Bizdiń baspasóz betterinde es bilgennen bastap eskirmeı kele jatqan bir taqyryp bar. Ol 9 mamyr – Jeńis kúni qarsańynda 1941–1945 jyldardaǵy soǵysqa qatysqan aǵa-apalarymyzdyń erligin jazyp, kórsetý. Nasıhattaý. Bul – durys. О́ıtkeni halqymyzǵa syn bolǵan sol alapatta qazaq ulandary jasqanyp, jaltaqtamady. Esh syr bermeı maıdanda da, tylda da el taǵdyryn eńkeımeı kótere bildi. Sondyqtan da ol ot keshýge qatysqan qandastarymyzdy búgingi urpaqqa úlgi-ónege etip aıtý – paryzymyz. Mindetimiz.
Biraq... Iá, biraq bul taqyrypty gazet-jýrnal betterinde kótergende, elep-eskermeı júrgen bir jaıt baıqalyp qalady. Ol áriptesterimizdiń maıdangerler jóninde qalam terbegeninde belgili bir izdi shıyrlap, jattandylyqqa boı aldyrýy der edik. Túsinikti tilmen aıtar bolsaq, osy bárimiz keshe de, búgin de Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan qazaqtardyń áskerı saladaǵy sanaýly túrin ǵana jazyp kelemiz. Bular: ushqysh, zeńbirekshi, tank júrgizýshi, pýlemetshi, barlaýshy qandastarymyz. Sondaı-aq buǵan jaıaý ásker, partızan, radıst, saper, mergen, medbıke, teńizshi aǵa-apalarymyzdy da qosýǵa bolady. Al sol qyrǵynda jan alyp, jan berisip shaıqasqan joǵarydaǵylardan basqa áskerı mamandyqtaǵy qazaqtar she? Muny eske alyp otyrǵanymyz: kezinde respýblıka Ǵylym akademııasynyń Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyndaǵy 1941–1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy bólimin basqarǵan ǵalym Tóltaı Balaqaev aǵamyzdyń bir sózi oıymyzdan ketpeıdi. Ol kisiniń deregine qaraǵanda, keńes odaǵy men Germanııa arasyndaǵy sol qan qasap Qyzyl Armııadan 100-ge jýyq áskerı jáne sharýashylyq mamandyqtaryn talap etken. Olarda bizdiń ulttyń ókilderi kóp bolǵan. Sonyń biri, mysaly gazetterde buryn jazylmaǵan, jaýyngerlik jedel áreket etýge arnalǵan motosıkl rotasyndaǵy qazaq Sársen Ábdihalyqov. Qarııa qazir bul ómirde joq. Maıdangerdiń qujattaryn bizge kórsetip, tanystyrǵan uly Marattyń áńgimesine qaraǵanda, keńes áskerleri quramynda buryn kýrer, baılanysshy mindetin atqarǵan motosıklshi qyzyl áskerlerden ózge osyndaı qurylymmen jasaqtalǵan toppen shaıqasqa kirip, shabýyldaıtyn vzvod, bólimshe bolmaǵan. Ol tek 1939 jylǵy kúzdegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵannan keıingi nemisterdiń Polsha, Fransııadaǵy urystaryndaǵy motosıklge mingen qarýly kúshteriniń ilkimdiligin kórgen soń qolǵa alynypty.
Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Qarakemer aýylynan áskerge shaqyrylǵan Sársen Ábdihalyqov 1941 jyldyń 19 tamyzynda mine, osyndaı arnaýly áskerı qurylymǵa túsedi. 18 jastaǵy óren aldymen Qyrǵyzstan astanasy Frýnzedegi (qazirgi Bishkek) úsh aılyq jedeldetilgen kýrsta oqıdy. Ony bitirgen soń 40-atqyshtar brıgadasy quramynda Batysqa bet alady. Sodan 7 qarashadaǵy Qyzyl alańda ótken áıgili sherýden keıin birden Máskeý túbindegi aýyr urystarǵa aralasady. Aýyr bolatyny – qarý, oq-dári jetispedi. Keıin: «Úsh adamǵa bir myltyq» degen maıdanger jazýshy Vıktor Astafevtiń sózi osyǵan baılanysty aıtylǵan edi. Keńes jaýyngerleriniń qoldarynda bary – ishine jarylǵysh zat pen janarmaı quıylǵan «Molotov kokteıli» dep atalatyn otty bótelkeler bolatyn. Qoıny-qonyshyna solardy toltyryp alǵan qyzyláskerler jaý shebine motosıklmen quıyndatyp kelip laqtyryp, sodan keıin ile-shala tez keri burylyp ketip qalýy tıis-tin. Bul endi ajal aýzyna amalsyz attanyp, odan aman qalýy ekitalaı ustaranyń júzindegi úmit pen kúdikke toly qan qasaptyń ózi edi. Sonyń saldarynan Máskeý mańyndaǵy maıdan shebinen jappaı alǵa umtylǵan 6 jeltoqsandaǵy «uly shabýylda» Sársen Ábdihalyqov qyzmet etetin motoquramdaǵy 600 jaýyngerdiń bári mert bolyp, tirlik belgisi bar 35 adam ǵana opyrylǵan okop pen qıraǵan kópir astyndaǵy topyraqtan arshylyp alynady. Olardyń arasynda basy men ıyǵyna oq tıip, tobyǵynan jaralanǵan bizdiń keıipkerimiz de bar edi.
Atalǵan jaraqatyna baılanysty gospıtalda uzaq jatqan Sársen aǵa 1942 jyldyń ortasynda ǵana ońalyp, qarýlastary qataryna qaıta qosylady. Sóıtip, Rjev baǵytyndaǵy soıqan soǵysqa aralasady. Biraq taǵy da oq tııý... Jaralaný... Taǵy da medsanbat pen medkomıssııa arasynda sendelip júrý. Osy jerde ony burynǵy komandırleriniń 1941 jylǵy Máskeý túbindegi jaýjúrek qımylyna oraı usynǵan «Erligi úshin» medali izdep kelip tabady. Bul mezette 1943 jyldyń qaharly qańtary da kelip qalǵan edi. Sol 22-armııanyń 64-atqyshtar polkindegi jaýyngerlik sapqa qaıta turǵan qandasymyz úsh dóńgelekti «M-72» markaly motosıkl júrgizýshisiniń artyndaǵy oryndyqqa bekitilgen «BTR»-dyń kózdeýshisi qyzmetin atqarady. Mundaǵy mindet – kez kelgen áskerı tehnıkanyń temir qabatyn tesip ótetin erekshe oqpen jaraqtandyrylǵan joǵarydaǵy qarýmen shaıqas alańyndaǵy qarsy jaqtan bettep kele jatqan nemis tankilerine tutqıyldan tıisip, ony joıyp jiberýge kúsh salý edi.
Kalının maıdanyndaǵy urystarda osyndaı jankeshti tapsyrmalardy oryndap júrgende, Sársen aǵany jaý oǵy taǵy izdep kelip tabady. Bul 1944 jyldyń 4 naýryzy edi. Keýdesine qatarynan kelip tıgen qos oqtan ol kisi múlde álsirep, motosıkldiń qorjyn oryndyǵynda sulq túsip jatyp qalady. Gospıtalda da sondaı kúı keshedi. Desek te dárigerlerge rahmet! Solardyń kómegimen aıaǵynan tik turady-aý, áıteýir. Sodan... Araǵa uzaq ýaqyt salyp, óz bólimshesine qaıta oralǵanda, soǵystyń da beti qaıtyp, keńes áskerleri Eýropa tórine jaqyndaǵan edi. Sondyqtan maıdan dalasyna suranǵan serjantty polktaǵy áskerı basshylyq basqa jumysqa jiberýdi jón kóredi. Ol 1944 jyldan bastap gıtlershilerge qarsy shaıqasýǵa nıet bildirip, Tadeýsh Kostıýshko atyndaǵy jeke dıvızııa qurǵan polıak eriktilerin tolyqtyrýǵa kelgen Varshava, Lıýblın qalalarynyń jastaryn motosıklge úıretip, jattyqtyratyn nusqaýshylyq qyzmet edi. Jerlesimiz bul iste de tyndyrymdylyq tanytyp, eshkimdi uıatqa qaldyrmaıdy. Komandırleriniń kózdegen oıy men kóńilinen shyǵa biledi.
1945 jylǵy 9 mamyrda eldi áýre-sarsańǵa salǵan qanquıly soǵys aıaqtaldy. Iyqtarynan aýyr júk túsken jaýyngerlerdiń qýanyshtarynda shek bolǵan joq. Sondaı shat-shadyman kúnderdiń birinde áskerı bólimderde: «Joǵarǵy Bas qolbasshy 24 maýsymda Máskeýdegi Qyzyl alańda Jeńis qurmetine arnalǵan saltanatty sherý ótkizýge uıǵarym jasapty. Oǵan 1941–1945 jyldardaǵy ot keshýden aman ótkenderdiń ishindegi tańdaýlylardyń tańdaýlysy qatysady eken!» degen sózdiń jeldeı eskeni bar emes pe? Sodan bastap kórshi dıvızııadaǵylar sekildi Sársen aǵa qyzmet etetin bólimde de qarbalas qımyl bastaldy deısiz. Ol aldaǵy saltanatty sherýge dep Máskeýden kelgen suranys boıynsha ózderiniń ishinen «M-72» markaly úsh dóńgelekti motosıkldiń tolyq quramdaǵy bir ekıpajyn jasaqtap jiberý edi. Sóz oraıynda bul tapsyrmaǵa qatysty erekshe talaptardyń da bolǵanyn aıta ketýimiz kerek. Iá, eń aldymen paradqa baratyn soldat pen ofıserdiń keýdesinde eń kem degende eki jaýyngerlik orden men úsh medal, boıynyń uzyndyǵy 182 santımetrge jeteǵabyl bolýy tıis-tin. Sondaı-aq olardyń qandaı maıdanda shaıqasqandarynyń da mańyzy eskerilgen-di. Irikteý barysynda 22-armııanyń 64-polkyndaǵy serjant Sársen Ábdihalyqovtan mine, joǵarydaǵydaı talaptyń bári tabyla bildi. Sonyń nátıjesinde ol mamyr aıynyń aıaǵynda sherýge qatysýshy saıypqyrandar jınalyp jatqan Volokolamsk baǵytyndaǵy Týshıno áskerı áýejaıy qalashyǵyna kelip jetti.
... 1945 jyl. 24 maýsym. Máskeý. Qyzyl alań. Kún sirkirep jaýyp tur. Biraq ony eleń qylyp jatqan eshkim joq. Saptaǵy 40 000 jaýynger men ofıserdiń kóńilderi kóterińki. Júzderi jarqyn. Bir kezde Spassk qaqpasy jaqtaǵy Kreml kýrantynyń daýysy estildi. Ol saǵat 10-dy soqqanda: «Parad, tik tur!» – degen ámirli daýys estildi. Osydan soń áskerı sherý bastaldy. Alańnan aldymen 1200 adamdyq úrmeli aspaptar orkestriniń oryndaýyndaǵy M.Glınkanyń «Dańqyń artsyn!» mýzykasynyń asqaq úndi qoldaýymen aıaqtaryn nyq basyp jaıaý áskerler ótti. Odan keıin ushqyshtar... Teńizshiler... Parashıýtshi desanttar... Tankıster men artıllerıster... Saperler... Radıster... Bir mezette, ıá, bir kezde Qyzyl alańnyń kireberis sheti bolyp tabylatyn V.I.Lenın mýzeıi jaqtan buryn eshkim kórip-bilmegen áskerı lek baıqaldy. Bular sol kezdegi Karel, Volhov, Prıbaltıka, Kalının, Brıansk maıdandaryndaǵy jaýyngerler arasynan tańdalyp alynǵan motosıklshilerdiń qurama rotasy edi. Muraǵattaǵy derekterge qaraǵanda, sol sherýge qatysqan olar 270 adam eken. Al motosıkl sany 90 birlikti qurapty. Demek, ár úsh dóńgelekti bul tehnıkaǵa rýldegi júrgizýshi-jetekshi, qorjyn oryndyqtaǵy pýlemetshi jáne artqa mingesken kómekshisi bar – barlyǵy bir jeke ekıpaj quraǵan ǵoı. Solardyń arasyndaǵy aldyńǵy qatarda jalǵyz qazaq serjant Sársen Ábdihalyqov ta kele jatty. Árıne, sóz etilip otyrǵan bul sherýge «Katıýsha» qondyrǵysymen jaý shebinde jasyn oınatqan, «Il-2» ıstrebıtelimen qarsylastarynyń úreıin ushyrǵan, «T-34» tankisimen Berlın kóshelerine alǵashqylardyń biri retinde kirgen talaı qandastarymyzdyń bolǵany tarıhı oqýlyqtardan belgili. Biraq Sársen aǵanyń Qyzyl alańdaǵy ataqty paradta motosıkl legimen Kreml qabyrǵasyn dirildetip ótýi bul endi qaıtalanbas oqıǵa. Jalǵyz jaıt. Dara derek.
...Jeńisten keıin elge ekinshi toptaǵy soǵys múgedegi bop oralǵan keıipkerimiz ustazdyq mamandyqty tańdady. Desek te týmysynan tynymsyz jan shákirt tárbıeleýmen shektelip qalmady. Mekteptegi jumysynan basqa Taýtúrgen aýylyndaǵy kenjelep qalǵan áleýmettik máselelerdiń durys sheshilýine belsendilikpen atsalysty. Ol mundaǵy jańa mektep, mádenıet úıi men malshy balalaryna arnalǵan ınternat úıin salýǵa bastamashy bolý edi. Sondaı-aq kóshelerge sý qubyryn júrgizý, monsha qazandyǵyn jóndep, iske qosý da Sársen aǵanyń aralasýymen bitken ıgilikti ister-tin. Buǵan abzal jannyń 1949 jyldan 1975 jylǵa deıingi shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jergilikti jerdegi halyq qalaýlysy bolyp saılanǵan depýtattyq mandaty mol múmkindik bergen edi. Jerlesteri maıdangerdiń beıbit kúnderdegi sol eńbegin áli umytpaıtyndyqtaryn aıtady. Qurmetpen eske alyp, Jeńistiń 80 jyldyǵynda óz aýylyndaǵy bilim uıasyna aqsaqaldyń esimi berilse deıdi. Bul ótinish, tilekti jergilikti bılik elep-eskerer dep oılaımyz.
Janbolat AÝPBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Almaty oblysy,
Eńbekshiqazaq aýdany,
Taýtúrgen aýyly