Adamzat tarıhyndaǵy eń zulmat qantógis – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta «Otan úshin, jer úshin!» dep qasyq qany qalǵansha, aqtyq demi taýsylǵansha shaıqasqan otandastarymyzdyń erligi – bir-bir dastan. Al eli barda eren erler esimi eshqashan umytylmaýǵa tıis. Osy maqsatta Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıv ujymy júıeli jumys atqaryp keledi.
Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda «Uly Otan soǵysy Soltústik Qazaqstan oblysynyń qujattary men materıaldarynda. Jeńistiń 65 jyldyǵyna» jınaǵyn shyǵardyq. Sondaı-aq Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan jerlesterimizdiń ómirbaıandary týraly derekterdi jınastyrdyq. Osy eńbegimizdiń nátıjesi – 2015 jyly jaryq kórgen «Soltústikqazaqstandyq Keńes Odaǵynyń batyrlary» kitaby. Al Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda soǵysqa qatysqan soltústikqazaqstandyqtardyń elektrondyq bazasyn jasadyq. Onda 118 myńnan asa maıdangerdiń aty-jóni bar. Kez kelgen adam Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvtiń resmı saıtyna kirip, «Esimderi el esinde» bazasynan óz týystary týraly aqparat taba alady. Bul tizim oblystyq Qorǵanys departamentiniń, aýdandyq áskerı komıssarıattarynyń resmı qujattary negizinde ázirlendi.
2021 jyly jaryq kórgen «Jenshıny Kazahstana na voıne 1941–1945gg.» kitabynyń alǵysózinde elimizden soǵysqa 7477 qyz qatysqany týraly málimet bar. Olardyń kópshiligi dáriger, baılanysshy bolsa, arasynda qolyna qarý ustap, erlermen birge jaýmen betpe-bet shaıqasqandary da az emes. Solardyń arasynda jerlesimiz Altyn Muhametjanova da bar. Bir ókinishtisi, onyń esimin Qyzyljar óńiri turǵyndarynyń bári birdeı bile bermeıdi. О́ıtkeni maıdanger apamyz týraly keıingi jyldary jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda jazylǵan maqala joqtyń qasy. Sondyqtan Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda qan maıdanda bolǵan qazaq qyzyn eske alýdy jón kórdik.
Oblystyq memlekettik arhıvte saqtalǵan jeke isine zer salsaq, Altyn Muhametjanqyzy 1924 jyly 15 qarashada Sovet aýdanynyń (qazirgi Aqqaıyń) Sholaq-Dosan aýylynda dúnıege kelgen. 8 synyptyq bilimi bolǵan. Mektepti támamdaǵannan keıin 1942 jyly ózi týyp-ósken aýdannyń Molotov aýyldyq keńesinde hatshy bolyp eńbek jolyn bastaǵan. Tylda eńbek ete júrip, soǵysqa barýǵa birneshe ret suranyp, aqyry degenine jetedi. О́rimdeı qyzdyń oq pen ottyń ortasyna suranýynyń ózindik sebebi bar. Soǵys bastalysymen-aq qan maıdanǵa attanǵan úsh nemere aǵasynyń ekeýi týraly «qara qaǵaz» kelse, úshinshisi iz-tússiz joǵaldy degen habar alynady. «Jeńis kúnin jaqyndatamyn, jaý qolynan qaza tapqan jaqyndarymnyń kegin alamyn» dep tistengen qarshadaı qyz 1942 jylǵy 13 mamyrda ásker qataryna shaqyrtylady. Sol kezde onyń jasy nebári 18-de ǵana eken.
Ásker qataryna alynǵan Altyn Muhametjanqyzy aldymen Kemerevo qalasyndaǵy 6-kishi áýe mamandary mektebine oqýǵa jiberiledi. Sonda áýe qarýy sheberi mamandyǵyn ıgergennen keıin maıdanǵa attanady. Áýeli Ivanovo qalasyndaǵy 238-atqyshtar polkiniń ottegishisi bolǵan. 1943–1945 jyldar aralyǵynda – Prıbaltıka maıdanynda 17-atqyshar polkiniń áýe qarýy mergeni. 1945 jyly – Harbın jáne Haılar qalasyndaǵy urysta 17-atqyshtar áýe polkiniń áýe qarýy sheberi. Táni de, jany da názik qyz ushaqqa ornatylǵan pýlemet taspalaryn oqpen toltyrýmen aınalysqan. Árbir taspanyń salmaǵy – 16 kılo. Qatelik jiberýge bolmaıdy. Eger qatelesse, jaýdy qurtýǵa attanǵan ushqyshtyń ómirine qaýip tónedi.
Qyzylásker Kóken Áýbákirov Birinshi Prıbaltıka maıdanynyń «Jaýǵa qarsy attan!» (1945 jylǵy 1 mamyr) gazetinde jarııalanǵan «Soldat qyz» degen maqalasynda: «Sur shıneldi, búırek bet soldat Altyn Muhametjanova 1924 jyly Soltústik Qazaqstanda týǵan. Ol orta mektepte oqyp júrgende soǵys bastalǵan. Komsomol múshesi Altyn Otandy qorǵaýǵa ózi surandy. Bul tilegin qabyl kórip, komsomol uıymy ony oqýǵa jiberdi. Sol oqýdy bitirip, 1942 jyly Altyn soǵys ushaqtaryn qamtamasyz etýshi — ottegishi bolyp shyqty. Istrebıtelder men bombardırovshıkterdi ómiri kórmegen qyrdyń qyzy solarǵa minip, aspanda ushyp, jaýyngerlik mindetin atqara bastady. О́z mindetin oıdaǵydaı oryndady. Qazir de serjant Altyn Muhametjanova Germanııa jerinde jaýyngerlik ushaqtardy joryqqa daıyndap, nemis jendetterin joıýǵa járdemdesip júr. Ol «Jaýyngerlik eńbegi úshin» medalimen nagradtalǵan», dep jazdy. Bul derekti tarıh ǵylymdarynyń doktory Tileý Kólbaev «Otty jyldar shejiresi» maqalasynda keltirgen.
Osylaısha jerlesimiz talaı maıdan dalasyn artta qaldyryp, jeńisti Shyǵys Prýssııada qarsy alǵan. Osy ýaqyt ishinde Altyn Muhametjanova qyzmet kórsetken ushaq jaýdyń 67 ushaǵyn joıǵan. Ekıpaj komandıri – Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna, basqa músheleri men ushaqty kútip-baptaǵan mamandar úkimettik nagradalarǵa usynylǵan. Osyndaı erligimen erekshelengen qazaq qyzy II dárejeli «Otan soǵysy» ordeni, «Jaýyngerlik eńbegi úshin», «Kenıgsbergti alǵany úshin», «1941–1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin», «Japonııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan.
Altyn Muhametjanqyzy elge 1945 jyldyń qarasha aıynda kishi serjant shenimen oralady. Turmysqa shyǵyp, jubaıynyń tegin alyp, Ýálıeva (qujatynda – Valıeva) boldy. Kóp uzamaı eńbekke aralasyp, soǵystan quldyraǵan halyq sharýashylyǵyn kóterýge atsalysty. Sovet aýdandyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy, tehnıkalyq hatshysy, aýdandyq partııa komıtetiniń esep berýshisi, aýdandyq jınaq kassasynyń meńgerýshisi, áıelder arasyndaǵy jumys jónindegi bólimniń nusqaýshysy qyzmetterin abyroımen atqardy. Ony jerlesteri talapshyl ári aıtqanynan qaıtpaıtyn prınsıpshil adam retinde eske alady. 2007 jyly ómirden ótken soǵys ardageri Petropavl qalasynda jerlengen.
Sáýle MÁLIKOVA,
Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvtiń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty