Memleket basshysy Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaı minberinen ozyq sıfrlyq tásilder men jasandy ıntellektini ekonomıkanyń barlyq salasyna jappaı engizý arqyly elimiz naqty progreske qol jetkizetinin aıtty. Bul úrdis aqparat salasynyń damýyna áser etedi, onyń ishinde medıa óndiris sapasyn jaqsartady. Alaıda jýrnalıstıkada jasandy ıntellekt quraldaryn paıdalaný endi ǵana bastalyp jatyr. Kesh qamdanyp jatqan joqpyz ba? Álde «GhatGPT» nemese «Grok» chatyn paıdalanyp jazǵan maqalany, generasııalanǵan sýretterdi áli de moıyndamaımyz ba? Qalaı degende kúmándanatyn emes, qoldanatyn ýaqyt jetti.
Qazirgi tańda tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa barlyq salaǵa aıtarlyqtaı ózgeris ákelip otyr. Burynǵymen salystyrǵanda, tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa eksponensıaldy (jyldamdatylǵan) qarqynmen damyp keledi. Klaýs Shvabtyń tujyrymdamasyna sáıkes, sıfrlyq revolıýsııa barysynda adamnyń qolymen jasalatyn kóptegen áreketti tehnologııa júzege asyrady. Onyń aıtýynsha, tehnologııalyq úderister kóptegen mamandyqtyń joǵalýyna sebep bolady. Búginde bul ózgeristerdiń kýási bolyp otyrmyz.
Zamanaýı tehnologııalar, ıaǵnı robottaný jýrnalıstıka salasyn da aınalyp ótken joq. Jasandy ıntellekt (JI) arqyly aqparat salasy da qarqyndy túrde avtomattandyrýǵa kóshti. Degenmen jýrnalıstıkany jasandy ıntellekti qanshalyqty almastyra alady? Osy oraıda JI-diń jýrnalıstıkadaǵy keıbir mamandyqtardy almastyra bastaǵany aıtylyp júr. Mysal retinde sonyń birqataryna toqtalyp óteıik.
Kontent jasaýshy, bylaısha aıtqanda, jańalyq jazýshylar. Endi osynyń ornyna qysqa jańalyqtardy, sport nátıjelerin, aýa raıy boljamdaryn, qarjylyq esepterdi JI ózi jasap beredi.
Aýdarmashy-jýrnalıster. «Google Translate», «DeepL», «OpenAI» sekildi JI-diń aýdarma modelderi barǵan saıyn damyp keledi. О́zimizdiń Aqyldy júıeler men jasandy ıntellekt ınstıtýtynyń «Soyle App» sııaqty qosymshalary orys tilinen qazaq tiline nemese kerisinshe óte tez ári saýatty aýdaryp bere alady. Bul qosymshany qazir memlekettik organdardyń birazy paıdalana bastady.
Reporterler jáne analıtıkalyq sholý jasaýshylar. Derekterge negizdelgen materıaldardy JI taldap, qysqa ári túsinikti formatta usyna alady. Ásirese sporttyq sholýlar, ekonomıkalyq esepter jáne qarjylyq jańalyqtar salasynda avtomattandyrylǵan júıeler adam kúshin almastyrady.
Grammatıkalyq redaktorlar nemese korrektorlar. Grammatıkalyq, orfografııalyq jáne stılıstıkalyq túzetýlerdi JI táp-táýir jasaı alady. «Grammarly», «Hemingway», «DeepL Write» sııaqty júıeler mátindi sapaly redaksııalaıdy.
Osydan birneshe jyl buryn óte joǵary suranysqa ıe bolǵan SMM mamandarynyń jumysyn qazir JI de atqara bastady. Iаǵnı JI kúshimen áleýmettik jelilerdegi posttardy, jarnamalyq mátinderdi, taqyryptar men qysqa kontentterdi jyldam ári sapaly túrde daıyndaýǵa bolady. Búginde bul avtomattandyrylǵan júıelerdi blogerler utymdy paıdalanyp, ózderiniń robot kóshirmesin jasap, áleýmettik jelide táýir qaralym jınap júr.
JI mamandarynyń aıtýynsha, jasandy ıntellektini oqytý derekteriniń kólemi 45 terabaıttan asady. Bul degenimiz – 15 mlrd betke jazylǵan aqparat. Eger adam bul aqparatty oqyp shyǵamyn dese, oǵan shamamen 28 500 jyl qajet bolady-mys. Demek JI-men teketireskenshe, ony tıimdi qural retinde qabyldap, jańa tehnologııalarmen jumys isteý joldaryn meńgergen abzal. Jýrnalısterdiń kásibı órleýi JI-di durys qoldaný daǵdylary men shyǵarmashylyq oılaý qabiletin damytýǵa baılanysty bolyp otyr. JI jýrnalıstıkanyń kóptegen salasyna yqpal etip, avtomattandyrýdy arttyrǵanymen, shyǵarmashylyq, synı oılaý jáne zertteý daǵdylaryn talap etetin mamandyqtar suranysqa ıe bolyp qala beredi. Sondyqtan jýrnalısterge jańa tehnologııalarǵa beıimdelý, onymen jumys isteýdi úırený óte mańyzdy.
Sonymen qatar JI almastyra almaıtyn mamandyqtar da bar. Sonyń biri – zertteýshi jýrnalıster. Olardyń jumysyna kiretin faktchekıng, tereń zertteý, eksklıýzıvti aqparattardy taldaý sekildi kúrdeli úderisterdi JI jasaı almaıdy.
Bul qatarda sarapshy jýrnalıster de bar. О́ıtkeni kúrdeli saraptamalar, pikirtalas materıaldary, qoǵamdyq-saıası oqıǵalardy baǵalaý adam shyǵarmashylyǵy men syn turǵysynan oılaý qabiletin qajet etedi. Sondaı-aq kreatıvti kontent jasaýshylarǵa tıesili derekti fılmder, shynaıy suhbattar, aqparat ornynan habarlama joldaý, podkasttar – JI jasaı almaıtyn mindetter. Quqyqtyq, moraldyq, etıkalyq aspektilerdi JI tolyqqandy túsine almaıtyndyqtan, etıkalyq jáne quqyqtyq jýrnalıstıkada da adam faktory sheshýshi ról atqarady.
Jasandy ıntellekt quraldaryn qoldaný tájirıbesi halyqaralyq medıada áldeqaıda erte bastaldy. Mysaly, «The Washington Post» redaksııasy «Heliograf» atty jasandy ıntellekt platformasyn paıdalanyp, jańalyqtardy avtomatty túrde jarııalaıdy; «The Associated Press» (AP) qarjy jáne sport jańalyqtaryn daıyndaý úderisin avtomattandyrdy; «Reuters» aqparat agenttigi «Lynx Insight» jasandy ıntellekt platformasy arqyly jýrnalısterge analıtıkalyq zertteýler júrgizýge kómektesedi.
Elimizde de birqatar medıa kompanııa jasandy ıntellekt quraldaryn engize bastady. Máselen, olar JI múmkindikterin kontent jasaý shyǵyndaryn azaıtýǵa, sapany jaqsartý úderisterin jyldamdatýǵa, targettiń kózdegen maqsatyna dóp túsýine, qoldanýshylarmen tikeleı jumys istep, olardy suranystaryna naqty jaýap berýge, sheshim qabyldaýdy jedeldetý maqsatynda paıdalana bastaǵan. Maqalany jazý, óńdeý, aýdarý, taqyrybyna qaraı portaldyń tıisti aıdarlaryna avtomatty túrde úlestirý, valıýta baǵamy, aýa raıy, sport, álem jańalyqtaryn jarııalaý sııaqty kóptegen úderis avtomattandyrylǵan. Tipti aqparat jarııalanǵannan keıin keri baılanys alyp, materıaldyń tıimdiligine monıtorıng júrgizip otyrady. Osy oraıda memlekettik saıttardy biriktiretin «Qazcontent» mekemesi de JI-di belsendi qoldana bastady. Qazir keıbir jańalyqtardy tilshilerdiń JI-avatarlary oqıdy, mekeme ishinen arnaıy keńes jasaqtalyp, barlyq qyzmetkerge oqý-trenıngter turaqty túrde ótkizilip, JI quraldaryn barynsha meńgerý tájirıbege engizildi.
Buqaralyq aqparat quraldarynda osyndaı tájirıbeni barynsha engizý mańyzdy. Alaıda bul múmkindikterge tolyqqandy qol jetkizildi dep aıtýǵa áli erte. Basty kedergilerdiń biri – tehnologııany meńgergen mamandardyń jetispeýi jáne resýrstardyń shekteýliligi. Elimizde IT-mamandarynyń sany keıingi bes jylda kúrt ósse de, JI-di medıada qoldanýǵa qabiletti jýrnalıst kadrlar áli de tapshy. Sonymen qatar JI quraldaryn engizý úshin qajetti qarjylyq ınvestısııalar men ınfraqurylymdyq qoldaýdyń qajettiligi de artady. Taǵy bir erekshe nazar aýdaratyn múmkindik – sheteldik iri medıa kompanııalarmen seriktestik ornatyp, redaksııalardyń biraz jumysyn avtomattandyrý, JI-diń basqa da quraldaryn qoldanýdy úırený, memlekettik BAQ-tyń básekege qabiletti etýge barynsha áreket etý. Bul úrdis konvergentti jýrnalıstıkany damytýǵa da oń yqpal eteri sózsiz.
Osylaısha, ulttyq múddelerdi qorǵaý, aqparattyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý, qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý jáne memleket pen azamattar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý maqsatynda sapaly kontent shyǵarý asa mańyzdy ekeni haq. Al kontenttiń, ıaǵnı medıa ónimderdiń zamanaýı ári jyldam bolýyna JI múmkindikteri kómek bolady. Iаǵnı JI memlekettik aqparattyq saıasatqa jyldamdyq, dáldik jáne tıimdilik ákeledi: ol jalǵan aqparatpen kúresedi, aqparatty qoljetimdi etedi jáne resýrstardy ońtaılandyrady. JI-di osy salaǵa engizý ulttyq ıdeologııany nyǵaıtyp, halyqpen baılanysty jaqsartýǵa sep bola alady. Sondyqtan memlekettik medıa salasynda bastalǵan transformasııalaný úderisi – quptarlyq qajettilik.
Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıda Prezıdent el ekonomıkasynyń damýynda jasandy ıntellekt múmkindikterine birneshe márte toqtaldy. Úkimetke jasandy ıntellektini jappaı engizý úshin qolaıly orta qalyptastyrýǵa arnalǵan jumysty eselep kúsheıtý kerektigin tapsyrdy. Bul baǵytty Memleket basshysy jiti qadaǵalap otyr. «Quzyrly memlekettik organdar sarapshylarmen jáne IT-mamandarymen qoıan-qoltyq jumys isteı otyryp, artyq shyǵyndy azaıtýǵa, barlyq salanyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, ónimdiligin arttyrýǵa arnalǵan tyń tásilder izdep taýyp, ony qoldanysqa engizip otyrýǵa tıis», dedi Prezıdent. Demek bul bastamany da elimizdiń damý jolyndaǵy tarıhı tańdaý deýge ábden bolady.
Aına ZADABEK,
«Qazcontent» AQ basqarma tóraǵasy