Sarysýda iske asqan tirlik kóp

«Jeri baıdyń eli baı» degen, sońǵy jyldary Sarysý aýdanynyń jer­asty baılyǵyn ıgerýge kóptep kele bastaǵan ınvestorlardyń arqasynda bul óńir eńsesin tiktep, tirshiligin birshama túzep aldy. Endeshe, Sarysý aýdanynyń ákimi Qanatbek MÁDIBEKPEN áńgimemiz osy aımaqtyń qazirgi jaǵdaıy týrasynda boldy. – Qanatbek Qaıshybekuly, aýdanda agrarlyq sektordy damytý barysynda ne istelip jatyr? Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýde qan­daı oń nátıjeler bar? – Aýyldyń bolashaǵy – aımaqtyń, óńirdiń bolashaǵy. Sarysý – agrarlyq aýdan. Aýdan halqynyń 50 paıyzy aýyldarda turady. Bıyl barlyǵy 17,0 myń gektar jerge aýyl sharýashylyǵy daqyldary ornalas­tyryldy. Bul ótken jyldan 649 gektarǵa, jospardan 2,4 myń gektarǵa artyq. Aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda barlyǵy 370 traktor bar. Olardyń 90,0 paıyzy tolyǵymen kóktemgi egis jumystaryna qatystyryldy. 2015 jyly egin sharýashylyǵyn 52,4 mln. teńgege sýbsıdııalaý josparlanyp otyr – Aýylda óndirilgen ónimdi sol jerde óńdeý, tabys kózine aınal­dyrýǵa qol jetkizý máseleniń naq­ty sheshimi bolar edi. Munyń ne­gizi aýyldy ındýstrııalandyrýda jatyr. Bul baǵytta qolǵa alǵan tir­lik bar ma? – Údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damý memlekettik baǵ­darlamasy aıasynda osy jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda quny 360,0 mıllıon teńgeni quraıtyn «Asyl-tuz» kompanııasy tuz zaýyty qurylysynyń jobasyn usynýda. Qazirgi ýaqytta qujattary resimdelý ústinde. Sonymen qatar, «Nar» jáne «Jańatas VES» JShS-lar jelden elektr qýatyn óndirý jobalaryn ındýstrııalandyrý kartasyna engizýdi josparlaýda. Aýdan aýmaǵynan In­dýstrııalyq aýmaq qurýǵa 60 gektar jer bólingen. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda qurylyp jatqan ındýstrııalyq aımaqta 12 jańa ınvestısııalyq joba iske asatyn bolady, jalpy quny 1,2 mıllıard teńge. Aýmaqta kirpish, as tuzyn óndirý, asfalt-beton zaýyttary jáne taǵy basqa óndiris oryn­daryn ashý kózdelýde. Búgingi ýaqytta osy óndiris oryndarynyń qurylystaryn salýǵa jer ýchaskeleri aýksıon arqyly satylyp berilip jatyr. – Sarysýdyń tóskeıin tórt tú­lik malǵa toltyrýdyń qadam­dary jasalyp jatqan bolar. Bere­keli tirlikke beıimdelgen is-áre­ketterdiń barysy qandaı? – Aýdanda mal basy turaqty ósýde. Bıyl iri qara 18,2 myń basqa, qoı-eshki 227,6 myń basqa, jylqy 5,3 myń basqa, túıe 1,8 myń basqa, qus 22,3 myń basqa ósti. Mal sharýashylyǵyn órkendetý jáne ónimin molaıtý erekshe nazarǵa alynyp otyr. Bul baǵytta atqarylyp jatqan ıgilikti ister de barshylyq. Atap aıtqanda, 6 aýyldyq aımaqta 1750 bas ýaq mal men 20 bas iri qara malyn bordaqylaý oryndary bar. Jańatas qalasynan 1 mal bordaqylaý alańynan qurylysy aıaqtalyp, qajetti qujattary resim­delýde. 3 myń basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn salýǵa 5 gektar jer resimdeldi. Aýdandaǵy mal bordaqylaý alańdarynan eseptik nómir alý jóninde jumystar júr­gizilýde. Aýdan kóleminde 2 mal soıý alańy jumys isteıdi. Jańatas qalasynda – 2, Saýdakent aýylynda 1 et satý orny bar. Et satý oryndary arnaıy tońazytqyshtarmen qamtylǵan. – «Sybaǵa» baǵdarlamasy qan­sha­lyqty júzege asyrylýda? – Aýdanda «Et baǵytyndaǵy iri qara malynyń eksporttyq áleýetin damytý» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa arnalǵan «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» aksıonerlik qoǵamy jáne «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy arqyly 8 sharýashylyq barlyǵy 68,0 mln. teńge nesıege 379 bas iri qara malyn satyp alyp, aqparattyq-saraptamalyq júıesi (ASJ) baǵdar­lamasyna tirkelip, jumys atqarýda. Jańatalap aýyldyq okrýginen «Yntaly» sharýa qojalyǵy «Agrar­lyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy arqyly 14 mln. 520 myń teńge nesıe alyp, 82 bas analyq sıyr, 4 bas asyl tuqymdy buqa alsa, Dosbol aýyldyq okrýginen «Nurlan» sharýa qojalyǵynyń esepshotyna 9 mln. 600 myń teńge túsip, búgingi kúnde bul qarajatqa 60 bas sıyr satyp alýǵa jumys atqarýda. Toǵyzkent aýyldyq okrýginen «Baıbek» sharýa qojalyǵy osy baǵdarlama boıynsha nesıe alyp, jumys júrgizý maqsatynda qujattaryn resimdeýde. Sondaı-aq, «Agrarlyq nesıe kor­porasııasy» aksıonerlik qoǵa­my arqyly Toǵyzkent aýyldyq okrýgindegi «Abylaı-T» sharýa qo­ja­lyǵy «Altyn saqa» baǵdar­la­masy boıynsha 380 bas qoı alýǵa 10 mln. teńge nesıe alý úshin tolyq qujattaryn resimdep ótkizdi. Jalpy mal sharýashylyǵyn qoldaý sýbsıdııalaý jaıynda da jumystar barshylyq. Osy jyldyń basynan beri 10 sharýa qojalyqqa 32 bas asyl tuqymdy iri qara satyp alǵany úshin 4928,0 myń teńge, 17 sharýashylyqqa asyl tuqymdy 735 bas qoı satyp alǵanyna 5880,0 myń teńge, MIQ malyn ósiretin 16 sharýashylyqtaǵy 1145 bas analyq sıyrǵa seleksııalyq asyldandyrý jumysyn júrgizgendigine tıesili sýbsıdııa kólemi 20610,0 myń teńge bolsa, búgingi kúnge deıin odan sharýa qojalyqtarynyń esepshotyna 15725,0 myń teńge aýdaryldy. Mal ónimderin ótkergeni úshin 3227,0 myń teńge, iri qara malyn qoldan uryqtandyrý shyǵynyn óteý úshin 914,0 myń teńge – barlyǵy 30674,0 myń teńge sharýa qojalyqtarynyń jeke esepshottaryna aýdaryldy. – Aýyldaǵy malshy men dı­qan kásibin dóńgeletýge qarjy jetispeıdi. Bankterden alýǵa bá­riniń birdeı múmkindigi joq. Aýylǵa ózgeshe nesıe saıasaty kerek sııaqty. Siz buǵan ne deısiz? – Ekinshi deńgeıli bankter ar­qyly beriletin nesıelik qarjynyń paıyzdyq mólsherin qarjy agenti  «Damý» kásipkerlikti damytý qo­ry» AQ arqyly Úkimettiń shaǵyn qalalardy qarjylaı qoldaý saıasaty júzege asyrylmaq. Jańatas qalasyndaǵy ınvestısııalyq jobalar men óndiristi jańǵyrtý jáne keńeıtý jobalary boıynsha árbir kásipkerdiń nesıelik qarjysynyń jyldyq syıaqy mólsheri ekinshi deńgeıli bankterdiń shekti mólsheri 14 paıyz bolyp tabylsa, onyń 10 paıyzy atalǵan qor arqyly sýbsıdııalanyp, kásipkerge bar-joǵy 4 paıyz ǵana jyldyq syıaqy tólemi ǵana qalmaq. Osyndaı jeńildiktiń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerine de qatysy bar. Bul jaǵdaı ekinshi deńgeıli bankterdiń shalǵaıdaǵy bizdiń aýdanǵa degen burynnan qalyptasqan ustanymyn ózgertýine týra kelip otyr. Olar da shaǵyn qalalar úshin memleket tarapynan 10 paıyzdyq syıaqyny alýǵa qush­tarlyq tanytýda. Olardyń kósh­basynda burynnan iskerlik baılanysta bolǵan «Halyqtyq Banktiń» oblystyq fılıaly tur. Sońǵy kezderi «QazAgroQarjy» AQ jumysyna qanaǵattanbaı júrgen sharýashylyq basshylary da joq emes. Birneshe aı qujat jınap, tehnıkalaryn ala almaǵan soń arzan tehnıkalardy kórshi oblystardan, respýblıkalardan satyp alyp jatyr. Degenmen, ol aýdan sharýalarynyń qajettiligin tolyq qamtamasyz ete almaıdy. Atalǵan mekemege qujat jınaýdyń ózi jyl on eki aı sharýa jumysymen aınalysatyn aýyl adamy úshin edáýir qıyndyqtar ákeledi. Árıne, «QazAgroQarjy» AQ-ta ekinshi deńgeıli bankter sekildi ózindik saıasaty bar. Bul mekeme irgeli kásiporyndardan suraıtyn tıisti qujattardy, talaptardy qarapaıym sharýadan da suraıdy. Bylaısha aıtqanda, qaǵazbastylyq kóp. Sonyń saldarynan olar ne jumys isteı almaı, eginin ıgere almaı, ne ortaq ujymǵa birige almaı qaýqarsyz sharýa qojalyqtaryna aınalýda. Qalaı degende de jańa tehnıka – jańa ónim kepili. – Maıda sharýashylyqtardy irilen­dirý máselesi únemi aıtylyp keledi. Biraq, alǵa jyljý baıqalmaıdy. Ony júzege asy­rýdyń tetikteri bar ma? Siz qalaı oılaısyz? – Aýdanda usaq sharýashylyq­tardyń birigý sharalary da júzege asyrylýda. Atap aıtar bolsaq, 22 maıda sharýashylyq ózara birigip, aýdandaǵy sharýa qojalyqtarynyń sany 529-ǵa azaıyp, sannan sapaǵa kóshti. Budan bólek 3 iri óndiristik kooperatıv jumys isteıdi. О́tken jyly jer telimderine revızııa jasalyp, qaýqarsyz sharýashylyqtardyń ózderiniń kelisimi boıynsha jerleri alynyp, aýksıon boıynsha jeri az sharýa qojalyqtaryna berildi. Jalpy, irilendirý baǵytyndaǵy ju­mys­tary munymen toqtaǵan joq. Sharýalar arasyndaǵy túsinik ju­mys­tary odan ári júrgizilip, nesıe jáne qaıtarymsyz qarjylar alý, mal tuqymyn asyldandyrý sekildi máseleler keńinen nasıhattalýda. Aýyl sharýashylyǵy qurylym­darynyń damýyna eń úlken tejeý bolyp otyrǵan nárse – usaq taýar­lyq óndiristi orta jáne iri taýarly sharýashylyqtarǵa biriktirý máselesi. Bizdiń aýdanda bir túıini sheshilmeı kele jatqan másele – jaıylymdyq sýǵa baılanysty. Sarysý aýdany Shý, Talas, Asa ózenderiniń tómengi saǵasynda, shól jáne shóleıtti aımaqta ornalasqan. Sondyqtan, sý máselesi óte qıyn. – Aýdan ortalyǵy Jańatas qalasy ónerkásiptik aımaq ekeni belgili. О́nerkásipti qarqyndy damytý úshin atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtalsańyz? – Kásipkerliktiń belsendi sýbek­tileriniń sany ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 30 birlikke artyp, 1666 birlikti qurap otyr. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn júzege asyrý baǵytynda aýdanda ekinshi deńgeıli bankterden nesıe alýǵa jáne memlekettik grantqa qatysýǵa jalpy quny 230,0 mln. teńgeni quraıtyn 57 jańa ınvestısııalyq joba iriktelip, 29 jobasy ekinshi deńgeıli bankterdiń qaraýyna joldanǵan. Osy joldanǵan jobalardyń búgingi kúnge 4-eýi maquldanyp, oblystyq óńirlik úılestirý keńesiniń oń nátıjesin aldy, qalǵan jobalar nesıelendirý talaptaryna sáıkestigi qaralýda. Monoqalalardy damytýdyń 2012-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda 3 kásipker 19,0 mln. teńge nesıe qarajatyn aldy. Osy nesıelerdiń paıyzdyq stavkalaryn sýbsıdııalaýǵa 13,5 mln. teńge qarjysy «Damý» qoryna aýdarylyp berildi. – Infraqurylym jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq­­tardy damytýdyń jaı-kúıi qandaı? – Monoqalalardy damytý baǵdarlamasy aıasynda 29 úıdi buzyp, ornyn tazalaýǵa 250,0 mln. teńge qarjy bólinip, esepti kezeńde 19 úı buzylyp, 169,4 mln. teńge qarjysy ıgerildi. Aýyldyq eldi mekenderde jáne Jańatas qalasynda ıesiz, qırap qalǵan ǵımarattardyń orny tazartyldy. Jańatas qalasyndaǵy ortalyq saıabaqty abattandyrý jáne kógaldandyrý jumystary jal­ǵasýda. Bıyl 220 páterli 2 kóp qabatty úı qalpyna keltirildi. Onyń bireýi «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy aıasynda jas otbasylarǵa «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ arqyly ıpotekaǵa berilip jatyr. Búgingi tańda ıpoteka arqyly páter alýǵa 130 azamat tilek bildirdi. Kelesi jylǵa qaıta qalpyna keltirýge 190 páterli eki úıdiń jobalyq-smetalyq qujattary joǵary oryndarǵa usy­nyldy. Jalpy Jańatas qalasy boıyn­sha 19 kóp qabatty úı qaıta qalpyna keltirýge jatady.  Áńgimelesken, Jamalbek О́ZBEKOV. Jambyl oblysy, Sarysý aýdany.