Qazaq qashannan keńdigimen, eldigimen, san boıaýly salt-dástúrimen erekshelenedi. Ultymyzdyń ulylyǵyn naqyshtaıtyn qanǵa sińgen qasıet, ádet-ǵuryptar boıtumar syndy san ǵasyrdan beri jasap keledi. Ásirese kún men tún teńelip, Samarqannyń kók tasy jibıtin, qazan ottan túspeıtin, Jer-ana býsanyp, tirshilik ataýlynyń tamyryna qan júgiretin Ulystyń uly kúniniń tarıhı hám ulttyq mańyzy orasan. Qazirgideı jańa zamanǵa, jańa qoǵamǵa, jańa ýaqyttyń aǵysyna saı dástúrge aınalǵan merekeniń de jalpyhalyqtyq sıpaty ózgerip keledi. Jahandaný kezeńinde mundaı ózgeristerdiń bolýy da zańdylyq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr Atyraý atyrabynda ótken «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty Ulttyq quryltaıda kóptegen eldik máseleni sóz etti. Sonyń ishinde ulttyq biregeılik pen qundylyqqa aıryqsha toqtaldy.
«Endigi másele – ulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtý. Men «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatymda Ulystyń uly kúnin búkil el bolyp jańasha atap ótetinimizdi aıttym. Jaqynda osyǵan baılanysty arnaıy tujyrymdama qabyldandy. Árıne, búkil álem jurtshylyǵymen birge qarsy alatyn Jańa jyl merekesinen bas tartpaımyz. Biraq áz Naýryzdyń mártebesin kóterip, mazmunyn baıyta túsemiz. Mysaly, Kórisý kúninen bastalatyn meıram kezinde ár kúnniń óz ataýy bolady. Sonyń biri Ulttyq kıim kúni dep atalady. Basqa jurt qazaqty kıiminen tanıtyn bolýy kerek», dep aıtqan edi.
Osy jıynda Prezıdent ulttyq merekeni toılaýdyń jańasha tásilin qarastyrýdy tapsyrǵan edi. Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda «Naýryz meıramyn toılaý tujyrymdamasyn bekitý týraly» Úkimet qaýlysyn ázirledi. Tujyrymdamaǵa sáıkes Kórisý kúninen bastalǵan ulyq mereke on kún toılanyp, Tazalyq kúnimen túıindeldi.
Iá, Prezıdent aıtqandaı, Naýryz – eldiktiń dástúri, jańarý men jańǵyrýdyń rámizi. Qazir zaman ózgerdi, soǵan baılanysty qoǵamdyq suranys ta jańardy. Jahandaný úderisi, tehnologııalardyń úzdiksiz damýy, ınternet, tipti jasandy ıntellekt el aldyna jańa saıası, áleýmettik mádenı talap qoıyp otyr. Áz Naýryzdy toılaǵanda da myna faktorlarǵa mán berýimiz qajet. Eń aldymen, Naýryz – eńbektiń ataýly kúni, eńbek adamynyń merekesi. Naýryz eskiden arylyp, jańa jolǵa túsýdiń, jańasha damýdyń, jańasha izdenýdiń joly. Ulystyń uly kúni – halqymyzdyń mádenı birligin qalyptastyrýshy faktor retinde ortaq qundylyq. Iаǵnı ulyq kúndi merekeleýdiń jattandy úrdisinen bólek shynaıy qazaqy bolmystyń, tabıǵattyń, kún men túnniń teńesýiniń, jastardyń arasynda qundy mınımalızm, ekologııalyq mádenıet, ysyrapshyldyqtan arylý syndy ǵadetter mereke mazmunyna jańa boıaý qosary anyq.
Jalpy, Memleket basshysy qaı kezde de elimizdegi merekelik kúnderdi atap ótýde «toı toılaýdan góri, oı oılaý mańyzdy» degendi basa aıtady. Ulystyń uly kúnin atap óterde de osy támsildiń mańyzyna tereńdeı mán bergenimiz jón. Naýryz jasandylyq pen naýqanshyldyqtan, dabyralyqtan alys, mazmundy, halyqqa, ásirese óskeleń urpaqqa tanymdyq sıpatta paıdaly is-sharalar aıasynda ótse, rýhanı mańyzy arta túseri sózsiz. О́ner qaıratkerleri bul merekede ulttyq qundylyqtarymyzǵa, sonyń ishinde san ǵasyrdan úzilmeı kele jatqan án men kúıimizge basymdyq berilýi kerek deıdi.
Etnograf Jambyl Artyqbaev ta jańa formattyń engizilýin qýantarlyq jańalyq dep esepteıdi. Osy oraıda ǵalym mektep oqýshylarynyń demalysyn 14 naýryz ben 23 naýryz aralyǵyna aýystyrýdy usynady. Onyń paıymdaýynsha, mundaı qadam áz Naýryzdy halyqtyq turǵyda toılaýǵa jol ashady.
«Halqymyzda baıaǵydan kele jatqan batalasý dástúri bar. Bul – ult uıystyrý saıasatynyń bir tetigi. Ertede qazaqtyń taıpalary men rýlary jınalyp, ant berip, batalasyp, el boldy. Oǵan júzdegen mysal keltirýge bolady. Naýryz merekesinde osy dástúrdi qaıta jańǵyrtsaq, artyq bolmaıdy. О́ıtkeni elimizde birtalaı etnos ókili turady. Qysqasy, Ulystyń uly kúninde batalasýdy kóterýimiz kerek. Eldiń tatýlyǵyn osylaı saqtaýǵa bolady. Qazir halqymyzda turmystyq zorlyq-zombylyq, túrli kıkiljiń kóbeıip barady. Biz áýelden keńpeıil, darqan halyq edik. Qushaǵymyzǵa barlyǵyn tarttyq. Solaı ómir súrip keldik», deıdi J.Artyqbaev.
Ulyq merekeni jańasha toılaý, eń aldymen, san ǵasyrdan beri toılanyp kele jatqan merekeniń qundylyǵyn arttyryp, sol arqyly ulttyq rýhty kóterý maqsatyn kózdeıdi. Halyqqa Naýryzdyń tek merekelik sıpatyn ǵana tanytpaı, tarıhı mańyzy men tanymdyq qyryn kórsetý. Dańǵazalyqtan rýhanı izge túsý, ulttyq bolmysymyzǵa úńilý, ózimizdi taný, ótkendi eske alý.
Belgili mádenıettanýshy Serik Erǵalıdiń pikirinshe, áz Naýryzdyń jańasha formatta toılanýy merekeniń mán-maǵynasy men mazmunyn baıytady.
«Menińshe, Naýryzdyń dástúri ózine tolyq jetedi. Mysaly, qazaqta «Altybaqan» degen oıyn bar. Negizi ol oıyn emes. Kún men túnniń teńelýine arnalǵan maıatnık. Qyz degeniń – aı, jigit degeniń – kún. Mysaly, altybaqan keshqurym qurylady da, tań atqansha terbeledi. Nege? Tańdy qarsy alǵan. Mysaly, naýryzdyń 21-inen 22-sine qaraǵan túnnen bas tańdy qarsy alýǵa bolady. Rım tarıhshysy óz eńbeginde: «Saqtar bas tańdy qarsy alǵanda 60 balany qyzyl maýytqa kıindirip, toǵyz kúı tartqan», dep jazypty. Kórnekti etnograf Jaǵda Babalyquly qytaıdyń kóne eńbekterinde: «Ǵundardyń qaǵany bas tańdy qarsy alǵanda toǵyz kúı oryndaldy», dep jazǵanyn aıtady. Bas tań dep kún men túnniń teńelgenin aıtamyz. Naýryzdyń úsh qaǵıdasy bar: jeti dám, jeti ún, jeti óń. Jeti dám naýryz kójeden bastalady», deıdi ol.
Sonymen, byltyrdan beri jańa formatta, jańǵyrǵan sıpatta toılana bastaǵan Naýryz merekesin qoǵam jyly qabyldaǵanyn baıqadyq. Zııaly qaýym ókilderi de, qarapaıym turǵyndar da on kún boıy ótkizilgen is-sharalarǵa belsene aralasty. Sol turǵyda qazaqtyń ejelgi jańa jyl toılaý salty Naýryznamany jańǵyrtý sátti júzege asyp, qoǵamda saıası turaqtylyqty, dostyq pen kelisimdi nyǵaıtýdyń, jalpyhalyqtyq, otbasylyq merekeniń tetigine aınala tústi deýge tolyq negiz bar. Árıne, Ulystyń uly kúnin jańasha toılaýǵa qatysty jan-jaqty baǵyttaǵy usynystar áli de talqyǵa túsip, qabyldanary anyq.