Keńes Odaǵynyń batyry, akademık Málik Ǵabdýllın mýzeıiniń qorynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda jazǵan hattary saqtaýly tur. Ýaqyt tabymen sarǵaıǵan sanalýan hattyń salmaǵyn eksheseńiz, el men erlik jaıynda. Uly dostyq pen ulaǵatty áıgilegendeı.
Qanqasap maıdan ortasynda júrse de el jaıy, bolashaǵy, er-azamattarynyń kózqaras-paıymy esinen shyqpaǵan. Hat deregin saralasańyz, D.Qonaev, B.Momyshuly, J.Shaıahmetov, A.Núsipbekovtermen qatar, ádebıet maıdanynyń alyptary M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepovtermen hat arqyly tildesken, óz kóńilindegi kórikti oılardy jaıyp salǵan peıilinen ańǵarasyz. Memlekettik mańyzy bar áleýmettik máseleler basym. Tunyq oıdyń túpqazyǵy el bolashaǵyn jarqyn etýdi meńzeıdi.
Mýzeı qoryndaǵy hattardyń basym bóligi – Baýyrjan Momyshulymen jazysqan hattar. 1941 jyly Almaty qalasynyń túbinde jasaqtalǵan 316-atqyshtar dıvızııasy (komandıri general-maıor I.V.Panfılov) quramynda maıdan shebine attanǵan qos batyrdyń tanystyǵy osy kezden bastalyp, sońynan úlken dostyqqa ulasady.
Soǵys jaǵdaıyna baılanysty únemi betpe-bet júzdesip, pikir almasyp otyrýǵa múmkindik bolmaǵandyqtan, qos batyr ózderiniń aman-saýlyǵyn, túrli taqyryptaǵy oı-pikirlerin hat arqyly bir-birine joldap otyrǵan. Bizge jetken hattardyń jalpy sany 300-deı ekenin eskersek, eki tulǵa arasyndaǵy baılanystyń qanshalyqty tyǵyz ekenin ańǵarýǵa bolady. Hattar negizinen tóte jazýmen jáne latyn grafıkasymen jazylǵan. Oqyǵan kezde maıdandas aǵa men ini arasyndaǵy syılastyq pen qamqorlyqtyń júrek shymyrlatar ystyq lebi esip turǵandyǵyn sanamen salmaqtaýǵa bolady. Málik Baýkeńniń ózine ǵana emes, onyń otbasymen de jıi habarlasyp, Baýkeńniń amandyǵyn maıdandaǵy ahýaldy hat arqyly jetkizip turǵan. Málik Baýkeń úıindegi Jamal jeńgesine jazǵan bir hatynda:
«Qadirli Jamal! Jazǵan hatyńyzdy aldym. Amanshylyq bildirgenińizge rızamyn. Aldaǵy kúnde de hat jazyp turysalyq.
Men de aman saýmyn. Qyzmet burynǵy orynsha. Baýkeń de aman, ol kisi podpolkovnık ataǵyn aldy. Osy ataǵymen Sizdi de quttyqtaımyn. Baýkeń «Osy podpolkovnık degendi qazaqsha buljytpaı aýdarsa qyzyq-aý», dep kúledi. Keıbir qol tıgen ýaqyttarda Baýkeńe baryp eki-úsh kún qonyp jatyp qaıtam, kún-tún otyryp áńgime soǵamyz. Bul maıdandaǵy dostyqtyń belgisi ǵoı. Maıdanda qanmen bekisken dostyq joldastyqqa eshnárse de teń kelmeıdi.
Men jazýshy bolmasam da qazaq halqy, onyń tarıhy úshin kerek degen oımen soǵysqa qatysyp júrgen qazaq jigitteriniń isin jazyp júrmin. Qazaq halqy buryn mundaı joıqyn soǵysqa aralasyp ataǵy shyqqan el emes qoı. Myna soǵys qazaqtyń kim ekenin kópke tanytty. Olaı bolsa qazaq jastary jaıynda jazylýy kerek, olardyń maıdandaǵy eńbegi baǵalanýy kerek. Osy maqsatpen men «Qazaq balasy» degendi jazýdamyn, ózi kóp nárse, biraq kórkem shyǵarma emes, tek faktiler, epızodtar, soǵys maıdandaǵy erlerdiń isi. Munda 12 qazaq jigiti jaıynda aıtylady. Onyń bastyǵy Baýkeń bolady. 12-niń isi, erligi ár túrde kórsetilgen. «Qazaq balasy» dep atalýyna sebep mynaý: keshegi Isataı, Mahambet, Kenesary, Naýryzbaı, búgingi Jambyldar da qazaq balasy, olar da halqy úshin qyzmet istep, tarıhqa atyn qaldyrdy. Olardyń keıingige qaldyrǵan isi, ósıet-ónegesi, óneri bar.
Al búgingi Baýyrjan, Slamqulov, Bozjanovtar da qazaq balasy, bular da halqy, el-jurty, aǵaıyn dostary úshin tósin oqqa ustap, nemis fashısterine soqqy berýde, erlik ónerleri de kóp. Bular da qazaq balasy. Endeshe bular jaıynda da jazylýy kerek. Osy maqsatpen «Qazaq balasy» dep kóp materıaldy jınap jazdym. Munymdy Sábıt pen Muhtardyń birine bermekpin. Roman etsin degen oı bar.
«Meniń maıdandaǵy dostarym» degen kúndelik dápterden alynǵan úzindi áńgimeler «Sosıalıstik Qazaqstannyń» 16, 20, 22 sentıabrdegi sanynda shyqqan. Oqyǵan bolarsyz. Onda Baýkeń jaıynda da aıtylady.
Qurmanbek aman-saý júrip jatyr. Birqydyrý áńgimem – osy. Taǵy hat jazam. Baqytqa kóp sálem. Jolyqqansha hosh-saý bolyńyz.
Sálemmen Málik».
14.11.42 j.
993 polevaıa pochta,
chast 612, Gabdýllıný M.
Málik Jamalǵa jazǵan hattarynda únemi Baýkeńniń erlik isterin, azamattyǵyn, qaısarlyǵyn tamsana aıtýmen bolady: «Men buryn Baýyrjandy, shynyn aıtqanda, bilmeýshi edim. Ol ekeýimizdi tanystyrǵan jer kókala tútini burqyraǵan maıdan boldy. Batyrlyq, erlik, ójettik – bir kisiniń boıynda bolatyn qasıet emes. Sol sııaqty minezi maýa, kóńili shat, minezi meıirimdilik qasıet te ekiniń birinde bola bermeıdi. Adamdaǵy osy eki qasıet bir kisiniń tulǵasynan tabylýy óte sırek. Biraq osy eki qasıettiń ekeýi de Baýyrjanda bar. Men muny jaqsy bilemin. Men jazýshy adam emespin. Eger jazýshy ıa aqyn bolsam, kók kúmbezdi qaǵaz etip, kókala darııany sııa etip «Batyrym Baýyrjan» degen hıkaıa da jazǵan bolar edim», deıdi jeńgesine ishki syryn aqtara otyryp.
Baýkeń men Máliktiń arasyndaǵy hattardy oqyǵan kezde qos batyrdyń bir-birine degen qurmeti men syılastyǵynyń kýási bolasyń. Málik hatyn «Qadirli Baýke!», «Baýkesh!», «Ardaqty Baýkesh!» dep bastasa, aǵasy Baýyrjan oǵan «Máligim!», «Qara tentegim-Máligim!» dep jazady.
Taǵyda qos batyrdyń jazysqan hattaryna nazar aýdaraıyq:
«Ardaqty Baýke! Amanshylyq. Núsipbekov arqyly joldaǵan hatyńyz ben sýretińizdi aldym, kóp rahmet. Budan buryn bir hat jazyp, joldaǵam, alǵan bolarsyz. Meniń baıandamam osy aıdyń 21-inde bolady, oǵan bergen ýaqyty eki-aq saǵat. Osyndaı qysqa ýaqytta búkil qazaq halqynyń ótkendegi jáne búgingi eren batyrlyq tradısııalary týraly aıtyp shyǵý qıyn da bolady-aý dep otyrmyn. Sondyqtan men baıandamany qaǵazǵa jazdym, osy hat jazyp otyrǵan qaǵazdaı úlken 35 bet boldy, Baıandamada mynalardy kórsettim:
Qadirli Otan soǵysy maıdanynda júrgen aıtýly batyr qazaqtardyń erligi, batyrlyǵy, otandy, el-jurtty súısindirýi jáne olardyń ar-namys, abyroı degendi qas jaýmen jaýyngerlershe soǵysýy. Bularǵa naqtyly-naqtyly dálelder kórsettim. Osy sııaqty erlik jasaýshylyqtar búgin ǵana paıda boldy ma? Joq, ol halyq jasaǵannan beri kele jatqan salt-dástúr dedim de tarıhqa qaraı qol sozdym. Qazaq halqynyń batyrlary Edige, Qobylandy, Er Tarǵyn taǵy basqalarynyń halyq úshin, halyqtyń bostandyǵy, baqyty úshin soǵystary. Bul batyrlar – bizdiń maqtanyshymyz. Qazaqtyń halyq batyrlary Esim han, Qasym, Táýke, Syrym Datov, Isataı, Mahambet, Kenesary, Eset, Beket, Amangeldilerdiń erlik isteri. Olardyń soǵystary, batyrlyqtary. Sol kezderdegi áleýmettik hal-jaǵdaılary, el turmysy, qysqasy jaǵalaı shabys quba qalmaq zamanynan bastap Oktıabrge deıingi, qazirgi erlik ister. Bulardyń bárine kóptegen tarıhı faktylar, dáleldemeler keltirip, jyrlardan úzindi engizdim jáne olardyń istegen isterine ózimshe túıindi qorytyndylar jasaǵan boldym. Shoqan Ýálıhanov pen Abaı týraly da aıttym. Qysqasy, aýzymdy toltyra qazaq balasy, qazaq eli batyr el, ol sandaǵan jaýyn jeńgen, keremet myqty el dep kórsetýge tyrystym. Buryn keıbir baıandamashylar baıandama jasaı qalsa, biz ótkende nashar edik, músápir edik deıtin edi ǵoı. Men osy sózden qashtym, qaıta oǵan qarama-qarsy – biz batyr elmiz degen naqtyly sózderdi basa aıttym. Qazaqstan Sovet dáýirinde degenge qysqa ǵana toqtaldym. Otan soǵysynda tamasha qolbasshylarymyz bar, asqan aqyldy, aılaly, batyr, erjúrek komandırlerimiz bar dep mysalǵa Baýkeńdi molynan kórsettim. «О́ser eldiń balasy birin biri batyr der» degen ǵoı, osy baıandamamda tildiń jetkeninshe polkovodes Baýyrjan degendi basa aıtyp, onyń adamgershilik, batyrlyq obrazyn molynan qamtydym ǵoı deımin. Munyma siz ursarsyz, ony ózińiz bilesiz. Biraq meniń shyndyqty jasyrýǵa pravom joq.Baıandamany tyndaýshylarǵa: qazaq degen batyr el eken, ótkende de kóp batyr bolsa, búgin de sondaı eken. Mynaý Momyshuly degeni óte keremet eken, degen vpechatlenıe qaldyrsam bolǵany. «Tam gde oboronıaetsıa Baýrdjan ı ego boısy, vrag ne proıdet; tam gde nastýpaet Baýrdjan vrag ne ýstoıt», dedim ǵoı bir jerinde. Baıandamany mynadaı sózben aıaqtadym: «Býdem dratsıa s nemeskımı zahvatchıkamı tak, chtoby ves sovetskıı narod ı velıkıı Stalın s gordostıý skazalı: «Molodsy, Kazahı!». Baıandamanyń uzyn-yrǵasy osyndaı. О́zim tilim jetkenshe oryssha jazdym. Munda kelgen joldastarǵa oqyp berip em, unatqandyq túr bildirdi. Al baıandamany sóılerde qalaı bolaryn bilmeımin. Shynynda men tarıhshy (ıstorık) adam emespin goı. Sondyqtan kemshiligi de bolar. Tarıhymyzdy, batyrlarymyz jaıynda tarıhshylar jazǵansha kóp zaman bar, sondyqtan olardyń jazǵanyna deıin ózimizdiń de is isteı bilgenimiz jaqsy emes pe? Osyndaǵy jıynǵa kóptegen qazaqtar kelgen eken. Bári de sizdiń atyńyzdy halyq maqtanysh tutady, qazaqtan birinshi polkovnık dep. Olardyń suraýy boıynsha, Baýyrjan jaıynda, panfılovshylar jaıynda men olarǵa konsýltasııa berýdemin. Bir qydyrý sózder osy. Taǵy hat jazarmyn.
Jalǵabaı inińiz
Málik. 16/VII/43 j. Moskva».
Málik Ǵabdýllın men Baýyrjan Momyshuly arasyndaǵy rýhanı baılanys beıbit zamanda da jalǵasty. Málik batyr dúnıeden ozǵannan keıin 60 jyldyǵy atalmaı qalǵanda joqshysy bolǵanda osy Baýkesh aǵasy edi.
Qos batyrdyń ómiri men erligi bizdiń jadymyzda máńgi saqtalyp, keler urpaqqa úlgi-ónege bolyp qalmaq.
Jeńistiń 80 jyldyǵy men Málik batyrdyń 110 jyldyǵy qarsańynda Baýyrjan, Málik, Ramazan Elebaev, Tólegen Toqtarov, general Panfılov, taǵy basqa erlerdiń ónegeli ǵumyryn, shynaıy adamı beınesin kórsetetin fılm, sahnalyq týyndylar jaryq kórse, jas urpaqty otanshyldyqqa, halyqtar dostyǵyna, erlikke tárbıeleýdiń taptyrmas quraly bolar edi.
Meıramgúl JOLAÝShINA,
M.Ǵabdýllın mýzeıiniń bas qor saqtaýshysy,
Mádenıet salasynyń úzdigi