Otbasyn josparlaýdyń salmaǵy men jaýapkershiligi

Qazaqstan halqy Assambleıasy Ana­lar keńesiniń tóraǵasy Názıpa Shanaı ajyrasýdyń aldyn alý úshin otbasyn qurarda erli-zaıyptylardyń keıbir máselelerdi ashyq talqylap alǵany durys ekenin aıtady.

– Ata-ananyń ajyrasýy balany kúı­zeliske túsiredi. Áke-sheshe – ul-qyzǵa úlgi. Ajyrasqandar jaýlaspaı, balany da bir sát oılasa ıgi. «Úılený ońaı, úı bolý qıyn» dep qazaq beker aıtpaıdy. Menińshe, kózi ashyq jastar úılenbeı turyp «otbasynyń kons­tıtýsııasyn» birge jazýy kerek. Ár otbasy úılengen soń úsh jyl ishinde osylaı ómirlik zańdaryn qalyptastyrýǵa tıis. Ajyrasýdyń sebep-saldary kóp. Sonyń biri – balaly bola almaıtyn erli-zaıyptylardyń taýqymeti. Menińshe, jas-jubaılardyń úılenbeı turyp medısınalyq tekserýden ótýin zańmen bekitý kerek. Sebebi búginde tutynatyn taǵamy­­myz, ekologııalyq máseleler taǵy basqa da faktorlar densaýlyqqa áser etedi. Ul-qyz­dyń biriniń densaýlyǵynda kinárat bolsa, jastar sony jeńemiz, birge ómir súremiz dese ózderi sheshedi. Basqa-basqa, dál osy medısınalyq tekserýden ótý máselesine kelgende zamanaýı kózqaras kerek-aq,– deıdi N.Shanaı.

Ajyrasýdyń taǵy bir sebebi – bedeý­lik. Júktilikti josparlaýdyń bir­ne­she artyqshylyǵy bar. Birinshi, qajet­siz júktiliktiń aldyn alýǵa bolady. Ekinshi, júktilik aralyǵyn retteýge múm­kindik bar. Úshinshi, júktiliktiń sátti ótýine, saý balanyń týýyna yqpal ete alasyz. Tórtinshi, ata-analardyń jasyn eskere otyryp, balany dúnıege ákelý ýaqytyn baqylaýǵa kómegi tıedi. Elimizde qazir 845 «Otbasyn josparlaý» kabıneti jumys isteıdi. Olardyń jumysy akýsherlik-gınekologııalyq kómek kórsetýdi uıymdastyrý standartymen reglamentteledi. Júktilikti jos­parlaý – tym erte, jıi nemese kesh bosa­nýdyń aldyn alýǵa kómektesedi. Bedeý­likti, jynystyq jolmen beriletin aýrý­lardy emdeýde taptyrmaıdy. AITV ınfeksııasynyń aldyn alýǵa jaqsy. Reprodýktıvti densaýlyq máselesinde kedergiler bolmaýy úshin erler men áıelder júktilikti josparlaý kezinde pregravıdarly daıyndyqtan ótý qajet.

Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy

Pregravıdarly daıyndyq – erli-zaıyp­tylardyń urpaqty bolý fýnk­­sııasyn júzege asyrý kezindegi táýe­­kel­derdi azaıtýǵa baǵyttalǵan aldyn alý sharalarynyń kesheni. Aký­sher­lik-gınekologııalyq kómek kórse­tý­di uıymdastyrý standartyna sáıkes ýchaskelik terapevter, jalpy tájirı­be dárigeri, akýsher-gınekologter ekstragenıtaldyq, gınekologııalyq aýrý­lardy anyqtaıdy, emdeıdi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi usynǵan aqparatqa zer salsaq, áıelderdi pregravıdarly aldyn ala daıarlaýdyń artyqshylyqtary kóp. Onyń ishinde anamnezdi tolyq jınaý, epıdemıologııalyq anamnezdi jınaý, qannyń jalpy klınıkalyq taldaýy, neseptiń jalpy taldaýy, qan­daǵy glıýkoza, AITV-ǵa tekserý, V, S gepatıti, IFT/IHLT nemese PGAR, EKG, kórsetilimder bolǵan kezde kishi jambas aǵzalary, búırektiń ÝDZ, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalarǵa tekserý, kórsetilimder bolǵan kezde medısınalyq-genetıkalyq konsýltasııa berý, taǵysyn taǵy beıindi mamandardyń qosymsha tekserýleri men konsýltasııalarynan ótedi. Júktilik bastalǵanǵa deıin úsh aı buryn saýyǵý nemese turaqty remıssııa nátıjesine qol jetkizý maqsatynda ekstragenıtaldyq, gınekologııalyq aýrýlardy emdep, josparlanǵan júktilikten úsh aı buryn erli-zaıyptylardyń ekeýine de folıı qyshqyly taǵaıyndalady. Folıı qyshqyly áıelge júktiliktiń alǵashqy úsh aıynda kúnine 0,4 mıllıgramm mólsherinde beriledi. Erli-zaıyptylarǵa kúndelikti rejimmen tamaqtaný, jaqsy demalý, durys uıyqtaý, taza aýada serýen­deý usynylady. Osyǵan qosa dárigerler bala súıgisi kelip júrgen jupqa dene shynyqtyrýmen aınalysyp, zııandy ádetterden bas tartýǵa keńes beredi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi júktilikti josparlaý arqyly túrli aýrýlardyń, asqynýlardyń aldyn alýǵa bolatynyn aıtady.

– «Balalardaǵy tuqym qýalaıtyn jáne týabitken aýrýlardy perınataldy dıagnos­tıkalaý jáne aldyn alý baǵdarlamasy» 2007 jyldan bastap bar. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes uryqtyń ehografııasy, júkti áıelderdiń qanyn bıohımııalyq zertteý bosanýǵa deıingi skrınıngtiń mindetti komponenti retinde aıqyndalǵan. Áıeldiń fızıkalyq, psıhıkalyq densaýlyǵynyń saqtalýy, júktiliktiń qalypty aǵymy men qolaı­ly nátıjesi, deni saý balanyń týýy, bosanǵannan keıingi asqynýlardyń bolmaýy bosanǵanǵa deıingi baqylaý sapasynyń negizgi kórsetkishteri sanalady. Júkti áıeldiń bosanǵanǵa deıin baqylaýda turýy bosanýdyń sátti aıaq­talýyna, ana men balanyń, sondaı-aq jalpy otbasynyń densaýlyǵyna yqpal etedi. Munyń halyq densaýlyǵyn saqtaýda mańyzy zor. Dúnıege deni saý bala ákelý barysynda ata-analar birneshe mańyzdy faktorlardy eskerýi qajet. Onyń ishinde salamatty ómir saltyn ustaný, durys tamaqtaný, fızıkalyq belsendilik, stress deńgeıin tómendetý, zııandy ádetterden (alkogol, temeki, esirtki) aýlaq bolý kerek», dep jazylǵan mınıstrlik aqparatynda.

Qysqasy, qyz-jigit otaý qurmaı turyp medısınalyq tekserýlerden ótse, táýekelderdi anyqtap alsa, munyń ózi ajyrasýdyń aldyn alýǵa kómektesedi.

«Januıa» otbasy ınstıtýtyn qoldaý ortalyǵynyń zańger-medıatory Danagúl Muqajanqyzynyń aıtýynsha, ajyrasýdyń sebep-saldarynyń ishinde áıelderge, balalarǵa zábir kórsetý faktileri jıi kezdesedi.

– Elde dám-tuzy jaraspaı ajyrasqan erli-zaıyptylar kóbeıip barady. Ajy­rasýǵa áleýmettik jaǵdaıdyń tómen­digi, áıelderdiń ózin kúıeýinen bıik ustaýy, ishkilikke salyný, qumar oıyn­ǵa áýes bolý, qaryzdyń kóptigi, nesıe, taǵy basqa da sebep-saldarlar áser etedi. Er­ler­diń áıelin uryp-soǵý fakti­leri de az tirkelmeıdi. Ajyrasqan otbasy­lardyń ishinde balasy ákesiniń qolynda qalatyn kezder sırek. 2024 jyly 15 sáýirde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres týraly» zańǵa qol qoıdy. Zańnyń maqsaty – áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen áreketine jaýapkershilikti kúsheıtý. Aıtalyq, densaýlyqqa qatań zııan kel­tirgen er-azamattardy 8 jylǵa bas bos­tandyǵynan aıyrý jazasy kózdelgen. Densaýlyqqa jeńil zııan keltirgen jaǵdaıda 200 AEK aıyppul salynady nemese 50 táýlikke deıin qamaýǵa alynady. Budan basqa da jaýapkershilikter bar. Bir sózben, áıeline kúsh kórsetken­derdiń áreketi qylmystyq is retinde qarastyrylady, – deıdi Danagúl Muqa­janqyzy.

Otbasyndaǵy arazdyq, daý-janjaldyń sebep-saldary kóp. О́ki­nishke qaraı, urys-keris keıde qaıǵy­ly aıaqtalyp jatady. Turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zań sony túp-ta­myrymen joımasa da, ahýaldy bir­shama retteıtini anyq. Mundaı jaǵdaılardyń kópshiligi jastardyń bir-birimen til tabysa almaǵanynan, maqsat-múddeleri, kózqarasy, tanym-túsinigi úılespegeninen oryn alady. Sondyqtan psıholog, áleýmettanýshy, zańger, medısına qyzmetkerleri jastar úılenbeı turyp birin-biri jaqsy tanysa, jaýapkershik alsa, ajyrasý azaıar edi degen pikirdi qýattaıdy.

– Otbasyn josparlaý óte durys sheshim. Sebebi qoǵamda rýhanı qundy­lyq­tan materıaldyq qundylyq joǵary bolyp barady. Ajyrasýdyń birinshi sebebi, jospar qurmaǵandyqtan, aldamshy sezimniń áserimen jyldam úılen­gendikten, jastardyń birin-biri jaqsy tanymaǵanynan. Eń basty, negizgi sebeptiń biri – ul-qyzdy ósken ortasy jeke ómir súrýge daıyn emes etip tárbıelegen. Úıde úl­kender qyzǵa bola­shaq ana retinde qaraýy kerek. Uldy da bolbyr qylyp ósirý­ge bolmaıdy. Qysqasy, otbasylyq ómir­ge daıyndyq kýrstaryn qolǵa alý kerek, – deıdi Názıpa Shanaı.

Otbasyn josparlaý – erli-zaıyptylar úshin mańyzdy qadam. Bul – ata-ana bolýǵa fı­zıkalyq, psıhologııalyq jáne qar­jy­lyq turǵy­dan daıyn bolýǵa kómek­te­sedi. Ár otbasynyń sanaly tańdaýy – qoǵamnyń berekesi men turaqtylyǵyna tikeleı áser etedi.