Aýstrııada QQS mólsherlemesi – 20%, al «kóleńkeli» ekonomıka tıisinshe – 10,1% jáne 8,8%. Al elimizde QQS mólsherlemesi – 12%, «kóleńkeli» ekonomıkanyń úlesi – 17,6%. Alaıda ár eldegi jaǵdaı ártúrli.

«Birinshiden, ekonomıkanyń ashyq­tyǵy artady. Ásirese eksporttaýshylar úshin bul mańyzdy. QQS mólsherlemesi joǵary bolǵan saıyn qaıtaryla­tyn soma da kóbeıedi. Bul kásipkerler­di «kóleńkeden» shyǵýǵa yntalandyrady. Ekinshiden, býhgalterlik esepti avtomattandyrýǵa suranys artady. QQS mólsherlemesiniń ósýi kásip­oryndardyń sıfrlyq júıege kóshýine yqpal etýi múmkin. Úshinshiden, salyqtyq baqylaý kúsheıedi. QQS mólsherlemesi ósken saıyn, salyq organdary eseptilikti jetildirip, salyqtan jaltarý joldaryn azaıtýǵa tyrysady», deıdi salyq mamandary.

Saýda tártibi túzelse, salyqtyń da esebi túgel

Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Azamat Ámirınniń aıtýynsha, qosyl­ǵan qun salyǵy boıynsha tirkeý shegi­niń joǵary bolýyna baılanysty kásip­kerler bıznesin bólshektep, salyq tóleýden jaltarady. Sonyń saldarynan memleket jyl saıyn shamamen 800 mlrd teńge kóleminde tabystan aıy­rylady.

«Birinshiden, orta bızneste de-fakto bar, de-ıýre joq. Iаǵnı keı kásipkerler QQS-tan jaltarý úshin bıznesti birneshe usaq qurylymǵa bóledi. Iri kásiporyn­dar birneshe JShS-ǵa taratylǵan. Ekinshi­den, bıýdjetke túsetin qarajat azaıady. Mundaı shemalar el ekonomıkasyna úlken shyǵyn keltiredi. Úshinshiden, ádil básekelestik zańdylyǵy buzylady. Salyq tóleıtin adal kásipkerler «kóleń­keli» ekonomıkada júrgendermen teń dá­rejede básekelese almaıdy. Tórtin­shiden, QQS boıynsha tirkeý shegin tómendetý jáne jeńildetilgen arnaıy rejim­di tek B2C bızneske qoldaný usyny­lyp otyr. Besinshiden, memleket pen kásipkerlerdiń birlesken áreketi ma­­ńyzdy. Eger bıznes salyq ádiletti­ligin qoldamasa, memlekettik organdar «kóleń­keli» ekonomıkany joıýda tolyq nátı­jege jete almaıdy», deıdi vıse-mınıstr.

Onyń sózinshe, QQS-tyń jalpy belgilengen mólsherlemesi – 16%. Biraq azyq-túlik jáne dári-dármek óndirý­shiler bul salyqtan tolyq bosatylmaq. Bir­qatar sala úshin – 10% aralyq mól­­sherleme bekitiledi. Úkimettiń usyny­sy ázirge osyndaı. Vıse-premer – Ult­tyq eko­nomıka mınıstri Serik Juman­ǵarın­niń málim­demesine qaraǵanda, QQS-qa qatysty refor­maǵa kirmeıtinder de bar.

«Bólshek saýda ókilderiniń – shaǵyn dúken, dúńgirshek, meıramhana, shash­tarazdardyń bul reformaǵa múldem qatysy joq. Olar burynǵydaı bólshek saý­danyń arnaıy salyq rejiminde ju­my­­syn jalǵastyra beredi. Jyldyq jıyn­­tyq tabysy 2,4 mlrd teńgeden aspasa 4% mólsherlememen salyq tóleıdi», dedi.

QQS mólsherlemesi ósse de jeńil­dikterin saqtap qalatyn salalar bar. Azyq-túlik ónimderiniń keıbir túrin shyǵaratyn, janýarlar terisi men júnin óńdeýmen aınalysatyn kompanııalar QQS mólsherlemesin 70%-ǵa deıin tómendetýge quqyly. Kásipker mundaı jeńildikterdi alý úshin ónimderge bólek esep júrgizýge tıis.

Tabys aınalymy mejeli shekten aspasa QQS tólemeýge de bolady. Sharýa jáne fermer qojalyqtary (biraq sharýa qojalyǵy jumysyna kerek taýarlardy ımporttasa, onda ol QQS tóleýge tıis); avtomobılder men aýyl sharýashylyǵy mashınalaryna arnalǵan bólshek óndirý­shiler: bólshek salyq tóleýshiler (biraq qajet bolǵan jaǵdaıda bólshek saý­da salyǵyn tóleýshiler QQS boıynsha esepke tura alady); erkin ekonomıkalyq nemese logıstıkalyq aımaq aýmaǵynan taýar ımporttaıtyn kompanııalar (bekitilgen sharttardy saqtasa) salyq tóleminen bosatylady.