Ulttyq ıdeıasynyń fılosofııalyq-mádenıettanýlyq negizdemesi
El bolý máselesi, ultty saqtaý, jerdi, týǵan atamekendi qorǵaý máselesi qazaq halqy úshin qashanda tarıhı damý turǵysynan mańyzdy bolyp kele jatqany belgili. Osy atalǵan máseleler eshqashan da kún tártibinen túsken emes. Olar ártúrli tarıhı kezeńderge baılanysty kókeıkestilenip, qoǵamdyq oı-sananyń ózegine aınalyp otyrǵan. Búginde osy máseleler táýelsiz Qazaqstan memleketiniń aldynda tur. Elbasy óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan kezekti Joldaýynda da «Máńgilik El» ıdeıasynyń tarıhı astaryna toqtap ótti. « Máńgilik El – ata-babalarymyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany. Ol arman álem elderimen terezesi teń qatynas quratyn, álem kartasynan oıyp turyp oryn alatyn Táýelsiz Memleket ataný edi. Ol arman turmysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn baqytty el bolý edi. Biz armandardy aqıqatqa aınaldyrdyq. Máńgilik Eldiń irgetasyn qaladyq. Men Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy etip aldym», – dep atap ótken bolatyn. Mine, osy aıtylǵan oıǵa tereńirek toqtalýdy jón sanadyq. Bizdiń bul maqaladaǵy basty oıymyz «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasynyń mádenı-fılosofııalyq negizderine nazar aýdarý bolyp tabylady.
Birinshiden, qandaı da bolmasyn ıdeıa, onyń ishinde Qazaqstan jaǵdaıyndaǵy ulttyq ıdeıa halyqty biriktiretin, bir maqsatqa jumyldyratyn, tutastyqqa negizdelgen, qoǵam damýynda sheshýshi rólge ıe qozǵaýshy kúsh bolýy kerek. Onda tek ótkenmen qatar qoǵam damýynyń búgini, erteńgi bolashaǵy kórinis tabýy tıis. Osyndaı sıpattarǵa «Máńgilik El» ıdeıasy laıyq ekeni sózsiz. «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýǵa, birinshiden, memlekettiń basqarý júıesi yntaly, qulyqty bolýy tıis. Sebebi, ol memlekettiń ishki jáne syrtqy qajettiligin qanaǵattandyrýdan týyndap qana qoımaıdy, sonymen birge, ol memleket quraýshy ult aldynda turǵan basty maqsat pen sheshýshi mindetterdiń jıyntyǵy retinde ómir súredi. Jalpy alǵanda, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy fılosofııalyq taldaýdy qajet etedi.
Birinshiden, «Máńgilik El» ıdeıasy qazaq halqy tarıhynyń basty máselesi bolyp otyrǵany belgili. Osy máselege qazaq halqy tarıhynda jaýap izdemegen batyrlar, qara qyldy qaq jaryp, ádilin aıtyp, eldi aýzyna qaratpaǵan sheshender men kósemder, handar men bıler, tipti, halyq arasynan shyqqan danalardyń tarıhta únemi bolyp turǵany álimsaqtan belgili. Búginde osy suraqqa jaýap izdeý úrdisi áli jalǵasýda. Zaman ózgerdi, soǵan sáıkes jaýaptyń baǵyty men mazmuny da ózgerdi. Qoıylǵan tarıhı suraqqa jaýap berý deńgeıi árqıly, san alýan. Sonymen, másele qoıyldy, ıdeıa, tujyrymdama retinde halyqqa usynyldy. Endigi maqsat osy máseleni durys sheshý, onyń áleýmettik-fılosofııalyq, tarıhı-mádenı, saıası-ekonomıkalyq negizderin jasaý. Oǵan saıasatkerler men otandyq gýmanıtarlyq ǵylym da óz úlesin qosýda. Al «Máńgilik El» ıdeıasyn fılosofııalyq turǵydan taldaýdyń ózindik ereksheligi bar ekendigin aıta ketken jón. Bizdińshe, eń basty fılosofııalyq ustanym – ol qazaq halqynyń osy ıdeıamen birge ómir súrip kele jatqandyǵynda, oǵan únemi oralyp, ony sana men oıdyń páni retinde sezinýinde, tirshiliktiń basty baǵyty retinde qabyldap, ony únemi bilim jáne rýhanı qundylyqtarmen tolyqtyryp, ómir súrý fılosofııasynyń ózegi dep qabyldaýynda bolsa kerek. «Máńgilik El» – ulttyq dúnıetanymnyń basty baǵyty jáne qaınar kózi. Onyń ishki mazmuny únemi damý, ózgerý, jańǵyrý arqyly júrip otyrady.
«Máńgilik El» ıdeıasynda qazaq halqynyń syǵymdalǵan, júıelengen ómir súrý tájirıbesiniń áleýmettik-mádenı kody bar. Demek, «Máńgilik El» ıdeıasyn ulttyń tarıhı damý úrdisinen tysqary qaraý múmkin emes jáne qoldan nemese oıdan shyǵarylǵan másele emestigi taǵy belgili. Sebebi, bul másele qazaq qoǵamy úshin qashanda ózekti.
Ekinshiden, «Máńgilik El» ıdeıasy, keıbireýler aıtqandaı, «ýtopııa» nemese oıdan shyqqan adam qııaly jetpeıtin, abstraktyly uǵymdar jıyntyǵy emes. Ol – Qazaqstannyń antologııalyq bolmysyn anyqtaıtyn ulttyq ıdeıanyń temirqazyǵy, qoǵam damýyna baǵyt-baǵdar beretin, san ǵasyrlar boıǵy ata-babalarymyzdyń armanyn júzege asyrýdaǵy rýhanı-saıası ustanym. Basqasha aıtqanda, ol – ulttyq ıdeologııaǵa para-par nárse. Keshegi totalıtarlyq júıe kezinde bir ıdeologııa bolǵany belgili. Ol ıdeologııa sosıalızm júıesiniń kúıreýimen birge tarıh sahanasynan kelmeske ketti. Qaıta qurý dáýiri kezinde radıkaldyq turpattaǵy «reformatorlar», Qazaqstan memlekettik ıdeologııaǵa muqtaj emes, memleket ıdeologııadan tysqary bolýy kerek, totalıtarlyq ıdeologııa men demokratııa uǵymdary ózara sáıkes kelmeıdi degen oılardy aıtqany belgili. Totalıtarlyq ıdeologııa men demokratııalyq qundylyqtar arasynda qaıshylyq bar ekeni jáne olar bir-birimen kelispeıtini, tipti, antogonıstik sıpatta ekeni belgili. Biraq, budan jalpy qoǵam, memleket damýyna ıdeologııa kerek emes degen oı týmasa kerek. Keshegi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «ıdeologııasyzdandyrý» úderisi jáne táýelsiz el ıdeologııasyn qalyptastyrý men damytý qatar júrgeni belgili. Ideologııa týraly naqty aıtylmasa da táýelsiz memleket qurýdaǵy ıdeologııalyq ustanymdardy memlekettik deńgeıde júzege asyrý is-áreketi bolǵanyn moıyndaýymyz kerek. Búgingi kúnge keler bolsaq, ulttyq ıdeologııa týraly erkin aıtýǵa múmkindik bar. Bul joldaǵy eń basty ustanym ulttyq ıdeologııany qazaqstandyqtardyń dúnıetanymdyq baǵytyna aınaldyrý bolýy tıis. «Máńgilik El» ıdeıasyn ulttyq ıdeologııanyń negizgi faktory retinde qaraı otyryp, ony barlyq qazaqstandyqtar qoldaıtyn ortaq, áleýmettik, etnostyq, dinı biregeılikti qamtamasyz etetin basty ustanymǵa aınaldyrý qazirgi kezeńniń basty mindeti bolmaqshy.
Sonymen birge, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasynyń basty, negizgi irgetasy birlik ekenin umytpaǵanymyz abzal. Birlik – ol eldiń rýhanı birligi, halyqtyń mádenı, tildik, dildik, aqparattyq keńistikke degen birligi. Qazaqstandyqtardyń áleýmettik, mádenı, rýhanı biregeıligin damytý ulttyq ıdeologııany damytýdyń basty faktory bolýy tıis. Sondyqtan da «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýdyń tujyrymdamalyq negizin fılosofııalyq turǵydan taldaý qajettiligi týyndaıdy. Bizdińshe, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen beri júzege asyryp keledi. Ol qazaq halqynyń tarıhı sanasyn qalyptastyryp damytýǵa baǵyttalǵan. Osyndaı bir alǵashqy qadamdardyń qataryna «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekara týraly» Zańyn jatqyzýǵa bolady. Muny «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýdaǵy basty nyq qadam dep qabyldaýymyz kerek. «Máńgilik El» ıdeıasynyń kelesi tuǵyry, negizi – Elbasy únemi aıtyp kele jatqan eldiń ishki turaqtylyǵy, halyqtardyń ózara dostyǵy men tatýlyǵy, bir-birine degen syılastyq qarym-qatynasy. Etnos jáne dinaralyq kelisim men tatýlyq Qazaqstan damýynyń basty tuǵyry. Tek tatý, birligi jarasqan el ǵana alǵa qoıǵan maqsat-murattaryna jete alady. Sondyqtan el ishindegi tatýlyq pen turaqtylyq «Máńgilik El» jolyndaǵy basty ustanym bolyp qala bermekshi.
«Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrý belgili bir qundylyqtar júıesine negizdeletini belgili. Sol qundylyqtardyń ishindegi eń bastysy – qazaq tilin memlekettik til retinde nyǵaıtý, qazaqstandyqtardyń úsh tilde erkin sóıleýine jaǵdaı jasaý. Memlekettik til «Máńgilik El» ıdeıasynyń negizi, ózegi. Memleket bıliginiń qudirettiligi men kúshtiligi qazaq tilinde sóıleýimen ólshenedi. Memleket qaı tilde sóılese, sol tildiń qudireti qashanda ústem bolady. Memlekettik tilde sóıleý qazaq halqynyń ishki biregeıligin nyǵaıtyp, órkenıettik, mádenı baǵytyn arttyrady. Til – ulttyń mádenı kody, oılaý jáne tanym, dúnıege qatynasynyń, qundylyqtardy baǵalaı bilý júıesiniń kody. Sonymen birge, til – bılik, úlken saıasat. Til – «Máńgilik El» ıdeıasynyń basty negizi. Ana tilińdi qurmetteý – ulttyq namysty oıatý men jańǵyrtýdyń kózi. Bul jolda tildik jáne aqparattyq keńistikti qorǵaý, oǵan memlekettik turǵydan yqpal etý, aqparattyq keńistik qaýipsizdigin qamtamasyz etý el táýelsizdigin qorǵaýdaǵy basty ustanym bolýy tıis.
«Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýdyń taǵy bir negizi halyq pen bılik arasyndaǵy senimdi nyǵaıtý. Halyqtyń bılikke senimi kúshti bolǵan saıyn, qoǵamdy ortaq muratqa jumyldyrý jeńil bolady. Halyqtyń bılikke senimsizdigin kórsetetin birden-bir faktor – sybaılas jemqorlyq. Jemqorlyq qoǵamdy rýhanı turǵydan iritip, táýelsizdikke qaýip tóndiredi. Adamdardyń mentaldyq bolmysyn ózgertip qoǵamnyń barlyq salasyna óziniń jaǵymsyz áserin tıgizedi. Sondyqtan da jemqorlyq minez-qulyqqa qarsy kúresti kúsheıtý arqyly adal eńbekke negizdelgen is-qımyl «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýǵa kómektesedi.
Qazaqstan alyp memleketter janynda (Resseı, Qytaı) tek rýhanı silkinis arqyly, jalpytúriktik jumyldyrýshy áleýetin paıdalaný, rýhanı, dinı, saıası bastamalarǵa muryndyq bolý, belsendilik tanytý arqyly ómir súre alady. Basty fılosofııalyq ustanym: «Ideıa ımperatory kim bolsa, bolashaq sonda» degen qaǵıdany júzege asyrý barysynda «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıadan ulttyq ıdeologııaǵa aınalady. Al ulttyń básekege qabilettiligin bilim berý júıesin jańa sapaǵa kóterý arqyly qol jetkizýge bolady. Sapaly bilim berý júıesin damytý – «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyratyn basty negiz.
Bilim berý júıesi mádenıetpen tikeleı baılanysty. Bilim berý júıesiniń basty maqsaty qandaı degen suraqqa kúni búginge deıin tolyq ta naqty jaýap joq. Mundaı jaǵdaıdy myna sebeptermen túsindirýge bolady: bilim berý júıesiniń maqsatyn pedagogtar men fılosoftar emes, kerisinshe, saıasatkerler men bilim salasynyń sheneýnikteri aıqyndap otyr jáne bul mindet solardyń moınyna júktelgen. Olar úshin kreatıvti, shyǵarmashylyq sıpatta oılaıtyn adamdardan buryn, qarapaıym oryndaýshylar kóp kerek tárizdi. Búgingi bilim berý júıesi ortańqoldy oryndaýshylardy daıyndaýǵa qabiletti bolǵanmen, básekege qabiletti shyǵarmashylyq deńgeıde oılaıtyn mamandardy daıyndaýǵa qabiletsiz bolyp otyr. Demek, «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrý úshin bilim berý júıesiniń maqsatyn ózgertý kerek. Ol, bizdińshe, kreatıvti, shyǵarmashylyq sıpatta oılaıtyn «mádenıetti tulǵany» qalyptastyrý.
«Máńgilik El» ıdeıasynyń fılosofııalyq mádenı astaryn taldaýda erekshe nazar aýdaratyn másele – ulttyq tárbıe. Tárbıe tal besikten bastalady desek, ulttyq tárbıe otbasynan bastaý alýy kerek. Otbasylyq tárbıe mádenıetti tulǵalardy qalyptastyrýdy basty maqsat retinde ustanýy kerek. Bul jolda úlkendi qurmetteý men ata-anany syılaýdy, ar, namys, uıat syndy qundylyqtardy jastar sanasyna sińdirýdi basty ıdeologııalyq ustanymǵa aınaldyrýdyń mańyzy zor. Qazaq bolashaǵy tektilik pen kisilikti, birlik pen tatýlyqty, bilim men adamgershilikti ushtastyrý negizinde júrýi tıis. Otbasy memleket pen qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinýi qajet. Otbasy bolashaq jastardy ulttyq qundylyqtar negizinde tárbıeleı otyryp, olardyń sanasyna patrıottyq sezim uıalatýy tıis. Sonymen birge, áıel-anany qorǵaý, qurmetteý, jetim men jesirin qorǵaý qoǵamnyń uly joldaǵy basty qundylyǵy retinde moıyndalýy tıis.
«Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyratyn jáne ony odan ári damytatyn búgingi jastar ekeni belgili. Jastar osy ulttyq ıdeıany júzege asyrý úshin óz Otanyn súıetin ultjandy, patrıot bolýlary kerek. Patrıotızm bizdiń qazaqstandyq jastar úshin etnostardy bólshekteıtin, jikteıtin, bir-birine qarsy qoıatyn kúsh emes, kerisinshe, biriktiretin kúsh retinde moıyndalýy tıis jáne olardyń mentaldyq bolmysynda qaǵıda retinde qalyptasýy qajet. El mártebesi, onyń asqaqtyǵy men bıiktigi, tutastyǵy men myzǵymastyǵy tek ádilettilik pen ózara yntymaqtastyq pen syılastyq negizinde qol jetkizilýi tıis. Qysqasy, búgingi qazaqstandyq jastardy osy atalǵan pozıtıvti baǵytta tárbıeleýdiń mańyzy zor.
«Máńgilik El» ıdeıasyn júzega asyrýda ult zııalylaryna da júkteler jumystyń salmaǵy óte aýyr. Ult zııalylary ult múddesin qorǵaı alatyn jaǵdaıda bolýy tıis. Bul jolda Qazaqstanǵa ınnovasııalyq, kreatıvti turǵydan oılaıtyn elıta qajet. Ol dástúrli emes, passıonarlyq rýhta tárbıelengen elıta bolýy tıis. Bul joldaǵy basty baǵyt – quldyq sanadan arylý, jaltaqtyq pen jaǵympazdyq dertinen ada sana qalyptastyrý. Ultty rýǵa bólshektemeıtin, traıbalızm dertinen arylǵan, ult bolmysyna syn kózben qaraıtyn ulttyq oılaý júıesi qalyptasýy kerek. Qazaq birtutas, memleket quraýshy ult degen oı jetekshi kúshke aınalýy tıis. Bul – basqa etnostyq toptar aldyndaǵy artyqshylyq emes, kerisinshe, asqan jaýapkershilik ári bul qazaqtan asqan saıası mádenıettilikti talap etedi.
О́z kezeginde ulttyq sananyń jańarýy jańa jaǵdaıǵa saı jańasha eńbek etý fılosofııasyn qalyptastyrady. Birinshi orynǵa adal da ónimdi eńbek etý, ǵylym men tehnıka, jańa tehnologııaǵa negizdelgen básekege qabiletti ónim óndirý shyǵady. Bul óz kezeginde jańa dúnıetanym men jańasha ómir súrý úlgisin qalyptastyrýdy talap etedi. Qazaqstan bul jolda tek ınnovasııalyq, sınergııalyq, ekologııalyq, aqparattyq, aqyldy ekonomıkaǵa, rýhanı salada ulttyq qundylyqtarǵa ǵana súıene alady.
Bir sózben aıtqanda, «Máńgilik El» ıdeıasyn ulttyq ıdeıa retinde qabyldaý búgingi Qazaqstan damýynyń ishki qajettiginen, memlekettiń tutastyǵyn saqtaý ıdeıasynan týyndap otyrǵany sózsiz. Bul ıdeıa táýelsiz memleket aldynda turǵan basty suraqqa jaýap berip, ulttyń bolashaqtaǵy damýyna jaǵymdy áser etýi tıis. Sonymen birge, ulttyq ıdeıa aldyńǵy qatarly jáne adamzattyń damý baǵyty men úrdisine saı keletin bolýy kerek. Mine, osy turǵydan kelgende, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy Qazaqstan halqyn biriktiretin, eldiń basty maqsatynan shyǵatyn jáne soǵan tolyq jaýap beretin ıdeıa desek, artyq aıtqandyq emes.
Tóleýǵalı BÝRBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.