Páter jaldaý nege qıyn?

Qurylystyń belsendi qarqy­ny­na qaramastan, jalǵa beri­le­tin sapaly turǵyn úı usy­nysy áli de shekteýli. Jańa páterge úmit artýǵa qaltasy kótere bermeıtin halyqtyń ortasha, tómen sanatynyń talaı jyl jóndeý kórmegen eski úılerdi panalaýdan basqa amaly joq. О́z kezeginde barlyq taýar­lar men qyzmetterdiń (qurylys materıaldary, kommýnaldyq qyzmetter, tur­ǵyn úıdi ustaýǵa baılanysty basqa da shy­ǵyn­dar) qunyna áser etetin ınflıasııa da jal­ǵa alýshyǵa salmaq túsiredi. Biraq qan­sha jerden qymbat, tapshy bolsa da jurt­tyń bas aýrýy­na aınalǵan baspana – báribir bas­ty qajettilik bolyp qala bermek.

Jyl basynda abattandyrylǵan pá­ter­­ men úıdi jalǵa alý baǵasy­nyń ındeksi ótken jyldyń sáıkes keze­ńi­men salystyrǵanda 10%-ǵa jetti. Abat­tandyrylǵan turǵyn úıdiń bir sharshy metrin jalǵa alýdyń ortasha quny búginde 4,5 myń teńgeni quraıdy. Iаǵnı aýdany 50 sharshy metr standartty eki bólmeli páterdi jalǵa alý kezinde qatardaǵy otbasy aıyna orta eseppen 226,7 myń teńge jaldaý aqysyn tóleıdi degen sóz. Keńirek oryn qajet etetin otba­sylarǵa 70 sharshy metrlik páterdi jalǵa alý 317,3 myń teńge bolady. Kommýnaldyq qyzmetterge, ınternetke, avtoturaqqa qosymsha shyǵyndar óz aldyna. Ádettegideı, jalǵa beriletin eń qymbat baspana – Almaty men Astanada. Usynys 50 myń teńgeniń kúrdeli jóndeýdi qajet etetin páterinen bastalyp, aıyna 3 mıllıon teńge turatyn elıtalyq tur­ǵyn úı keshenindegi sándi páterdiń ara­syn sharlap júr. Qala shetindegi qolje­timdi baspana da qymbattaı bastaǵan. Or­ta­lyqta jaqsy jóndeýden ótken eki ból­meli páterdiń jaldaý baǵasy 350 myń­nyń ústinde. Tipti Astanada aıyna 6 mıllıon teńgege baǵalanǵan dızaıner­lik bes bólmeli páter de bar. Elordada eki bólmeli páterdi jalǵa berýshi shamamen 250-300 myń teńge (bul ortasha jalaqymen teń) suraıdy.

Turǵyn úıdi jalǵa alý baǵasynyń birshama qarapaıym kórsetkishteri (bir sharshy metrdiń quny 2 000 teńgeden joǵary) Taraz, Túrkistan, Aqtóbe, Pavlo­­dar qalalarynyń úlesinde. Tabys­tyń qomaqty bóligin qarpıtyn Qonaev, Tal­dy­qorǵan, Qaraǵandy, Shymkent qalala­­ryndaǵy jaldaý aqysy bárine bir­deı qoljetimdi emes. Máselen, Qonaev­ta aýdany 50 sharshy metr eki bólme­li páterdi jalǵa alý quny 186 000 teń­geni, ıaǵnı osy qa­la­daǵy ortasha ja­laqynyń 60%-dan as­ta­myn quraı­dy. Taldyqorǵanda, Qara­­ǵan­dyda, Shym­kentte bul kórsetkish 50%-dan asady.

Jyl saıyn statıstıka mamandary áleýmettik saýalnamalar júrgizip, tur­ǵyn úıdi jalǵa berý boıynsha kór­setilgen qyzmetterdiń qunyn esepteıdi. Bul derekter 2018–2023 jyldary halyq jyljymaıtyn múligin jalǵa berýden túsken tabysyn 2,3 esege, ıaǵnı 42,6 mlrd teńgeden 98,5 mlrd teńgege deıin ulǵaıt­qanyn kórsetedi. Sonymen qatar mundaı qyzmetterdi kórsetýge ketetin shyǵyn 2,6 ese ósti. Keıingi birneshe jylda turǵyn úıdi jalǵa berý qyzmetteri qunynyń shyǵyny 20%-dan 23%-ǵa deıin kóbeıgen. Mamandardyń aıtýynsha, jaldaý men satý naryǵy qashanda bir-birimen baılanysty. Eger turǵyn úı satyp alýǵa qoljetimdi bolsa, jaldaý suranysy da tómendeıdi. Qurylys salýshylarǵa QQS engizilgen jaǵdaıda bastapqy jyljymaıtyn múliktiń baǵasy kóteriledi. Demek, kópshilik satyp alý josparyn ózgertip, jalǵa alýǵa kóbirek moıyn burýy múmkin.

Qazirde elimizde 4,5 mıllıon azamat (árbir tórtinshi turǵyn) baspanaǵa muqtaj. Onyń 1,3 mıllıony – jastar. 2 mıllıonnan astam azamat baspana jaldap turady. Olardyń qatarynda jeke-dara tóleýge shamasy kelmegendikten birnesheýi qosylyp páter jaldaıtyn stýdent jastar kóp. «Qazanshynyń erki­ne» salyp, kóp jaǵdaıda kelisimshart jasamaıtyn, jaldaý baǵasyn kóterip, kommýnaldyq qyzmet úshin qosymsha aqsha talap etetin ádepten jurdaı qo­jaıynǵa tap bolǵan azamattar qor­ǵan­syz qalady. Osyǵan baılanysty turǵyn úıdi jalǵa berý qadaǵalanbaıtynyn, menshik ıeleri basqa uqsas jarnamalarmen salystyra otyryp, baǵany óz betinshe belgileıtinin nazarǵa alǵan Májilis depýtattary byltyr páterlerdi jalǵa alýdyń shekti baǵasyn anyqtaýdy usynǵan. «Respublica» partııasynyń músheleri barlyq jalǵa beriletin páterlerdi jaılylyq deńgeıine qaraı jikteý, sondaı-aq jalǵa berýshilerdiń biryńǵaı tizilimin qurý men jaldaý shartynyń úlgilik jobasyn bekitý qajettigin alǵa tartty. Alaıda naryq­tyq ekonomıka zańdaryna qaıshy keldi me, álde azamattardyń (jalǵa berýshiler­diń) bir sanatynyń quqyǵy ekinshisi­niń (jalǵa alýshylardyń) paıdasyna qalaı shektelýi kerektigi naqtylanbady ma, áıteýir halyq qalaýlylarynyń stýdentterdi nemese baspana satyp alýǵa múmkindigi joq azamattardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan bastamasy jalǵasyn tappady.

Sarapshylardyń pikirinshe, mun­daı shekteý kóleńkeli ekonomıkanyń ósýine, mámilelerge qatysýshylardyń qorǵalýynyń tómendeýine jáne mem­lekettik bıýdjet úshin shyǵyndarǵa ákel­mek. Máselen, «Finance.kz» telegram arnasynyń taldaýshylary elimizde bel­gilengen mólsherlememen turǵyn úıdi jalǵa alýdyń arnaıy baǵdarlama­lary jumys istep turǵanyn atap ótip, kásip­kerlik erkindigi qaǵıdattaryn saqtaý qajettigin eske saldy. Olardyń aıtýlarynsha, shekti baǵamen turǵyn úıdi jalǵa berý naryǵyna aralasý onsyz da ashyq júrgizilmeıtin páterlerdi zańdy túr­de jalǵa berý jaǵdaıynyń nasharlaýymen qaýipti. Iаǵnı jaldamaly turǵyn úı ıeleri salyq tóleýdi múldem toqtatyp, baǵa shekteýlerine baılanysty paıdasyn joǵaltpaý úshin qyzmetti zańsyz júrgizýi múmkin. О́tkir problema – qoǵamǵa ortaq desek te, ár uıym óz múddesi turǵysynan áreket etetini ras. Máselen, Qazaqstan rıeltorlar qaýymdastyǵynyń málim­deýinshe, baǵanyń ósýine ákeletin qosymsha suranysty stýdentter týdyrady. Tıisinshe, aldymen jataqhana jetispeýshiligi máselesin sheshýge nazar aýdarǵan jón.

Shyn máninde, depýtattardyń usy­nysynda baqylaýsyz, retteýsiz ketken jaldaý naryǵyna beıjaı qaramaý, jaldaý baǵasyn ustap turý quraldary burynnan bar memleketterdiń táji­rıbesine súıenip, uzaqmerzimdi, ne­ǵur­lym ashyq tetikterdi qabyldaý meńzel­geni túsinikti. Elimiz beıil bolyp otyrǵan damyǵan memleketterdiń saıasatynyń negizgi baǵyty – aı sa­ıyn jaldaý aqysyn tóleýge qınalatyn azamattardyń sanattaryn naqty qoldaý. Bul tutastaı alǵanda naryqtyń damýyna kedergi keltirmeıdi, biraq onyń álsiz qatysýshylaryna kómektesedi.