«Aýyl amanaty» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 2024 jyly óńirge 1,8 mlrd teńge qarajat bólindi. Bir qolyn eki ete almaı otyrǵan malsaq qaýymdy qoltyǵynan demep, alǵa bastyratyn kóp-kórim demeý. Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń deregine qaraǵanda, aýyl turǵyndarynyń kirisin kóbeıtip, qara qazanyn maılaý úshin respýblıkalyq bıýdjetten joǵaryda atalǵandaı qarajat bólingen. Qazirde «Kókshe» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasyna 1 931,7 mln teńgeni quraıtyn 220 ótinim túsken. Onyń 1 161,2 mln teńgelik 128 ótinimi mal sharýashylyǵyn damytýǵa usynylǵan eken. Nesıe komıteti 131 ótinimdi maquldaǵan. 29 aqmolalyqtyń qolyna qarajat tıip, ilkimdi isin bastap ketken.
Sharýaǵa tıer sharapat
Zerendi aýdanynyń malsaq qaýymy aýyldyń ajaryn kirgizetin «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy týraly qulaqtanǵannan keıin qarbalas iske kirisken. Qazir aýdan turǵyndary tarapynan 57 ótinim baǵyttalyp, nátıjesin tosyp otyr. Qarajat qoldaryna tıse, aýyl turǵyndary mal satyp alyp, óz tóli esebinen kóbeıtip, baǵar edik dep qulshynady. Jalǵyz mal ǵana emes, osy óńirdegi tamyljyǵan tabıǵattyń sybaǵasynan óz nápaqasyn izdegender de bar. Birneshe zerendilik týrızm salasynda qyzmet kórsetip, yryzdyǵyn molaıtpaq bolyp úmittenip otyr.
Osy arada bastan jaqty aıyrǵandaı etip ashyp aıtatyn bir dúnıe bar. Baǵdarlama boıynsha qarajat alyp, kásibin dóńgeletken adamdar tórt túlik malmen aınalyssa, túptiń túbinde maldaryn et ónimderin óńdeıtin kásiporyndardyń bordaqylaý alańdaryna tapsyrýǵa tıis. Mundaı sabaqtastyq júıesi eki jaqqa da tıimdi. Birinshiden, mal ıesi alypsatarlarǵa jem bolmaıdy, beınettenip baqqan malyn bordaqylaý alańyna buldap tapsyra alady. Esesine, etke zárý bolyp otyrǵan mal ónimderin óńdeıtin kásiporynnyń da qorjyny toq bolmaq. Zerendilikterdiń bastamasy oblysta da qoldaý tapqan. Et klasterin jolǵa qoıý úshin 450 mıllıon teńge qarajat bólinip otyr.
Múmkindikti múlt jibermeý mańyzdy
Kelisimshartqa sáıkes, et kombınaty veterınarlyq qyzmetti jolǵa qoımaq. Tipti satyp alýdan bastap, malyn tapsyrǵanǵa deıingi aralyqta. Jeke sharýanyń qolynan mundaı jumysty uıymdastyrý kele bermeıdi ǵoı ári kásibin bastaǵan adam deni saý, ónimi joǵary bolatyn maldy tańdaı alady. Bul da az kómek emes. «MV4» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi aýyl turǵyndaryna mal azyǵyn óz qunymen beredi. Al malsaq qaýymnyń baǵymyndaǵy maldy satyp alý kezinde bazardaǵy baǵadan joǵary tóleıdi. Naqtylap aıtsaq, ár kılosyna 50 teńgeden qosylady. Bul da birin eki ete almaı otyrǵan aýyl turǵyndary úshin aıta qalarlyqtaı járdem.
«MV4» seriktestiginiń dırektory Azamat Shalmaǵambetov mundaı júıeniń júzege asyrylýy aýyl turǵyndarynyń eńsesin kóteretin sharýa ekenin dálel-deregimen aıtyp otyr. Árıne, seriktestiktiń et kombınaty úshin de tıimsiz emes. Áıtpese, keıingi ýaqytta et kombınaty pyshaq kóterer mal taba almaı, kórshi oblystardy aralap sarsańǵa túsken. О́tken jyl boıy et kombınaty jartylaı qýatynda ǵana jumys istepti.
– Qońdy mal izdep kórshiles oblystardy aralap júrmiz. Sońǵy joly 500 shaqyrym jol júrip keldik. Bulaı jumys isteý múldem tıimsiz. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy malsaq qaýym úshin de, biz úshin de óte tıimdi. Birinshiden, aýyl turǵyndarynyń ahýaly jaqsarady. Ekinshiden, umtylǵandardyń aıy ońynan týǵanyn kórgen ózgeler de aqtyly mal ósirýdiń tıimdi ekendigin is júzinde kóretin bolady, – deıdi Azamat Tólegenuly.
Jumys jyldamyraq alǵa basý úshin «MV4» seriktestigi osy baǵdarlama boıynsha tórt túlik mal baqqysy keletinderge arnaıy adam bólip, kómek kórsetýde. Ol adam «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysýy úshin qujattardy durys daıyndaýǵa járdem beredi. Bir jaqsysy, et kombınaty ornalasqan Aıdabol aýylynda jáne osy tóńirektegi eldi mekenderde baǵdarlama arqyly mal baqqan malsaq qaýymǵa seriktestik esebinen sapaly veterınarlyq kómek kórsetiledi. Seriktestik basshysy Azamat Tólegenuly Býrabaı aýdanyndaǵy Qotyrkól veterınarlyq joǵary kolledjiniń bilim alýshylaryn da jumysqa tartpaq. Bolashaq mamandar aptasyna bir ret aýylǵa kelip, óz mamandyqtary boıynsha tájirıbeden ótip jumys istese, eki jaqqa da tıimdi. Mal tuqymyn jaqsartý úshin de talpynys jasalmaq. Áýlıekól asyl tuqymdy buqalaryn alyp, baǵdarlama boıynsha mal baqqandardyń tabynyna qospaq. Mine, sol kezde sińire býdandastyrý arqyly jergilikti mal tuqymy kóp-kórim jaqsaryp qalady.
Sóz arasynda seriktestiktiń et kombınaty táýligine elý basqa deıin mal soıa alatynyn aıta ketelik. Osy aıdyń sońynda Birikken Arab Ámirliginen arnaıy delegasııa kelmek. Olarǵa halal ónim qajet. Qazir kásiporyn mal ónimderin osy talapqa saı daıyndaý úshin jumysshylaryn oqytý ústinde. Bar jaıdy elekten ótkizgen seriktestik basshysy mal azyǵy zaýytyn salmaqshy. Zaýytqa qajetti bes gektar jerdi aýdandyq ákimdik bólgeli otyr. Kóktemde úlken angardyń qurylysy bastalmaq. Irgede Aıdabol spırt zaýyty tur. Zaýyttaǵy astyq qaldyǵy – taptyrmaıtyn mal azyǵy. Demek, bul jerde mal ósirýge óte qolaıly jaǵdaı bar.
Kómek tilemeıtin kópshilik
Aýyl ákimi Nıkolaı Vodovozovtyń paıymdaýynsha, «Aýyl amanaty» – aýyl turǵyndary úshin óte tamasha múmkindik. Áýel bastaǵy maqsat ta aýyl turǵyndarynyń áleýmettik turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan, túptep kelgende turaqty tabysy joqtardyń jaǵdaıyn jaqsartý kózdelgen.
Osy arada bir túıtkil týyndaıdy. Árıne, jaqsy maǵynasynda. Aıdabol aýylynda ataýly áleýmettik kómek alatyn birde-bir adam joq. Jumyssyzdar da saýsaqpen sanarlyq. Solaı bola tura aýyl turǵyndary baǵdarlama boıynsha jeńildetilgen nesıe alǵysy keledi. Aýyl ákiminiń oıynsha, baǵdarlamadaǵy erejege ishinara ózgeris engizse de bolar edi. Aýyldaǵy jumys isteıtin adamdar da osy baǵdarlamaǵa qatysa alatyn múmkindik týsa. Buǵan deıin jumys istep, óz kúnin ózi kórip júrgender jalqaý adamdar emes qoı. Olardyń qolynan mal baǵý da keledi. Al mal basy kóbeıse, búgingi kúni aı aralatyp qymbattap bara jatqan et pen súttiń baǵasyn túsirýge múmkindik týýy da ǵajap emes.
Aýyl ákiminiń aıtýyna qaraǵanda, baǵdarlama boıynsha ázirge bir-aq adam qarajat alǵan. Eki úmitker ótinimderiniń nátıjesin tosyp otyr. Odan ózgeleri de úmitti. Iske bereke úıirilse, aýyl jastary jaıly jer izdep kóship ketpes edi.
Úmitkerler umtylysy
Erli-zaıypty Tatıana Korolevskaıa men Aqbaı Ivahınder – jeke kásipkerler. Aýyl turǵyndary úshin jaqsylyq-sharapaty mol baǵdarlamaǵa qatysý úshin qajetti qujat tapsyryp, nátıjesin tosyp otyr. Nesıe kólemi jeke kásipker úshin 2 500 AEK, ıaǵnı 8,6 mln teńgege teń. Qarajat qoldaryna tıse, sútti baǵyttaǵy qara maldyń birneshe buzaýyn satyp almaq. Úmitkerlerdiń oıynsha, bul óte tıimdi. Sútin tapsyryp, qarajat tapsa, tólin bordaqylap satýǵa bolady. Aqbaı Ivahın baǵdarlamaǵa qatysýǵa nıettengeli aýyl ákimi men seriktestik dırektoryna aqyl-keńes surap jıi keletin bolǵan. Ondaǵysy qajetti qujattar jaıy, aldaǵy isti damytý máseleleri. Al mal jaıyn ózderi de jaqsy biledi.
– Qarjylandyrýyn uzaǵyraq tosýǵa týra keledi eken. Biz satyp alatyn malymyzdyń ıelerimen kelisip te qoıyp edik, – deıdi Aqtaı Ivahın, – ózge bireýlerge satyp jibermese bolǵany.
Taıaýda seriktestik dırektory Azamat Shalmaǵabetov Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparovtyń qabyldaýynda bolypty. Kásipker óńirdegi et ónimderin molaıtýdyń máselelerin jaıyp salǵan. Mınıstr de qyzyǵýshylyq tanytypty. Baǵdarlama baıandy bolsa, el ishinde yrys úıiriletini sózsiz.
Aqmola oblysy