Tarıhı qujattardyń ishinde aıryqsha mańyzy bar Elbasynyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna Joldaýy 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy «Qazaqstan – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýymen tikeleı sabaqtasyp jatyr. Prezıdent jańa Joldaýynda jahandaný dáýirinde alda turǵan syn-qaterlerge jaýap bere otyryp, Qazaqstannyń «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty týraly jarııalady. Sebebi, el damýyndaǵy basym baǵyttardy aıqyndap, syrtqy ahýal kúrdeli kezeńde jedel sheshilýi tıis mindetterdi kúnilgeri belgileý qajet boldy. Burynǵysynan erterek joldanǵan Joldaý sonysymen de aıryqsha mańyzdy.
1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, Qazaq eli óz táýelsizdigin jarııalady. Osy oraıda, Elbasynyń ózi qadap turyp jazǵan myna joldardy da keltire ketsek, artyqtyq etpes: «Bizdiń respýblıkamyz ben halqymyz qıyn da qaıǵyly joldan ótti. Stalınızm jyldarynda Qazaqstanda konsentrasııalyq lagerler ornalasyp, oǵan keıbir halyqtar tutasymen jer aýdaryldy, atom synaqtary jasaldy. Kosmodrom men synaq alańdarynyń da kóbi osynda. Syrttan 2 mıllıon adam kúshtep kóshirilgendikten, kópultty elge aınaldyq. Taǵy da 2 mıllıondaı adam tyń kóterýge jiberildi. Bul, árıne, demografııalyq esten tandyrý edi.
Ult retinde jutylyp ketýdiń qasiretti qaýpi qara bulttaı torlaǵan aýyr saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıda elimiz egemendikke qadam basqan bolatyn. Osylaısha, álem kartasynda derbes elge aınaldyq, keń-baıtaq jerimizdiń qazba baılyǵy, áleýeti enshimizge berildi. Qazaq eliniń aldynda uly tarıhı mindetter boı kóterdi. Mine, osyndaı aýyr syn kezeńde Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev el tutqasyn qolyna aldy. Sol tusta Elbasy aǵynan jaryla bylaı degen edi: «Taǵy da qaıtalap aıtamyn, bul – eń áýeli búkil qazaq halqynyń aldynda turǵan kúrdeli tarıhı kezeń. Bárimiz aıtyp júrmiz: ata-babalarymyz ańsaǵan azattyq pen táýelsizdikti aldyq. Endigi másele – sony erteńge jetkizý, kelesi urpaqqa, bolashaqqa Qazaqstannyń osy táýelsizdigin amanattaý. Bul maqsat júzege aspaıynsha, azattyǵymyz baıansyz».
Birinshi kezekte táýelsizdik jaǵdaıynda memleket retinde qalyptasýǵa baǵyt alý mindeti alǵa qoıyldy. Bıliktiń memlekettik ınstıtýttaryn qurýǵa, túrli deńgeıdegi dúnıejúzilik uıymdarǵa kirýge alǵashqy qadamdar jasaý aýadaı qajet edi. Osy oraıda, 1992 jyldyń basynda dúnıege kelgen «Qazaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasýy men damýynyń strategııasy» tuńǵysh josparlaý tájirıbesi boldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen jasalǵan Strategııa qazaqstandyq ulttyń ózin ózi tanyp bilý jónindegi máseleniń ıdeologııalyq irgetasyn qalaǵan respýblıkanyń tuńǵysh resmı qujattarynyń birine aınaldy. Elbasy «Qazaqstan joly» atty kitabynda alǵashqy jyldardaǵy kúrdeli kezeńdi sarabdaldyqpen oı eleginen ótkize otyryp, bylaı deıdi: «Strategııa, ótkenge qysqasha sholý jasaı kelip, Qazaqstannyń qazirgi zamandaǵy shekarasy alǵashynda taıpalardyń etnostyq meken etken ataqonysy, keıinirek qazaq ultyn quraǵan jáne qazirgi Qazaqstannyń barlyq jerine baqylaý júrgizgen halyqtyń tarıhı jeri bolǵanyn aıtyp túsindirdi. Biz táýelsiz memleket óziniń qazirgi kórinisimen saqtalyp kelgenin – ol áldebireýdiń qazaqtarǵa bergen syıy emes, bizdiń tarıhı Otanymyz, qazaqtyń ejelden bergi jeri ekenin resmı túrde málimdedik».
Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda ǵasyrǵa para-par mańyzdy ister atqaryldy. Respýblıkanyń tuńǵysh Ata Zańy qabyldandy. Qazaqstan óziniń Týy, Eltańbasy, Ánurany bar táýelsiz derbes elge aınaldy. Birikken Ulttar Uıymyna, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna, EQYU men basqa da birqatar bedeldi uıymdarǵa múshe boldy, sheteldermen dıplomatııalyq qatynas ornatyldy, sheteldik isker adamdardyń egemen elimizge degen yntasy arta tústi. Osylardyń bári tutas ult bolashaǵynyń altyn dińgekterine aınaldy. Ulttyq sananyń órleýi ulttyq jańǵyrýdyń tutas júıesin qozǵalysqa keltirdi. Osynaý uly isterdiń basy-qasynda Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaev júrdi, teńdessiz mańyzǵa ıe bolǵan san qyrly ıgilikti sharalardyń uıytqysy boldy.
Babalar rýhynan ot alyp, arqalanǵan Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń keregesin keńge jaıǵan táýelsiz memleket qurý ıdeıasyn janyna jalaý etetini, týǵan halqyna bergen antyna adaldyǵy osy kezge deıin atqaryp kele jatqan jasampazdyqqa toly aıshyqty isterinen aıqyn ańǵarylady. Elbasynyń óz qolynan shyqqan tól týyndylary – «Ǵasyrlar toǵysynda», «Tarıh tolqynynda», «Eýrazııa júreginde», «Qazaqstan joly» atty eńbekterindegi júrekjardy oı-pikirleri, naqty tarıhı tujyrym-tolǵanystary kim-kimdi bolmasyn tereń oılarǵa jetelep, kókirek kózin ashady. Bul eńbekterdiń qaı-qaısysyn tebirenbeı, tolǵanbaı oqý múmkin emes. «Meni synaıtyndar da tabylar, – dep jazady Elbasy. – Kelise qoımaıtyndar da bar shyǵar. Biraq halqymyzdyń kópshiligi qoldap otyrǵan qazaqstandyq jol – bireýdiń taptaýryn izimen ketý emes, óz soqpaǵymyzdy taýyp, sonymen júrýge talpyný. Qaı máselede de qatal ustanýǵa tyrysatyn qaǵıdamyz: bassyzdyqqa uryndyryp, qantógiske aparatyn demokratııany biz tegin berse de almaımyz. Bizdiń demokratııamyzdyń negizi – saıası, áleýmettik jáne ultaralyq tynyshtyq».
Kópultty Qazaq eliniń táýelsizdik tuǵyryndaǵy ulan-ǵaıyr tabystary, eńsesin kóterip, álemdik órkenıet kóshinde ózin ózi álemge tanyta bilýi, eń aldymen, san alýan ulttardyń yntymaq-birliginde, tize qosa qımyldaýynda desek, artyq aıta qoımaspyz. Respýblıka halqynyń ultaralyq, dinaralyq, qoǵamdyq kelisim-yntymaǵy qalypty ómir saltyna, barlyq jetistikterdiń qaınar kózine aınalǵany naqty ómir shyndyǵy. Qazaq halqynyń boıyndaǵy asyl qasıetter – keńpeıildilik, darhandyq, toleranttylyq ózge ulttarmen syılastyq, qurmet seziminiń negizine aınalǵan. Yntymaǵy jarasqan eldegi jasampazdyq saltanatynyń búgingi aıshyqty beınesi álem aldyndaǵy bedeldi bıikke kóterip, alǵa bastaýda. Kim ne dese, o desin, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń táýelsiz elimizdegi alar mańyzy erekshe sıpatqa ıe bolyp otyrǵandyǵy da sondyqtan.
О́z basym on segiz jyldan beri qasıetti Túrkistandaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde qyzmet etip kelemin. Bilim ordasynyń boı kóterýinen bastap qazirge deıingi aralyqtaǵy ósip-órkendeý tarıhy kóz aldymyzda jasalýda. Biz Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kúlli túrki halyqtarynyń rýhanı astanasy bolyp kelgen kıeli Túrkistan qalasyn qaıta jandandyrý jónindegi ıdeıany ózi kóterip, ony naqty qamqorlyǵymen júzege asyryp otyrǵanyn jaqsy bilemiz. Elbasynyń Jarlyǵymen 1991 jylǵy 6 maýsymda Túrkistan memlekettik ýnıversıtetiniń shańyraq kóterip, oǵan uly oıshyl-aqyn, alǵashqy túrik-ıslam sopysy Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń esimi berilýi tek elimizde ǵana emes, búkil túrki dúnıesinde tarıhı oqıǵa boldy. Prezıdenttiń ózi kótergen ıdeıanyń Túrkistannyń uly qasıetiniń jandana túsýine negiz bolǵanyn maqtanyshpen aıtamyz. Keńestik dáýirde artta qalǵan aýdannyń ortalyǵy ǵana bolyp kelgen shań basqan shaǵyn shahar qazir mádenı oryndary kóz tartatyn jasyl jelekti, kelbeti kórikti qalaǵa aınalyp keledi. Qasıetti qalanyń jasaryp-jańǵyrýynda, ósip-órkendeýinde kezinde Prezıdenttiń ózi úkili úmitpen ashqan Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti erekshe ról atqaryp otyrǵanyn eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Bilim ordasy elimiz Táýelsizdiginiń sımvolyna, kúlli túrki halyqtarynyń bilimi men ǵylymynyń, mádenıetiniń altyn besigine aınalyp keledi.
Táýelsiz Qazaq eli búkil álem jańa syndarmen jáne qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵan qazirgi kezeńde jarqyn bolashaqqa nyq senimmen qadam basyp barady. Eldiń eńsesi kóterilip, turmys-jaǵdaıy jaqsara túsýde. Aýyl-selolar tanymastaı ózgerip, ǵajaıyp qurylystar boı kóterýde. Elordamyz – aıshyqty Astana álemdik EKSPO-2017 kórmesin sán-saltanatymen ótkizýge qyzý daıyndyq ústinde. Elimizdiń álem aldynda abyroı-bedelin asqaqtata túsetin uly iste Elbasymyzdyń tulǵasy aıryqsha daralanady.
Sońǵy jyldary 1 jeltoqsan – Prezıdent kúni retinde atalyp júr. Halqymyz bul kúndi aıtýly merekege balap, erekshe qadir tutýda. Elin súıgen, eli súıgen Elbasyna, el birligin tý etip kele jatqan Memleket basshysyna kórsetilip otyrǵan qurmet-koshemet degenińiz osy bolar!
Álemdik abyroı-bedeli asqaqtaı túsken Prezıdentimizdiń Qazaqstan halqyna joldaǵan dástúrli Joldaýynda tebirenispen aıtqan tómendegi joldary árkimniń-aq júreginen oryn alǵany aqıqat: «Qadirli halqym! Biz jalpyulttyq ıdeıamyz – Máńgilik Eldi basty baǵdar etip, táýelsizdigimizdiń damý dańǵyly Nurly Jolǵa aınaldardyq. Qajyrly eńbekti qajet etetin, keleshegi kemel Nurly Jolda birligimizdi bekemdep, aıanbaı ter tógýimiz kerek. Máńgilik El – eldiń biriktirýshi kúshi, eshqashan taýsylmas qýat kózi. Ol «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń ǵana emes, XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan memleketiniń myzǵymas ıdeıalyq tuǵyry!».
Seıdýlla SADYQOV,
fılologııa ǵylymdarynyń
doktory, Koja Ahmet Iаsaýı
atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń dosenti.