Alash muratyna adaldyq

Alash arysy M.Dýlatulynyń kúreskerlik jolǵa túsip, qaı­ratker retinde qalyp­tasýy­na A.Baıtursynuly yqpal etti. Aıta­lyq, 1904 jyldyń basynda A.Baıtursyn­uly men M.Dýlatuly Alash azamattaryn patshaǵa qarsy kúreske shaqyryp, úndeýler taratady. Bul týrasynda mir­jaqyptanýshy ǵalym, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory Marat Ábsemetov bylaı dep jazady: «Jaqań 1905 jyly 17 qazanda Reseı úkimetine qazaq hal­qy atynan joldanǵan Qarqaraly qu­zyr­hatyn daıyndaýshylardyń biri bol­dy... 1905–1907 jyldary Zaısan ýezin­degi Bekmuhambet qajy ashqan qazaq mektebinde sabaq beredi». Keıin M.Dýlatuly Omby qalasynda Mustafa Shoqaı, Halel Dosmuhameduly jáne basqa ult belsendilerimen kezdesedi.

Gazettiń qoǵamdaǵy róline mán bergen Mirjaqyp «Serke» gazetiniń ashylýyna muryndyq bolady. Gazettiń al­ǵashqy nómirinde onyń «Qazaq jas­taryna» degen óleńi basylady. 2-nómirinde «Bizdiń maqsatymyz» atty maqalasy jaryq kóredi. Onda Mirjaqyp 1905 jyly Qarqaralydaǵy baskóterý men Oraldaǵy sezde qazaq halqynyń aıtqan talaptaryn jınaqtap kórse­tedi. Aqıqatty ashyq aıtady. Sol úshin Peterbýrg baspasóz isteri komıteti «gazettiń osy nómirine qatysty barlyq adamdar jaýapqa tartylsyn» degen she­shim qabyldaıdy. Áıtse de Mirjaqyp kúres­kerlik jolynan taımaıdy. Munyń bári Mirjaqyptyń saıası-áleýmettik kózqarasynyń qalyptasýyna úlken yqpal etti.

Mirjaqyptyń kósemsózderi, ádebı-kórkem syndary, ózge de materıaldary «Serke», «Qazaq», «Birlik týy», «Kedeı sózi», «Aq jol», «Aýyl tili», «Eńbekshi qazaq», «Aýyl» gazetteri men «Aıqap», «Qyzyl Qazaqstan» jýrnaldarynda jaryq kórdi. Ol jýrnalıst retinde «Eńbekshi qazaq», «Aýyl tili», «Aq jol» gazetterinde qyzmet etedi. Qazaq elindegi jylt etken jaqsy jańalyqqa qýanady. Aıtalyq, «Aıqap» jýrnaly shyǵa bas­taǵanda, kóńili tolyp:

«Bul habar qýandyrar eldi baıtaq,

Keregin baspasózdiń kelgen baıqap.

Jasasyn, ǵumyrly bop endi «Aıqap», dep quttyqtaýyn joldaıdy.

Mirjaqyptyń «Aq jol» gazetinde­gi qyzmetine qatysty Turar Rysqulov: «Gazettiń bas maqalalary men negizgi maqalalarynyń bárin derlik Dýlatuly jazdy. «Aq jol» – Dýlatuly eńbeginiń nátıjesi, «alashordashyl» «Qazaqty» jalǵastyrǵan onyń perzenti» degen.

Qazaq baspasóziniń kóshbasshysy sanalatyn «Qazaq» gazetin shyǵarý­shy­lar Ahmet pen Mirjaqyp edi. Bul turǵyda, ásirese Aqańnyń eńbegin joǵary baǵalaǵan Mirjaqyp bylaı dep jazady: «Pýblısıst retinde A.Baıtursy­n­uly eshqandaı qarajat qory bolmasa da, 1913 jyldyń basynda Orynborda shyn mánindegi tuńǵysh qazaq gazeti «Qazaq­tyń» negizin qalap, onyń betinde qazaq halqynyń muń-muqtajyn batyl sóz etip otyrdy». M.Dýlatuly 1914 jyldyń ­12 mamyrynan bastap gazettiń ekinshi ­redaktory, al 1917 jyldyń 28 shildesinen keıin gazettiń negizgi uıym­dastyrýshysy boldy.

1926 jyly jarııalanǵan «Qazaq tili­niń muńy» degen maqalasynda tildiń qol­danylý kóriksizdigine, erteńgisine alań­daıdy: «Men zamanynda qandaı edim? Men aqyn, sheshen, dilmar baba­laryń­nyń bulbuldaı saıraǵan tili edim. Móldir sýdaı taza edim. Jarǵa soqqan ekpindi edim. Men narkeskendeı ótkir edim. Endi qandaımyn? Kirlenip baramyn, bylǵanyp baramyn. Jasydym, muqaldym. Men ne kórmedim. Maǵan ákelip arab, parsyny qosty. Bertin kele shúldirletip noǵaıdy, byldyrlatyp orysty aralastyrdy. Bir kúnderde meni múlde joq qylǵysy kelgender de boldy». Qazirgi halyqqa oı salatyn sal­maqty, tegeýrindi sózder. Onyń ult múddesi úshin kúreskenin, qaıratkerlik qyryn kósemsózderi tanyta túsedi, solardyń birnesheýin keltirelik:

«О́zinen basqanyń tilegin tileı alma­ǵan, aryn, ımanyn qara basynyń paıdasy úshin qysqa kúnde qyryq satatyn soǵylǵandardan qany tamyp turǵan ultshyl artyq».

«Halyqqa qyzmet etemin degen kisige báribir: depýtat bol, gazet shyǵar...».

«О́ziniń tarıhyn joǵaltqan ult, óziniń tarıhyn umytqan el qaıda júrip, qaıda turǵandyǵyn, ne istep, ne qoıǵandyǵyn bilmeıdi, keleshekte basyna qandaı kún týatynyna kózi jetpeıdi».

«Mektep sany kóbeıýimen qatar, oqý­dyń sapasyn arttyrý kerek».

«Ult áskeri el qorǵany ekenin esten shyǵarmaı, endigi uranymyzdyń biri osy bolýy kerek».

 Ulttyq rýhty kóteretin, namysty janıtyn jalyndy sózderimen jastardy jigerlendirip otyrǵan daýylpaz aqyn «Jas qazaqtar, qaıdasyń?» dep, bylaısha ún qatady:

«Jatpalyq, jastar, jatpalyq,

Jasqanba, jolyń ashylsyn.

Baqshasynda halyqtyń

Bulbul bop tiliń saırasyn!».

Sondaı-aq «Madııar» degen búrkenshik atpen jazǵan maqalalarynyń birinde Mirjaqyp:

«Atqa mingen azamat! Senderge el kerek bolsa, jurt kerek bolsa, basshylyq qylyp, alashty aman saqtaý qamyna kiri­sińder!» dep, qazaq halqyna úndeý tas­taıdy.

Qaıratkerdiń ulttyq rýh, ana tili, mem­leketshildik, ádebıet, mádenıet, oqý-aǵartý, saıasat jáne t.b. máselelerge qatys­ty oı-pikirleri ózektiligimen, ómir­sheń­digimen erekshelenedi. Shyǵar­ma­shylyq murasynda «Esep quraly», «Baqyt­syz Jamal», «Azamat», «Terme» jáne t.b. kitaptary erekshe oryn alady. Mirjaqyp «Alash urany», «Alash marshy» óleńderine án de shyǵarǵan.

Mirjaqyp degende, aldymen onyń «Oıan, qazaq!» degen sózi tilge oralady. Mundaı áleýetti, eleń etkizer tegeýrindi sózdi halyqqa janashyr, el múddesin kóz­deıtin azamat qana aıta alady. Sóıtip, ol 1909 jyly týǵan halqyna:

«Kózińdi ash, oıan, qazaq, kóter basty,

О́tkizbeı qarańǵyda beker jasty.

Jer ketti, din nasharlap, hal harab bop,

Qazaǵym, endi jatý jaramas-ty»

dep jar salady. Tuńǵysh óleńder jı­naǵy 1909 jyly Qazan qalasynda «Oıan, qazaq!» degen atpen basylyp shyq­­­ty. Mirjaqypty alty alashqa tanyt­­­qan – osy týyndysy. Bul jınaq Qyrym, Kavkaz, Túrkııaǵa deıin tarap ke­tedi. Mir­jaqyptanýshy ǵalym M.Ábsá­metov­tiń jazýynsha, M.Dýlat­ulyn ustaz tut­qan, azattyqty ańsaǵan azamat­tar­dyń qata­rynda Túrkııanyń tuńǵysh prezı­denti Mustafa Kemal Atatúrik bolǵan. Ol «Oıan, qazaq!» kitabyn túrik tiline aýdart­qan. Osy kitaptyń áserimen «Oıan, túrik!» degen atpen kitap basylyp shyqqan.

Mirjaqypqa úlken kómek kórsetip, «Serke» gazetiniń eki nómirin shyǵarǵan tatar baspageri Ábdirashıd Ibragımov Japonııaǵa qonys aýdarady. О́zimen birge «Serke» gazetine qatysty qujattardy da ala ketedi. Sol jaqta japon zııalylarymen kezdesedi. Olardy M.Dýlatulynyń ustanymy, qaıratkerligi qyzyqtyrady. Sóıtip, ol týraly japon elinde birshama maqala, zertteýler shyǵady. «Oıan, japon!» degen atpen kitap jaryq kóredi. 1997 jyly ǵalym Ýıamo Tomohıho japon tilinde M.Dýlatulynyń saıası kózqarasy týraly dıssertasııa qorǵaǵan.

1917 jyly shildeniń 21-26-synda Orynborda ótken I jalpyqazaq sezin­de «Alash» partııasy quryldy. Qazaq halqynyń tarıhyndaǵy osy tuńǵysh saıası uıymdy daıarlap qurýshylardyń biri jáne belsendi ıdeologi Mirjaqyp Dýlatuly edi. «Alash» partııasynyń negizinde «Alash» ulttyq úkimeti dúnıege keldi. Alash arystary birin-biri demep, qoldap otyrǵany belgili. Aıtalyq, Alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhan ter­geý isindegi jaýabynda: «Men tek Baı­tursynulymen, Dýlatulymen ǵana ult týraly ashyq sóılese alamyn» deıdi. A.Baı­tursynuly densaýlyǵyna baıla­nys­ty, suranyp keterde: «Meni «Qazaq» gazeti redaktorlyǵynan ýaqytsha bosatyp, ornyma Mirjaqyp Dýlatulyn bekitýlerińizdi ótinemin», dep jazady. Osydan-aq Mirjaqyptyń senimdi áriptes, janashyr dos ekenin, qoǵamdaǵy rólin baǵamdaı berýge bolady.

Ultqa janashyr tulǵa 1924 jyly Orynborda qazaq-qyrǵyz bilimpaz­darynyń tuńǵysh sezinde sóz sóılegen. Ol qazaq eliniń tarıhı tulǵalaryn tanyta túsýge de atsalysyp, alǵashqy bolyp Iаsaýı, Shoqan, Abaı, A.Baıtursynuly jáne t.b. týraly maqalalar jazyp, tulǵa­taný ilimine jol saldy.

M.Dýlatulynyń azamattyq usta­nymy, saıası belsendiligi, qoǵamdaǵy róli keńes ókimetine unaı qoımady. Ol 1928 jyldyń jeltoqsanynda qamaýǵa alyndy. 1930 jyly atý jazasyna kesilip, keıin bul úkim on jyl abaqtyǵa aýystyryldy. Jalyndy kúresker Belomor-Baltyq kanalynyń qurylysy boıyndaǵy Solovesk lagerinde jazasyn óteıdi. Tutqynda júrgende de Á.Bókeıhan, A.Baıtursynulymen hat-habar jazy­syp, mán-jaıdy bilip otyrǵan. Soloveski­niń jap-jaqsy kitaphanasy bolǵan. Mirjaqyp osy kitaphanaǵa birneshe qazaq ádebı kitaptaryn tapsyrǵan. Lagerde orys tilin bilmeıtinderge qatty zorlyq-zombylyq kórsetiletinin eskerip, qamaqta otyryp, ózge jerdiń yzǵarly túnderinde qaryndash tuqylymen túrik-orys sózdigin jazyp shyǵady.

Arys týǵan er 1935 jyldyń 5 qaza­nynda osy lagerde aýyr naýqastan qaıtys boldy. Súıegi 1992 jyly qyr­kúıek aıynda Torǵaı óńirindegi óz esimi­men atalatyn aýyl beıitine ákelinip, qaıta jerlendi. Daýylpaz aqyn, jazýshy, kósemsózshi, qaıratker, qazaq tarıhyndaǵy kesek tulǵa Mirjaqyptyń ónegesi, onyń taǵylymdy sózderi qaı kezeńde de sanaǵa qozǵaý salyp, jas urpaqty oqytyp, tárbıeleý isinde óz mańy­zyn jańǵyrta bermek.

Bıalash SÚIINKINA,

Bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri

Qostanaı