Qazir elimizde shóleıtti jer kólemi jyl ótken saıyn ulǵaıyp barady. Búginde 180 mln gektardan astam aýmaq degradasııaǵa ushyraǵan. Oǵan topyraqtyń tuzdanýy, qunarsyzdanýy, erozııaǵa ushyraýy jáne hımııalyq ýlanýy sebep bolyp otyr. Sonyń saldarynan jaıylym jerler tozýǵa aınaldy.
Elimizdegi agroóndiristik keshenniń qazirgi jaǵdaıy men damý keleshegi jerdi tıimdi paıdalanýmen, sonyń ishinde topyraq qunarlylyǵynyń deńgeıin retteýmen jáne tabıǵı resýrstardy basqarýmen tyǵyz baılanysty. Alaıda topyraq resýrstaryn uzaq ýaqyt jáne tıimsiz paıdalaný saldarynan topyraqtardyń topyraq-melıoratıvtik, topyraq-ekologııalyq jaǵdaıy nasharlap, topyraq qunarlylyǵy tómendedi. Sondaı-aq onyń degradasııaǵa ushyraýy men shóleıttenýi, sý jáne jel erozııasy, topyraqtyń ekinshi rettik tuzdanýy, munaımen, munaı ónimderimen, hımııalyq jáne radıoaktıvti zattarmen lastanýy baıqalady. Degradasııaǵa jáne shóleıttenýge ushyraýdyń negizgi faktory – klımattyń qurǵaqtyǵy men sý resýrstarynyń birkelki taralmaýy. Máselen, qumdardyń (30 mln ga deıin), sortań jáne tuzdanǵan (93 mln gektar astam) jerler bolyp tur. Respýblıkada jel erozııasyna ushyraǵan 24,2 mln gektar nemese 11,3% aýyl sharýashylyǵy alqaptary bar, sý erozııasyna ushyraǵan – 4,9 mln ga aýdandy nemese aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń 2,3 paıyzyn alyp jatyr. Solardyń ishinde 1,6 gektar egistik jerler, aýyr metaldarmen jáne radıoaktıvti zattarmen lastanǵan jerler – 21,5 mln gektarǵa jýyq.
Búginde 15 mln gektardan astam jaıylym tolyǵymen degradasııaǵa ushyrap, aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyqqan. Antropogendik faktorlardyń áseri barlyq tabıǵı landshaftarda baıqalyp otyr. Ásirese Aral teńizi mańy jaǵdaıynda degradasııa men shóleıttenýge ushyraý úrdisi kúsheıgen. Syrdarııa ózeniniń qunarly ańǵarlyq-alıývıaldyq jazyqtyǵynda shóleıttenýge ushyraǵan jerler 1,1 mln gektardy quraıdy. Aral teńiziniń keýip ketken túbinde – 1,5 mln gektar, olardyń ishinde sorlar 800 myń ga alyp jatyr. Al sýarylatyn kúrish alqaptarynda mıneraldanǵan jerasty yza sýlary kóterilip, ekinshi rettik tuzdaný jáne topyraqtyń hımııalyq lastanýy oryn aldy. Jaıylymdar tehnogendik faktorlardyń áserine ushyrap, shóleıtke ushyraǵan jaıylymnyń aýdany 63 mln gektardy quraıdy.
Elimizde jerdiń degradasııaǵa tikeleı jáne janama ushyraýynan týyndaıtyn jalpy ekonomıkalyq quldyraýy 93 mlrd teńgege nemese 6,2 mlrd dollarǵa baǵalanǵan. Aral mańynyń ekologııalyq zalaldy aýdandarynda 59,6 mln gektardy jerdiń jaǵdaıy erekshe alańdatady. Osy aımaqta jıi bolatyn tuzdy-shańdy aǵyndar ǵaryshtyq túsirý boıynsha 150–300 km, barynsha alys 500 shaqyrymǵa taraıdy. Shańnyń taralýy men shógý aımaǵynyń aýdany 25 mln gektardy quraıdy. Tehnogendik lastanýdyń tehnogendik túrleri elimizdiń aýmaǵynyń 6% áskerı, ǵaryshtyq jáne burynǵy ıadrolyq synaq polıgondary áreketinen kórinedi. Respýblıkada zymyran otynynyń janý ónimi men zymyran bólshekterimen lastanǵan jerlerdiń jalpy aýdany 9,6 mln gektardy quraıdy. Shyn máninde, zymyran qulaǵan jerlerdi qalpyna keltirýge kóp qarjy qajet.
Tehnogendik lastanýdyń ózindik túrleri áskerı, ǵaryshtyq jáne burynǵy synaq polıgondary sheginde baıqalady. Synaq polıgondarynyń áser etý aýmaǵy keńeıip otyr. Oǵan sońǵy kezderi bolǵan zymyrandardy ushyrýdaǵy apattardy aıtýǵa bolady. Polıgondardyń jaǵymsyz áseri zymyrandardy ushyrǵan kezde janbaı qalǵan bólshekteriniń jerge qulaýy, ýyttylyǵy joǵary zymyran otyndarynyń topyraqqa tógilýinen bolady. Ǵalymdar zertteýlerinde, Ulytaý aýdanynyń topyraǵynda, sýynda ártúrli mólsherde geptıldiń bar ekenin anyqtady. Keıbir jerlerde geptıldiń aýadaǵy mólsheri bir sharshy metrde 0,1 mgm ruqsat etilgen mólsherge qaraǵanda bir sharshy metrde 2500 mıllıgramǵa deıin jetken. Geptıldiń topyraqtaǵy normasy joq, sondyqtan onyń zııanyn esepteý de múmkin emes. Ǵalymdardyń pikirinshe, 1 gramm geptıl 1 sharshy kılometr aýany ýlandyrady eken. Osy hımııalyq qosylystardyń týyndylary óte ýytty, sondyqtan adam birden ýlanady. Geptıl ýy, ásirese balalarda qaýipti isik aýrýyn týdyrady. Zymyran tasymaldaǵysh qulaǵan kezde, onda 218 tonna 979 kılogramm geptıl (ýytty zymyran otyny) qalǵan. Batys jáne Ońtústik Qazaqstannyń shól jáne shóleıtti-dalalyq aımaqtarynda munaıdyń, gazdyń, mıneraldy tuzdar men qurylys materıaldarynyń iri tabıǵı qorlary qarqyndy paıdalanylýda. Topyraq jabyndysyna antropogendik júktemeniń artýy munaı óndiretin aımaqtyń ekologııalyq jaǵdaıyn qıyndatyp jiberdi. Bul jerlerde antropogendik ózgergen topyraq keń taralǵan.
Topyraq jamylǵysyna antropogendik júktemeniń ósýi munaı óndiretin aımaqtyń ekologııalyq jaǵdaıyn qıyndatyp jiberdi. Topyraq jamylǵysy munaı qubyrlarynyń jarylýynan, ambarlardyń túzilýinen, uńǵymalardy paıdalaný nátıjesinde munaımen jáne munaı ónimderimen lastanýǵa ushyraıdy.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń dereginshe, 1,5 mıllıon gektardan astam jerler munaı jáne munaı ónimderimen lastanǵan. Qorshaǵan orta men topyraqtyń eń kóp lastanǵan aımaǵy – Atyraý oblysy (59%).
Paıdaly qazbalardy ashyq ádispen qazbalaýǵa úlken aýmaqtar bólingen, ol jerler rekýltıvasııalanýǵa jatady. Ashyq qaldyrylǵan karerler, qaldyqsaqtaǵyshtar erozııa úrdisteriniń ortalyǵy sanalady. Sondyqtan topyraqty erozııadan sátti qorǵaý jáne erozııaǵa ushyraǵan jerlerdi qalpyna keltirý sharýashylyq-uıymdastyrý, agrotehnıkalyq, orman melıoratıvtik jáne gıdrotehnıkalyq is-sharalar keshenin júrgizýdi kózdeıdi.
Osyǵan baılanysty topyraq resýrstaryn tıimdi paıdalaný, ekologııalyq taza ónimdi óndirý jáne qorshaǵan tabıǵı ortany qorǵaý – elimizdiń agrarlyq sektorynyń ózekti problemasy. Osy problemalardy sheshý úshin elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq turaqty damýyn qamtamasyz etetin aldyńǵy qatarly agrotehnologııalardy endirý jáne damytýǵa baǵyttalǵan tıisti baǵdarlamalar ázirlenip, qabyldanyp otyr. Elimizdegi topyraq jamylǵysynyń ekologııalyq máselelerin sheshý joldary da alýan túrli. Árbir jeke alynǵan aımaqtarda tabıǵı-klımattyq jaǵdaılardy eskere otyryp, jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy ázirlep, endire otyryp, erekshe ǵylymı negizdelgen ádister qajet. Topyraqty erozııadan qorǵaý jáne erozııaǵa ushyraǵan jerlerdi qalpyna keltirý agrotehnıkalyq, gıdrotehnıkalyq, fıtomelıoratıvtiń sharalar keshenin júrgizýdi kózdeıdi. Ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanysty elimiz jer resýrstary boıynsha álemde toǵyzynshy orynǵa ıe bola otyryp, bolashaqta ekologııalyq apat aımaǵyna ushyraý qaýpi bar. Árıne, bul jaǵdaıda adamdardyń tabıǵatqa áseriniń róli zor. Kúnkóris qamyn oılaǵan adamdar sekseýilderdi, orman aǵashtaryn aıaýsyz kesip, qorshaǵan ortaǵa zalal keltirip jatqanyn baıqamaıdy. О́simdiginen aıyrylǵan topyraq erozııaǵa ushyrap, birtindep shólge aınalady. Mine, osyǵan baılanysty ekologııalyq problemalardy sheshý úshin Úkimet tarapynan topyraqty qorǵaý jáne degradasııaǵa ushyraǵan, búlingen jáne lastanǵan jerlerdiń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý boıynsha zań ázirlenip, qabyldanýǵa tıis.
Gúljan BEISEEVA,
О́.O.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory