Erliktiń eren úlgisi

Birikken bitimgerlik kúshtiń jasaqtalýy

Tájik jerinde bastalǵan dúrbeleń búkil Ortalyq Azııa elderine taralý qaýpi týyndaǵan soń, ońtústikten aǵylǵan qarý-jaraq pen esirtkige tosqaýyl qoıý úshin Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan bitimgerlik kúshterin quryp, Tájikstan shekarasyn birigip kúzetý týraly sheshim qabyldaǵan edi. TMD elderiniń ońtústik shebin kúzetýge aýysym boıynsha Ishki áskerdiń 20 rotasy iriktelip, 2 myńǵa jýyq áskerı qyzmetshi oq pen ottyń ortasynda jaýyngerlik qyzmet atqardy. Qazaqstannyń birikken atqyshtar batalony Tájikstanda bolǵan jyldary barlyǵy 43 áskerı qyz­metshi qaza bolyp, 100-den asa bitim­ger jaraqat aldy.

Sonyń ishinde osydan týra 30 jyl buryn, ıaǵnı 1995 jyldyń 7 sáýirinde qarý-jaraq pen oq-dári tıelgen Ishki áskerdiń kolonnasy Pshıharv shatqalynyń Pıandj ózeni boıynda dushpan tarapynan kútpegen shabýylǵa ushyrap, 17 jaýyngeri erlikpen qaza tapty. «El úmitin er aqtar, er ataǵyn el saqtar» demekshi, óshpes erlik eskirgen joq.

Qandy shaıqas qalaı bastaldy?

1995 jyldyń kókteminde shekara barlaýshylary Aýǵanstan jerine jaqyn shatqalda tájik oppozısııasynyń zańsyz qarý­lanǵan iri kólemdegi kúshi shoǵyr­lanǵanyn jetkizedi. Osyǵan baılanysty Tájikstanda ornalasqan birikken shekara áskerleriniń top basshylyǵy aıtylǵan aımaqta arnaıy shekara beketin qurýǵa sheshim qabyldaıdy. Bul jerdegi shekara syzyǵy Pıandj ózeni boıy­men Pshıharv shatqalynyń eń tar jerinen ótetin.

Sol kezdegi 7-rotanyń koman­dıri, búgingi ardager, zapastaǵy polkovnık Erlan Aldanazarovtyń aıtýynsha, 1995 jyldyń naýryz aıynda olar Shymkenttegi jedel maqsattaǵy polkten tájik-aýǵan shekarasyna attanady. Bul aýysym boıynsha tájik eline jiberilgen jetinshi rota edi.

«6 sáýir kúni maǵan batalon komandıri maıor Iýrıı Lo­bachev kelip, buıryq boıynsha Pod­kýnov shekara zastavasynan Pshıharv shatqalyna barýymyz kerek ekenin aıtty. Túnimen daıyn­dalyp, avtokólikterge júk­terdi tıedik. Tańǵy astan keıin kolonnamen júrip kettik. Bizge 200-230 shaqyrym jerdegi shat­qalǵa jetý kerek. Ondaǵy maqsat – Pshıharv shatqalynda bir vzvodty qaldyryp, ári qaraı Vısharv shatqalynda eki vzvodty ornalas­tyrý. Sodan saǵat 12.20-da Pshı­harv shatqalyna toqtadyq», deıdi sol kúnderdi esine alǵan rota ko­mandıri.

Kolonnany bastap kelgen shekara otrıady bastyǵynyń tehnıka jónindegi orynbasary, podpolkovnık Grıgorıı Tıhonov, batalon komandıri Iýrıı Lobachev, rota komandıri, kapıtan Erlan Aldanazarov pen onyń orynbasary leıtenant Nurjan Baıbosynov joǵary kóterilip, bekettiń ornyn belgileýge ketedi. Shamamen 20 mınýttaı ótkende kolonnanyń janynan jergilikti jedel járdem avtókóligi ótken. Ol shatqaldyń qıylysyna jete bergende, aına­ladaǵy tynyshtyqty granatometten atqan jarylys buzyp, taý ishin kúńirentip ketedi.

Osy sátti sol kezdegi 7-rota komandıriniń tárbıe jáne áleý­mettik-quqyqtyq jumystar jó­nindegi orynbasary, zapastaǵy polkovnık Berik Omarov bylaı dep eske alady: «Kórshi qyshlaqtan kele jatqan «Ýazık» avtokóligi janymyzdan ótken soń, bizden 200-300 metrdeı qashyqtyqta jaryldy. Men rota komandıriniń ornynda qalǵan orynbasary retinde dereý «Urysqa!» dep pármen berdim. Buıryqty estigen sarbazdar mashınadan sekirip túsip, qorǵanysqa kóshti. Sol kezde qatardaǵy jaýynger, pýlemetshi Anatolıı Mesh­kovtyń qaza bolǵany týraly habar jetti. Men «Atyńdar!» dep úlgergende alǵashqy snarıad dál janymyzda jaryldy. Tútin seıilgende saǵatyma qarasam, 12.20-ny kórsetip tur eken. Sodan bastalǵan atys-shabys báseńsimeı 3-4 saǵatqa sozyldy», deıdi ardager.

7-rota jaýyngeri, ardager Murat Satıev «Urysqa!» degen buı­ryqty estı sala kólikten sekirip túsip, atysty bastap ketkenin aıtady.

«Bir-eki jaýynger kólik ús­tinde jaraqat aldy. Dastan degen jigit kóz aldymyzda ajal qushty. Jaralylardyń ishinde jez­qazǵandyq Erkebulan degen jigit bar edi. Eki aıaǵy men qolynan oq tıgen ony isten shyqqan teh­nıkalardyń arasymen kóterip ákelip, saý kólikke ornalastyrdym. Jalpy sany 30-dan asa adam jaralandy. Ishimde «Osy jerde ólip ketsem, áke-sheshem qandaı kúıge túser eken» degen oı ǵana boldy. Ol kezde ata-anam 60-tan asyp qalǵan qart kisiler edi», deıdi oqıǵa kýágeri.

Alǵashqy jarylystan keıin ile-shala áskerıler kolonnasyna shabýyl bastalyp, oq qarsha boraıdy. Jańa ǵana taýǵa kóterilgen ofıserlerdi jaýdyń mergenderi kózdep atyp, tómenge túsirmeıdi. Sarbazdardyń biri, starshına Dáýren Espolov kólikten sekirgen boıda artqy dóńgelekke jasyrynyp ata bastaǵanyn eske alady. О́zimen birge Álıhan О́giz­baev, Erbol Isabaev, Erkin Baı­ǵabylov sekildi sarbazdar bolǵan. Bir ýaqytta basqa tasa jerge oryn aýystyrýǵa tura jú­gir­gen­de, jańa ǵana qasynda otyrǵan jaýyngerlerdiń janyna snarıad túsip, bári de til tartpaı ketipti.

«Men de talyp qalyppyn. Esimdi jısam, ústi-basym qan, aıaǵymdy basa almaımyn. Tórt jerimnen oq tıgenin keıin bildim. Esimdi bir jıǵanda «kelesi ma­shınaǵa ótińder!» dep bireý aıqaılap jatyr eken. О́rmelep, kólikti tasalap, kópirdiń astyna óttim, sol jerden atysa bastadyq», deıdi ol.

Alǵashqyda abdyrap qalǵan jeke quram tez esin jıyp, rota komandıriniń orynbasary, leıtenant Berik Omarov birden buıryq berip, urysqa jetekshilik etedi. Onymen birge vzvod komandırleri, leıtenant Igor Dıachenko, Áben Jaılybekov pen Qaıratbek Sátbaev bastaǵan sarbazdar da urysqa kirisedi. Buryn soǵys kórmegen jaýyngerlerden mundaı qarsylyq bolaryn sodyrlardyń ózi kútpese kerek. Keskilesken urys Kalaı Hýmbtan qosymsha kómek jetkenshe 5 saǵatqa jýyq ýaqytqa sozylǵan.

Shaıqastyń nátıjesinde sodyrlar Pshıharv shatqalynyń saǵasynan qazaqstandyq shekarashylardy yǵystyra almaı, 15 shaqty adamy men qarý-jaraǵynan aıyrylyp, keıin sheginedi. Al birikken shekarashylar kúshiniń qatarynan 20 jaýyngeri mert bolyp, 47-si jaralanǵan. Qaza tapqandardyń 17-si Ishki áskerdiń jaýyngerleri edi. Olardan bólek, 33 áskerı qyzmetshi túrli dárejedegi jaraqat aldy.

Olar shette júrip, eldi qorǵady

Jaýdyń aldyn ala qolaıly jerdi tańdap, qapysyz kele jatqan kolonnany joıamyz degen jospary jeke quramnyń joǵary jaýyngerlik daıyndyǵy men erjúrektiligi arqasynda júzege aspaǵan. Eren erliktiń birine Petropavl qalasynyń týmasy, qatardaǵy sarbaz Nıkolaı Jıgalıktiń qarýlas dostaryn qutqarýda kórsetken batyldyǵyn aıtýǵa bolady. Ol qarsha boraǵan oqtyń astynan birneshe jaraly qarýlasyn alyp shyqqan. Sonymen qatar vzvod komandıri leıtenant Áben Jaılybekovtiń qol astyndaǵy jaýyngerdi janyp jatqan tehnıkadan qutqarǵany da ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin batyl áreket edi. Odan basqa serjant Marat Ahmetov, qatardaǵy jaýynger Nurlan Aqmetov syndy jaýyngerlerdiń jaraly qarýlastaryn shaıqas alańynan qaýipsiz jerge alyp shyǵýy – naǵyz dostyq pen batyldyqtyń aıǵaǵy.

Prezıdent Jarlyǵymen TMD elderiniń syrtqy shekarasyn qorǵaýdaǵy áskerı boryshyn adal atqarǵany jáne kó­r­setken janqııarlyq erligi men batyldyǵy úshin qaza bolǵannan keıin 5 adam II dárejeli «Aıbyn» ordenimen, 12 adam «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen nagradtaldy. Olardyń esimderin el bilýge tıis. Atap aıtqanda, starshına Qalmaqan Baqbaev, serjant Radık Kaımýldıev, kishi serjant Álıhan О́gizbaev, qatardaǵy jaýyngerler Erjan Baıbaǵysov, Erbol Bekebaev, Baýyrjan Dalabaev, Jaqsylyq Jansúgirov, Imomaddın Jumatov, Qanat Edirishov, Erbol Isabaev, Erjan Ábdıev, Erkebulan Maqajanov, Mıhaıl Martynenko, Anatolıı Meshkov, Dastan Nurmetov, Erkin Baıǵabylov, Tahır Raıymjanov áskerı antyna adal bolyp, Otan qorǵaý jolynda ómirin qıdy. Shaıqasta aman qalǵanymen, keıin alǵan jaraqatynyń saldarynan kóz jumǵandar da bar. Birneshe jyldan keıin sum ajal aramyzdan ofıserler Valerıı Lysenko men maıor Marat Ahmetovti alyp ketti.

Ardager, zapastaǵy maıor Qanat Qamalov sol aýyr kúnder jaıynda bylaı dep eske alady: «Bizge eń aýyry – qaza bolǵan jigitterdiń súıegin eline jetkizý boldy. Aman-saý attandyrǵan balalaryn ata-anasyna tabytpen tapsyrý qıynnyń qıyny edi. Osy 17 jigittiń bárin ózim jýyp, arýlap tabytqa saldym. Erbol Isabaev degen jigittiń aıaǵyna segiz oq tıgenin baıqadym. Keıin estigenim, ol jaraqat alǵanda, qutqarýǵa baram degen jigitterdiń kóbin snaıper atyp túsirip otyr­ǵan».

Búginde qaza bolǵan sar­baz­dardyń esimi elimizdiń ár aýma­ǵyndaǵy kósheler men mektepterge, mýzeıler men saıabaqtarǵa berilgen. Ulttyq ulannyń barlyq áskerı bóliminde jaýyngerlerdiń esimderi jazylǵan eskertkishter ornatylǵan.

«Bizdiń Erbol óte pysyq bala boldy. Mektepte jaqsy oqydy, ójet, eshteńeden qaımyqpaıtyn jan edi. Otan aldyndaǵy boryshyn aıaqtap, elge qaıtýy kerek-tin. Áke-sheshesiniń alyp ketemiz degenine kónbeı, óz erkimen tájik-aýǵan shekarasyna attandy. Sodan 7 sáýirde qaraly habar estidik», dep eske alady marqum bolǵan Erbol Isabaevtyń nemere apasy Gúljanat Gaıfýllına.

Qazaq jaýyngerleriniń er­ligine tájik halqynyń sheksiz alǵysy retinde 2007 jyldyń jeltoqsanynda Dýshanbe qala­synda batyrlardyń esimderi oıyp jazylǵan eskertkish ornatyldy. 17 bozdaqtyń erligi búgingi urpaq úshin Otanǵa adal qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi bolyp qala beredi. Sol jyldary bizdiń jaýyngerler býyrqanǵan Pıandj ózeni men taýly Pamırdegi shekarada baýyrlas tájik halqyn ǵana qorǵaǵan joq, olar óz Otanynyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigin qorǵady.