Munaıly Atyraý aýasy lastanyp, qorshaǵan orta tazalyǵy jıi búlinetin óńirlerdiń aldyńǵy leginde. О́ıtkeni munda tumsa tabıǵatqa taǵylyq jasaý áli jalǵasyp keledi. Teris áreket ásirese munaı-gaz ónerkásibi salasyndaǵy kásiporyndar tarapynan toqtamaı tur.
Byltyr oblystyq ekologııa departamentiniń mamandary tabıǵatty qorǵaý zańnamasynyń saqtalýyna qatysty 45 tekserý júrgizdi. Ekologter kózdiń qarashyǵyndaı saqtalýǵa tıis qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn buzǵandarǵa qatysty 200 ákimshilik is qozǵady. Qorshaǵan ortany qorǵaý zańdylyǵyn buzýshylarǵa 44,8 mlrd aıyppul salyndy.
«Kásiporyndardyń qyzmetine 13 profılaktıkalyq baqylaý ornatylyp, jospardan tys 28, zań talaptaryna sáıkestigin anyqtaý maqsatynda 4 tekserý júrgizildi. Sot organdaryna qaraýǵa jiberilgen 12 ákimshilik is boıynsha 22 23 116 779 teńge aıyppul salyndy. О́zge isterge qatysty 22 845 892 213 teńge ákimshilik aıyppul salý týraly sot qaýlysy shyǵaryldy», dep málimdedi departamenttiń baspasóz qyzmetinen.
Kaspıı teńizindegi «Qashaǵan» ken ornyn ıgerip jatqan NCOC kompanııasynyń fılıalynan 3,5 mlrd teńge zalal óndiriledi. Buǵan ken ornynda shıki gaz normadan tys jaǵylǵany sebep bolǵan. Osyǵan baılanysty Astana qalasynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynda Energetıka mınıstrligine qarasty munaı-gaz keshenindegi memlekettik ınspeksııasy batys óńiraralyq basqarmasynyń «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N.V.» fılıalynan memleketke keltirilgen zııandy óndirý týraly talaby qaraldy.
Sot materıalynda Energetıka mınıstrligi jaýapkerdiń munaı-gaz keshenindegi qyzmetine keshendi tekserý júrgizgeni aıtylǵan. Tekserý qorytyndysyna sáıkes «Qashaǵan» ken ornynda kómirsýtek pen kómirsýtekti emes gazdardyń kópkomponentti qospasy shekten tys ruqsatsyz jaǵylǵany anyqtalǵan. Sol sebepti ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama toltyrylǵan.
«Sot qaýlysymen «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N.V.» fılıaly Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 356-babynyń 3, 5-bóliginde (Jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operasııalardy júrgizý qaǵıdalaryn buzý) kózdelgen quqyq buzýshylyqty jasaǵany úshin kináli dep tanyldy. Atyraý oblystyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń 2024 jylǵy 28 mamyrdaǵy qaýlysymen fılıaldyń shaǵymy qanaǵattandyrýsyz, ákimshilik jaza qoldaný týraly qaýly ózgerissiz qaldyryldy», dep habarlady astanalyq sot.
Elimizde jer qoınaýyn utymdy, keshendi paıdalaný jónindegi talaptardy buzý nátıjesinde keltirilgen zalaldyń ádil ótelýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan erejeler bar. Kómirsýtekterdi barlaý, óndirý kezinde keltirilgen zalaldyń mólsheri qaǵıdalarmen aıqyndalǵan.
«Zańda jer qoınaýyn paıdalanýshynyń jer qoınaýyn paıdalaný týraly zańnamanyń talaptaryn buzý nemese jer qoınaýyna memlekettik menshik quqyǵy saldarynan keltirilgen zııandy óteý mindeti kózdelgen. Sot osyny eskerip, ýákiletti memlekettik organnyń talap qoıýyn qanaǵattandyrdy», dep málimdedi sot.
Atalǵan kompanııa tarapynan zań talaby jıi buzylady. Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń málimetinshe, 2022 jyly «North Caspian Operating Company» (NCOC) kompanııasynyń teńiz keshenine tekserý júrgizilgen. Sonyń nátıjesinde birneshe buzýshylyq anyqtalǵan. Onyń ishinde ekologııalyq talaptardy buzý, ekologııalyq ruqsatsyz kúkirtti gazdy jaǵý, óndiristik sýlardy Kaspıı teńizine tazartýsyz aǵyzý deregi bar.
«NCOC kompanııasyna qatysty 5 ákimshilik is qozǵaldy. Ákimshilik ister Atyraý qalasynyń ákimshilik quqyq buzýshylyq jónindegi mamandandyrylǵan sotynda qaraldy. Byltyr aqpan aıynda Atyraý qalasy sotynyń apellıasııalyq satysymen kompanııaǵa 12 419 mln teńge kóleminde aıyppul salyndy. Aıyppul tolyq kólemde tólendi», dep habarlady atalǵan komıtetten.
Qala turǵyndary munaı óńdeý zaýyty tarapynan aýa lastaıtyn shyǵaryndylar jıi jiberiletinine shaǵymdanady. О́ıtkeni óndiris orny Atyraý qalasynyń shetinde tur. Turǵyndardy byltyrǵy qarasha aıynda munaı óńdeý zaýytynyń bazasyndaǵy ashyq alańda arnaıy qapqa salynǵan kúkirttiń jınaýly turǵany alańdatty. Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń jetekshi ınjener-ekologi Abzal Temirovtiń aıtýynsha, kásiporynda túıirshiktelgen kúkirt shyǵaratyn eki qondyrǵy bar, kúnine 12-16 tonna shamasynda kúkirt shyǵarylady. Ashyq alańda turǵan kúkirttiń naqty kólemi belgisiz. Sebebi zaýyt ashyq alańdy qoıma retinde jalǵa alǵan merdigerdiń isine aralaspaıdy.
«Áleýmettik jelide kúkirtti saqtaý máselesine baılanysty aqparat tarady. Kúkirt saqtalǵan qoımany «Trade Oil Resource» JShS jalǵa alǵan. Kompanııa zaýyttan shyǵarylǵan kúkirtti satyp alyp, kelesi tarapqa jetkizedi. Túıirshiktelgen kúkirt arnaıy germetıkalyq qaptarǵa salynady. Ár qaptyń kólemi – 1 tonna. Kúkirttiń bul túri qaldyqqa jatpaıdy, qorshaǵan ortaǵa zııany joq», dep málimdedi A.Temirov.
«Trade Oil Resource» JShS-nyń qarjy máselesi jónindegi dırektory Jaıyq Omarovtyń aıtýynsha, kelisimshart bir jylǵa jasalǵan. Kúkirttiń jınalyp qalýynyń ózindik sebebi bolǵan.
«Germetıkalyq qaptarǵa salynǵan kúkirttiń qorshaǵan ortaǵa eshqandaı zııany joq. Bul – túıirshiktelgen kúkirt. Zaýyttan aıyna shamamen 500-700 tonna kúkirt shyǵarylady. Ony ótkizý ońaı emes. Keıde tutynýshy tabylmaı qalady. Máselen, jaz aılarynda kúkirt alýshylar bolmady. Tek qazan aıynda «Qazfosfat» JShS-ǵa 1 myń tonnadan astam kúkirt jiberdik. Qarashada Reseı Federasııasyndaǵy tutynýshyǵa 2000 tonna kúkirtti jiberýge kelisimshart jasaldy», dedi J.Omarov.
Atyraý oblystyq ekologııa departamentiniń baspasóz qyzmetinen málim etkendeı, ashyq alańdaǵy kúkirtke baılanysty ujymdyq hat túsken. Sonyń negizinde «AMО́Z» JShS-na jospardan tys tekserý júrgizýge sheshim qabyldanǵan.
«Zaýyt múlikti jalǵa alý shartymen «Trade Oil Resource» JShS-ǵa bazanyń bir bóligin jalǵa bergen. «Trade Oil Resource» JShS kúkirtti saqtaýshy, tasymaldaýshy bolyp otyr. Osyǵan oraı «Trade Oil Resource» JShS-ǵa da jospardan tys tekserý júrgizildi. Temirjol boıynda jerústine kúkirttiń shashylǵany anyqtaldy», dep habarlady departamenttiń baspasóz qyzmeti.
Tekserý qorytyndysynda «Trade Oil Resource» JShS-nyń shaǵyn kásipkerlik sýbekti ekendigi eskerildi. Sóıtip, qysqartylǵan is júrgizý tártibimen jalpy somasy 738 400 teńgeni quraıtyn aıyppul salynǵan. Aıyppul qarjysy tolyq óndirilgen.
Departament tarapynan «Trade Oil Resource» JShS-na Kásipkerlik kodeksiniń talabyna sáıkes, buzýshylyqty joıý týraly birneshe nusqama berildi. Onyń ishinde baza aýmaǵyndaǵy kúkirt salatyn polıetılendi qaptardy, selofandardy jınaý tapsyryldy. Jerge shashylǵan túıirshiktelgen kúkirtti tazalaý usynyldy. «Trade Oil Resource» JShS baza aýmaǵynan 2025 jylǵy 28 aqpanǵa deıin kúkirtti túgel shyǵaryp, bazany «AMО́Z» JShS-na keri tapsyrý, zaýyt basshylyǵy bazany qabyldaǵan soń, ony óz qajetine paıdalaný mindetteldi.
Munaı óńdeý zaýytyndaǵy krekıng qondyrǵysynan tútinge uqsaıtyn bý kóterilip jatyr. «AMО́Z» JShS-nyń baspasóz qyzmetinen málim etkendeı, katalıtıkalyq krekıng qondyrǵysynda tútin gazdaryn lastaýshy zattardan tazartýdy qamtamasyz etetin Belco seksııasynyń skrýbberinen sý býy shyqqan. Arada úsh kún ótkende zaýyt jelisinen aqaý shyǵyp, janarmaı aǵyp ketti. Zaýyttyń bas ınjeneri Nurlan Eshanovtyń málimetinshe, aqqan munaıdyń kólemi – shamamen 20-30 tonna. Bul aqaý úsh kúnnen keıin tolyq joıyldy.
«Zaýyttaǵy № 33 rezervýar parkine taýarlyq benzın komponentterin aıdaý jelisinde aqaý anyqtalǵan bolatyn. Jaýapty mamandar qubyrdy rezervýardan ajyratý sharasyn júrgizdi. Tógilgen munaı ónimi sorylyp, óńdeýge jiberildi», dedi N.Eshanov.
Osyǵan oraı zaýytta arnaıy komıssııa quryldy. Komıssııa aqaýdyń sebepterin anyqtaıdy. «Aqaýdyń sebebi men qabyldanǵan sharalar týraly qosymsha habarlanady. Qazir janarmaıdyń aǵýy toqtady. Zaýyttyń qondyrǵylary shtattyq rejimde jumys istep tur. Munaı ónimderiniń negizgi túrlerin óndirý, jóneltý úderisi Energetıka mınıstrligi bekitken josparǵa sáıkes júrgizilip jatyr», dep málim etti zaýyttyń baspasóz qyzmeti.
Atyraý oblysy