Ekinshi nan esebindegi kartop baǵasynyń kóterilýi sýly-nýly, topyraǵy qunarly bizdiń óńirdi de aınalyp ótken joq. Osy taqyrypty taldap, sebebin túsindirmek bolǵan sarapshylardyń paıymyna qaraǵanda, aldymen alyp-satarlar kináli.
Kúzgi jıyn-terim kezinde asta-tók mol bolǵan kartoptyń kılosy 180–200 teńge tóńireginde edi. Qazir 350–400 teńgege deıin jetip jyǵyldy. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń dereginshe, óńirde byltyr 7,8 myń gektar alqapqa kartop daqyly otyrǵyzylǵan. Jaýyn-shashyndy jyl bolǵandyqtan, ónimi de az emes. Jaz ben kúzde kókóniske aýyz jarıtyndaı edi. Kókóniske de 1,5 myń gektar qunarly alqap bólingen. Bir aıta keterligi, óńirdiń keı aımaǵynda tutynýshylar kartoptyń kılosyn 105–125 teńgege alsa, bazarlarda 190–250 teńgeden satylǵan. Ákimdik ókilderiniń aıtýynsha, keıbir pysyq kásipkerler kartop baǵasy ósti degen habardy estı sala, taýarlaryn qymbattatyp jibergen. Olarǵa, árıne, ákimshilik shara qoldanyldy. Degenmen bir qalanyń ózinde baǵa ala-qula. «Hasenov bazarynda» kartoptyń 1 kg 190 teńgege satylsa, ortalyqtaǵy azyq-túlik dúkenderinde 300 teńge kóleminde eken.
Shyntýaıtynda, kartop egetin alqaptar kólemi az emes ári ol jyl ótken saıyn keńeıip te keledi. Uıymdasqan sharýashylyqtar da barshylyq. Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń bólim basshysy Ýálıhan Eskendirovtiń sózinshe, byltyr jalpy kólemi 137,5 myń tonna kartop jınalǵan. Qazir qoımalarda 11,9 myń tonna kartop bar. Turaqtandyrý qorynda da 2,5 myń tonnaǵa jýyq daqyl saqtaýly kórinedi.
«Árıne, kartoptan qaǵajý qalatyn esh retimiz joq, – deıdi eńbek ardageri Sálmenbaı Rahymov, – keıingi jyldary keıbir aýyldyń turǵyndarynda qalanyń bazarynan, azyq-túlik dúkenderinen kartop satyp alatyn ádet paıda boldy. Jalǵyz kartop emes, sarymaıǵa deıin qaladan aýylǵa tasymaldaıdy. Buryn kerisinshe edi. Aýylda qunarly jer, sý, organıkalyq tyńaıtqysh jetip jatyr emes pe? Demek aýyl turǵyndaryn eńbekke baýlý, tyrbanyp jer emshegin emýge tárbıeleý kerek. Qazir uıymdasqan sharýashylyqtar ǵana kartop daqylyn ósirýmen aınalysady. Kartoptyń tapshylyǵy sodan».
Aqsaqaldyń sóziniń jany bar. Aýylda turǵanymen azyq-túlikti qaladan tasıtyndar týraly san márte estip, mal qulaǵy sańyraý deskenbiz. Aýyldaǵy aǵaıynnyń eńbekke degen kózqarasyn anyqtaıtyn ázil-shyny aralas bir jaıdy aıta ketýge oqtalyp otyrmyz. Bar ǵumyryn aýylda ótkizgenimen, sharýaǵa qyrsyz bir jezdemiz: «Kóktemde bir qap kartop ektim, kúzde bir qap jınap aldym, eshqandaı shyǵyn shyqqan joq», dep qarq-qarq kúletin. Ol ıt basyna irkit tógilgen zamanda aıtylǵan sóz edi. Búgingi jaı basqa.
«Buryn «Aıyrtaý» keńsharynda dırektor boldym. Keńshar egin sharýashylyǵymen qatar kartoppen de aınalysty. Gektar berekesi 60 tonnadan aınalatyn, al sýarmaly jerlerden 120–130 tonnaǵa deıin ónim alyp júrdik, – deıdi eńbek ardageri Kóshek Sámenov. – Qazir aýyl turǵyndarynyń artyq ónimin satyp alyp, kóktemgi uzynsary kelgenshe saqtaıtyn kooperatıvter uıymdastyrsa qalaı bolar edi. Buryn oblystyq, aýdandyq tutynýshylar qoǵamdarynyń daıyndaý kontorlary jumys istedi ǵoı. Sol sııaqty».
Búgingi kúni quzyrly mınıstrlikter men jergilikti atqarýshy organdar óńirlerge turaqtandyrý qoryndaǵy kartopty arzan baǵamen satýǵa tapsyrma berip otyr. О́ńirdegi «Kókshe» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy bul máseleni jedel qolǵa aldy.
«2024 jyly jeltoqsannan bastap turaqtandyrý qorynyń kókónis ónimderin buǵattan shyǵarý jumystary bastaldy. Bul shara áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasyn turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan. Qańtar aıynyń sońynda kásipkerlik korporasııa ózine qarasty saýda oryndary men seriktestikterdiń saýda núkteleri arqyly 708 tonna kartop, 7 tonna sábiz, 7,2 tonna qyryqqabat satty», deıdi kásipkerlik korporasııanyń baspasóz hatshysy Aııa Kalıagına.
Korporasııa usynǵan aqparatqa kóz júgirtsek, aıaq astynan qymbattap ketken kartop qunyn múmkindiginshe turaqtandyrý maqsatynda qazir «Agrotreıd Kókshe» kompanııasynyń kartoby «Skıf Treıd» seriktestiginiń saýda jelisinde ár kılosy 125 teńgeden tómendetilgen baǵamen satylyp jatyr.
«Bul – tek saýda jelisindegi baǵa, – deıdi Aııa Kalıagına, – sonymen qatar «Kokshe Market» áleýmettik saýda pavılondarynda da arzan kartop satylyp jatyr. Olarǵa ónimdi «Zerendi» saqtaý ónimderi» seriktestigi jetkizedi. Arzan kartop qalanyń 11 saýda núktesinde kún saıyn tutynýshylarǵa usynylady».
Baǵa qalypty ári turaqtandyrý qorynyń kartoby jetkilikti degenmen, kóptiń kókeıinde qobaljýdyń bar ekenin jasyrýǵa bolmas. Bul jaıdy saýda ornyndaǵy dúkenshiler de jasyryp otyrǵan joq. Arzan kartop az, tez taýsylyp qalady. Qala turǵyndaryn kartoppen qamtýdyń joly – saıajaılardy qalypqa keltirý, oblys ortalyǵynyń irgesinen kartop egetin jer bólý. Erte kóktemde jyldyq azyǵynyń qamyn jep tyrbanatyndardy syrttaı baqylasańyz, deni jastary jer ortasynan asqan adamdar ekenin kóresiz. Adal eńbektiń qadirin biletin, aq dastarqandaryna mańdaı terimen ósirgen yryzdyǵyn qoıatyn aǵa býyn. Demek saıajaı jaı ǵana yryzdyqty molaıtatyn oryn emes, balalar men nemerelerdi eńbekke tárbıeleıtin mektep dep aıtsaq ta, oǵashtyǵy bola qoımas.
«Demalys kúnderi osynda nemerelerimdi ertip kelemin, – deıdi qala turǵyny Qonysbaı Esengeldınov, – qalanyń qara tútinine qamalyp ósken balalar bir mezgil taza aýa jutady. Maǵan kókónis egetin alqaptyń aramshóbin julyp, topyraǵyn qopsytýǵa kómektesedi. Sý tasyp beredi. Qorshaýdyń buzylǵan jerlerin jóndesedi. О́tken kúzde bárin tap-taza qylyp jınap ketip edim, qys boıy saıajaıdy panalaıtyn kezbelerdiń kesirinen barlyǵy qaýsap qalypty. Eń jamany – kúzgi maýsymdaǵy urlyq. Ońaı oljany kásip etken kezbeler pisip turǵan shıe men qulpynaıdy, qaraqatty terip alyp, bazarǵa aparyp arzan baǵamen satyp jiberedi. Bir kún kóziń taıyp ketse, jaz boıǵy eńbegiń zaıa.
Saıajaı basynda ilgeri basqan qadamdy keri ketiretin tosqaýyl da az emes. Aldymen jolaýshylar avtobýsynyń sırek qatynaýy. Qara qazandaı bolǵan el ókpesi osy tarapta aıtylýda. Kelip-ketý qıyn bolǵan soń, keı adamdar saıajaıdan bas tartady. Áne bir jyldary ýaqtyly sý berilmeı, elektr qýaty bolmaǵandyqtan Kókshetaý, Zerendi baǵytyndaǵy saıajaılardyń oń qaptaly oısyrap qalǵan. Kógerip ósken kókónisti, jemis-jıdekti ıesiniń aýzyna tıgizbeı, piser-pispeste úptep ketetin kezbelerdiń qorlyǵy da az emes.
Taqyrypty qaýzap otyryp, qıyn túıindi shesher tóte jol adal eńbekte ekenin uqtyq. Qalada da, dalada da qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy. Endeshe, qys boıy tabanyńnan taýsylyp, arzan kartop izdegennen góri adal eńbegińe jalynǵan abzal.
Aqmola oblysy