Zaman zııalysy

Qazirgi kúni bizdiń memleketimiz jastarǵa tehnıkalyq bilim berýge erekshe mán berýde. Muny jyl saıynǵy memlekettik bilim granttarynyń kóbinese tehnıkalyq mamandyqtar úshin bólinetindiginen aıqyn ańǵarýǵa bolady. Jastardy tehnıkalyq bilim alýǵa yntalandyratyn taǵy bir jaıt bar. Ol – osy salada tabysqa jetken, tipti, tehnıkalyq ǵylymnyń shyńyna órlep, sońynda iz qaldyrǵan aǵa urpaq ókilderiniń jarqyn ómir joldary. Uly Abaı atamyzdyń «bolmasań da uqsap baq, bir jaqsyny kórseńiz» degenindeı, aldynda jaryq juldyzdaı jol kórsetip, shaqyryp turatyn osyndaı shamshyraqtar bolmasa, jastarymyz ózderi úshin beımálim bilim oshaǵynyń esigin batyl asha alar ma? Árıne, ilýde bireýi bolmasa, kópshiligi qorǵalaqtap qalǵan bolar edi. О́tken ǵasyrdyń orta kezeńinde aýyldardan oqý bitirgen qazaq jas­tary tehnıkalyq joǵary bilim alýǵa talpynystar jasaı bastady. Buǵan elimizde tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynyń ashyla bastalýy sebep boldy. Sondaı jastardyń biri burynǵy Semeı oblysy Aıagóz aýdanyndaǵy Sergıopol aýy­lynyń túlegi Jeńis Orazhanuly Qulseıitov edi. 1962 jyly sol kezde qurylǵanyna kóp bolmaǵan О́skemen qurylys-jol ınstıtýtynyń mehanıka fakýltetiniń esiginen ımene attaǵan sol aýyl balasy búginde tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik jáne jaratylystaný ǵylym akademııalarynyń akademıgi, óz salasy boıynsha san myńdaǵan shákirt tárbıeleý isine tikeleı úles qosqan bilikti ustaz, 3 monografııa, úsh tilde jaryq kórgen bir oqýlyq pen 5 oqý quralynyń, 17 ónertabystyń, 200-ge tarta ǵylymı maqalalardyń avtory. Tize bersek, Jeńis Orazhanulynyń Qazaqstannyń bilim men ǵylym salasyna qosqan úlesi az emes. Olardyń keıbirin baıandarmyz da. Bul jerde atap kórsete keter taǵy bir másele, aǵamyzdyń ashqan jańalyqtary ǵylym men ónerkásiptiń arasy alshaqtaǵan zamannyń ózinde tek taza teorııalyq ilim kúıinde ǵana qalyp ketpeı qajetinshe óndiriske engizilip, tıimdilik bergendigi. Osyndaı jetistikteri, ıaǵnı ózi uzaq jyldar boıy kóz maıyn taýy­syp zerttep kelgen tehnıkalyq júıelerdiń senimdiligin artty­rý salasyna qosqan kórnekti úle­si úshin 2000 jyly ǵalymǵa Kembrıdjdegi (Anglııa) halyq­aralyq bıografııalyq ortalyqtyń medali tapsyrylsa, eńbekteri óz elimiz tarapynan da jaqsy baǵasyn aldy. 2001 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen bilikti ǵylymı, basshylyq jáne ustazdyq qyzmeti úshin «Qurmet» ordenimen marapattalýy sonyń bir dáleli boldy. Professor Jeńis Qulseıitov – KSRO ónertapqyshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý salasynyń úzdigi, Halyqqa bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri. О́zi týyp-ósken Aıagóz aýdanynyń qurmetti azamaty. Onyń eńbekteri Joǵarǵy Keńestiń Qurmet gramotasymen jáne basqa da kóptegen marapattarmen atap ótilgen. Ásirese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti N.Á.Nazarbaevtyń Alǵys hatynyń ıegeri ekenin ózi erekshe maqtanyshpen aıtyp otyrady. Osy ataq, marapattardyń bar­lyǵy shynaıy eńbektiń nátıjesi ekendigine ǵalymnyń ishki álemine súńgigen saıyn kóz jetkize túse­siz. Bııazy da, sypaıy minezi, áńgi­me qozǵaǵanda ózi týraly aıtýdan qashqaqtap, ǵylym salasynda alǵash qolynan jetektegen ustaz­daryn, ómirde úlgi alǵan adam­daryn alǵa sala beretindigi bolmasa, aǵamyz qarapaıym da, ashyq adam. Biraq, bir ókinishtisi, tehnıkalyq saladaǵy, sonyń ishinde mashınalar júıeleriniń beriktigi salasyndaǵy ǵalymmen áńgimeleskende jýrnalıstiń aldynda birqatar qıyndyqtar paıda bolady eken. Máselen aǵanyń monografııalaryndaǵy formýlalar men matematıkalyq modelderdiń qyr-syryn biz onshama uǵa ber­meımiz. Aǵamyz bolsa, ózi týraly baıandaýǵa onshama yqylasty emes. Osylaısha qınalyp otyrǵanda, esimizge nemistiń uly aqyny, ári ǵalym, memleket qaıratkeri Iogann Volfgang Geteniń: «Teorııa dosym surǵylttaý ǵoı, al ómirdiń óz teregi máńgi jasyl qalpynda jaınap tur», degen sózi eriksiz oıǵa oraldy. Shamasy, tehnıkalyq saladaǵy bizdiń jaqsy ǵalymdarymyz ben ınjenerlerimizdiń eńbek­te­riniń buqaralyq aqparat qural­darynda kóp nasıhattala bermeıtindigine, onyń esesine qazirgi teledıdarlardyń betterin besikten beli endi ǵana shyqqan ánshilerdiń jaýlap alýyna osy «jasyl terek» máselesiniń áseri kóp bolsa kerek. Biraq bir aqıqat nárse: adamzat ómiriniń ózgerýine, turmysynyń jeńildeýine áser etetin qoǵamdyq-tehnıkalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq revolıýsııalardy aldymen ǵalymdar men tehnokrattar týyndatady, saıa­satkerler júzege asyrady, al jemisin, dál biz áńgime qozǵap otyrǵan jaǵdaıǵa beıimdep aıtar bolsaq, teledıdardyń oılap taby­lýyna túk qatysy joq ánshiler kórip júr. Árıne, mysal úshin aıtqanymyz bolmasa, bizdiń buǵan kóp renishimiz de, qarsylyǵymyz da joq. Alaıda biz qazirgi án men toıdyń elinen shyǵarmashylyq eńbektiń jasampazdyq kúshine ıek artatyn ınnovasııalyq ekonomıka eline shyn máninde aınalǵymyz kelip otyrǵan jaǵdaıda memlekettik ıdeologııa salasynyń retteýshilik tetikterin paıdalana otyryp, bilim men tehnıka salasyndaǵy mamandar men ǵalymdardy jáne olardyń tabys­taryn nasıhattaý isine belsendirek kóshkenimiz jón bolar edi. Aıtpaqshy, ánshi demekshi teh­nıka ǵylymdarynyń doktory Jeńis aǵanyń ońashada óz kó­ńilin sergitý úshin eptep óleń jazatyndyǵyn, biraq onysyn esh jerde jarııalamaıtyndyǵyn, ózimiz áńgimelesip bolǵannan biraz keıin onyń jaqsy tanystarynan estip bildik. Aǵanyń otbasyn qurap úlgirmegen jastyq shaǵynda ózi ǵashyq bolǵan qyzǵa arnap jazǵan «Ádemi qaryndas» atty osyndaı bir óleńi keıinnen kompozıtor Bolat Áshirbaevtyń qolyna túsedi de, ol óleńdi qatty unatyp, oǵan án jazady. Qazir ol ándi belgili ánshimiz Qaırat Nurtas oryndap júr eken. Al sol kezdegi «ádemi qaryndas» Látıpa Elýbaıqyzy bolsa, bul kúnde Jeńis Orazhanulynyń 50 jylǵa jýyq otasyp kele jatqan adal jary. Ekeýi zamanymyzǵa saı urpaq tárbıelep otyrǵan baqytty jandar. Bul, árıne, reti kelip qalǵan soń sóz arasynda aıtylyp qalǵan áńgime. Kóptegen ǵalymdarmen áńgime­lese, olardyń ósý joldaryna nazar aýdara júrip, biz mundaı adamdardyń ómiri ádette jemis beretin aǵash­tardaı birte-birte tabıǵı turǵyda ósip-jetilýdiń júıelengen tártibine negizdeletindigine kóz jetkizgen edik. Jeńis Qulseıitov ómiriniń bas­ty formýlasy da osyǵan uqsas. Ol jastyq shaqtan aldyna maqsat qoıyp, júıeli túrde izdený nátı­jesinde ǵylymǵa bet burdy. Osy salada qoǵamǵa paıda ákelgen shynaıy shyǵarmashylyq eńbegi men jetistikteriniń arqasynda ǵalym retinde de, ustaz retinde, basshy retinde de birte-birte bıikterge kóterilip, qoǵam qurmetine bólendi. Sóıtip, Jeńis Qulseıitov bul kún­de Abaı atamyzdyń: «Aqyryn jú­rip, anyq bas, eńbegiń ketpes da­laǵa. Ustazdyq qylǵan jalyqpas, úıretýden balaǵa», degenindeı tehnıkalar júıesiniń senimdiligi men beriktigi salasynda halyqaralyq qaýymdastyqqa tanymal ǵalymǵa, otandyq ǵylym men joǵarǵy mek­tepter júıesiniń kórnekti uıym­dastyrýshylarynyń birine aınaldy. Endi osyny taratyp aıtsaq, stýdent­tik jáne jas maman kezeń­deri belsendi is-qımyldarymen este qaldy. Oblystyq komsomol komıtetiniń shtattan tys hat­shylyǵyna, bıýro músheligine saılanyp, oblystaǵy jas ǵalymdar men mamandar keńesin basqaratyny da osy kez. Árıne, aýyl mektebin bitirip kelip, mehanıka fakýlteti sekildi aýyr oqýdy qalap alǵan jas jigit úshin bári de birden jeńil bola qoıǵan joq. Bastabynda tipti kileń orys tildi ortadaǵy oqý óte aýyr tıdi. О́ıtkeni, oqý úshin aýyldan talpynyp kelip jatqan jastar bolmasa, sol kezdegi О́skemen qalasynda turǵylyqty turatyn qazaq ilýde bir kezdesetin. «Bir kúni ınstıtýtymyzda úzdik stýdentterdiń sýretteri ilingen Qurmet taqtasy paıda boldy. Qarasam, olardyń arasynda arpa ishinde bir bıdaı sekildi bolyp, qurylys fakýltetinde oqıtyn Jenıa Smaǵulovtyń ǵana sýreti tur. Qalǵandary túgel basqa ulttar. Osy jaǵdaı orta mektepti medalmen bitirgen meniń namysyma ábden tıdi. О́zimdi ózim qamshylaýyma týra keldi», dep eske alady sol kez­degi О́skemen qurylys-jol ıns­tıtýtyndaǵy jaǵdaıdy Jeńis aǵa. Sonymen, kúndiz-túni bilimge bas urý. Bos ýaqyttary qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasý. Nátıjesinde ınstıtýtty úzdik bitirdi. Sol tusta birneshe jerge jumysqa shaqyryldy. О́zi stýdenttik praktıkasyn kishigirim bastyq retinde abyroımen ótkizgen Aıagózdegi avtokólik jóndeý zaýytyna jumysqa barýǵa jol ashyq. Oblystyq komsomol komıteti de san márte jumysqa shaqyrǵan. Onyń ústine fakýltet dekany Matveı Iаkovlevıch Dýdchenko men mashınalardy paıdalaný kafedrasynyń meńgerýshisi Ivan Andreevıch Lesnıkov ınstıtýtqa qalý jóninde qolqa salyp otyr. Oılana kele sońǵysyn tańdady. Bul sheshim onyń munan keıingi ómir jolyn aıqyndap berdi. «Sol kezdegi ustazdarymnyń qaı-qaısysyna bolsyn alǵysym sheksiz. Ásirese, stýdent kezdegi al­ǵashqy ǵylymı kózqarasymnyń qalyptasýyna sebepshi bolǵan ustazym dosent Leonıd Averıanovıch Gorbachevke, qoltyǵymnan demep, qanattandyrǵan sol kezdegi ınstıtýt rektory Anatolıı Kon­stantınovıch Sıdorovqa, prorektor Serik Ǵafaruly Kúsep­ǵalıevqa, professorlar Muhtar Kitapbaıuly Kitapbaevqa, Lı­lııa Vıktorovna Stolıarovaǵa, Oktıabr Aleksandrovıch Hanǵa rızashylyǵymdy bildiremin» deıdi ol aǵynan jarylyp. О́skemen qurylys-jol ınstı­týtynyń mashınalardy paıdalaný kafedrasynyń assıstenti retinde alǵashqy qyzmetin bastaǵan jas jigit kóp ótpeı ınstıtýt basshylyǵynyń qoldaýymen Máskeý avtokólik joldary ınstıtýtynyń aspırantýrasyna jiberiledi. Alaıda munda oqýǵa túsý ońaı bolǵan joq. Búkil Odaq boıynsha munda qalaǵan mamandyǵyna bólingen bes orynǵa ózi sekildi jıyrma alty úmitker qujat tapsyrǵan jáne olardyń barlyǵy – ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, odaqtyń avtokólik zaýyttarynda jumys istep ysylyp, tájirıbe jınaqtap kelgen kileń myqtylar. Baby kelisti me, baǵy jandy ma, álde bilimi bıik bolyp shyqty ma, áıteýir sol saıypqyrandar tobyn jaryp ótip, bes orynnyń bi­reýin ıelenip, aspırantýraǵa qabyldandy. Munda 1971-1974 jyldar aralyǵynda úsh jyl oqyp, 1975 jyly «Avtokólikterdiń senimdiligin statıstıkalyq boljaý men tehnıkalyq dıagnostıkalaýdy qosa tıimdi paıdalaný ádisteri» taqyrybyndaǵy kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Mine, osy úsh aýyz sózdiń astarynda úsh jyl boıy kóz maıyn taýysqan ulan-ǵaıyr eńbek jat­qandyǵyn ashyp aıtýymyz kerek. Jeńis Orazhanuly tek aspı­rantýradaǵy oqýymen ǵana shektelip qalmaı, qolǵa alyp otyrǵan ǵylymı jumysynda naqty nátıje kórsetý úshin máskeýlik jetekshisi mashınalardyń senimdilik júıesi salasyndaǵy asa belgili ǵalym, professor Aleksandr Mıhaılovıch Sheınınniń kómegi jáne qoldaýymen Máskeý memlekettik ýnıversıteti men marshal R.Iа.Malınovskıı atyndaǵy bronetank áskerleri akademııasynda qosymsha kýrstarǵa qatysyp, osy salanyń bilikti ǵalymdarynan keńester aldy. Bronnyń beriktigin zertteý isine biraz ýaqytyn jumsady. Matematıkalyq modeldeý baǵytynda da kóp izdenýge týra keldi. Osynyń nátıjesinde kandıdattyq dıssertasııasynyń qundylyǵy men tıimdiligi arta tústi. Shákirtiniń ǵylymdaǵy alǵashqy nátıjelerinen jigerlengen A.M.Sheı­nın ony Máskeý túbin­degi Dmıtrov polıgonynda qa­lyp jumys isteýge, qolǵa alǵan baǵytyn doktorlyq dıssertasııaǵa ulastyrýǵa shaqyrdy. О́kinishke qaraı olaı etýge bolmady. О́ıtkeni, elde otbasy men týǵan-týystary bar. Eń bastysy, muny ózine senim artyp, aspırantýraǵa jibergen О́skemen qurylys-jol ınstıtýtynyń ujymy kútip otyr. Jeńis Orazhanuly óziniń bilim ordasyna qaıta oraldy. Munda qyzmeti kóterilip, birte-birte aǵa oqytýshy, dosent, kafedra meńgerýshisi boldy. Onyń bastamashyldyǵy jáne belsene qatysýymen О́skemen qurylys-jol ınstıtýtynda Qazaqstanda birinshi bolyp «Jol qozǵalysyn uıymdastyrý» mamandyǵy men onyń kafedrasy ashyldy. Jeńis Orazhanuly ózi negizin qalaǵan osy kafedranyń tuńǵysh meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldy. Kún saıyn júzdegen myń kólik túrleri aǵylyp jatqan qazirgi Qazaq­standy jol qozǵalysyn uıym­dastyrý mamandyǵynsyz elestetýdiń ózi múmkin emes. Onyń ústine, jol qozǵalysynyń qaýipsizdigi men onyń problemalary ótkir sıpatqa ıe bola túsken saıyn kezinde Jeńis aǵa bastaýynda turǵan osy bir is pen onyń mamandyq ıeleri qyzmetiniń bizdiń elimiz úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigine kóz jetkizý qıyn emes. 1979 jyly «Mashınalar senim­diliginiń problemalaryn» zertteý baǵytyndaǵy ǵylymı-óndiristik zerthanany qurdy jáne onyń jumysyna basshylyq jasady. Osy zerthana bazasynda kóp­tegen ǵylymı-praktıkalyq jumystar tyndyrylyp, qoǵam ómirine paıdasy mol aýqymdy ister qolǵa alyndy. Máselen, bul zerthana О́skemen qalasyndaǵy úsh avtobýs parkindegi avtobýstardyń tehnıkalyq senimdiligin anyqtaý isine qyzmet kórsetti. Artynsha osy jumystardyń nátıjesinde Keńes Odaǵynyń avtobýs shyǵaratyn zaýyttarymen, avtobýstar jasaý jónindegi ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýttarymen, sondaı-aq, Shyǵys Qazaqstan oblystyq jolaýshylar tasymaldaý basqarmasymen О́skemen qurylys-jol ınstıtýty arasynda kóp tarapty kelisim-sharttar jasalynyp, osynyń negizinde О́skemen qalasynyń avtobýs parkteri qajetti qosalqy bólshektermen jetkilikti mólsherde qamtamasyz etile bastady. Al, Shyǵys Qazaqstan oblystyq jolaýshylar tasymaldaý basqarmasy men avtobýs parkteriniń basshylyǵy qaladaǵy avtobýs qozǵalysyn belgilengen keste boıynsha dál ýaqytynda uıymdastyrýdy óz mindetine aldy. Jeńis Qulseıitov basshylyq jasaıtyn zerthana bolsa, qaladaǵy avtobýstardyń júıelik senimdilikterin synaqtan ótkizip, anyqtap otyrdy. Alynǵan nátıjeler mamandandyrylǵan ǵylymı-zert­teý jáne jobalaý ınstıtýttaryna jiberilip qaısybiri óndiriske engizilip jatty. Bul jumystyń tı­imdiligin, ásirese, kúndelikti avto­býstarmen jumystaryna, sa­baqtaryna qatynaıtyn, myń­daǵan jumysshylar, stýdentter men oqýshylar, qala turǵyndary jaqsy sezindi. Avtobýstar kesteden aýytqymaı ár aıaldamaǵa dál ýaqytynda kelip otyratynyn ós­kemendikter áli umytqan joq. Árıne, Keńes Odaǵy boıynsha másele sheshý, rezervterdi О́skemen sııaqty kishkene qalaǵa burǵyzý Jeńis Orazhanulyna ońaıǵa túspegeni aıtpasa da belgili. 1987 jyly Jeńis Qulseıitov ınstıtýttyń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory bolyp taǵaıyndalsa, ınstıtýt tehnıkalyq ýnıversıtet bolyp qaıta qurylǵan 1996 jyly oqý jumystary jónindegi prorektor, munan keıin kóp ótpeı birinshi prorektor bolyp taǵaıyndaldy. 1992 jyly ǵalymǵa KSRO ha­lyq­qa bilim berý komıteti Máskeýde professor ataǵyn berdi. Máskeý bul ataqty oǵan «Jol qozǵalysyn basqarý jáne uıymdastyrý» kafedrasy boıynsha Qazaqstanda óziniń ǵylymı-oqytýshylyq mektebin qalyptastyrǵandyǵy úshin berdi. Sóıtip Jeńis Qulseıitov atalǵan kafedra jáne mamandyq boıynsha Qazaqstannan shyqqan birinshi professor boldy. Ol óz salasy boıynsha 12 ǵylym kandıdatyn ázirlep, bes myń maman daıyndaý isine tikeleı jáne belsene qatysty. Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetinde Qazaqstanda birinshi bolyp eki jańa mamandyqtan aspırantýra ashty. Almatydaǵy О́.A.Joldasbekov atyndaǵy mehanıka jáne mashına jasaý ınstıtýtynda «Mashınalar, aspaptar, apparatýralar dınamıkasy men beriktigi» ǵylymı mamandyǵy boıynsha qurylǵan doktorlyq dıssertasııalyq keńestiń talaı jyl múshesi boldy. Jeńis Qulseıitov óziniń dok­torlyq dıssertasııasyn jazýǵa jáne qorǵaýǵa jıyrma jylǵa jýyq ýaqytyn sarp etti. Onyń moınyndaǵy prorektor retindegi kóptegen aǵartýshylyq jáne uıymdastyrýshylyq jumystar osy iske kóp kedergisin keltirgenimen bul eńbek te mashınalardyń senimdiligi men beriktiginiń teorııasyn damytý isine qosylǵan qomaqty úles bolyp tabylatyn shyn mánindegi ǵylymı baǵyttardyń biri boldy. Bul jumysqa Qazaqstandaǵy mehanıka salasynyń asa bilgiri, kórnekti ǵalym, akademık О́mirbek Aryslanuly Joldasbekovtiń ózi jetekshilik etken edi. «О́mirbek Arsylanulynyń mashınalar mehanıkasy salasyndaǵy tereń bilimimen qatar jumysty japyryp isteıtin asa bir alymdylyq qasıeti bar eken. Sol kezde den­saýlyǵy bolmaı aýrýhanada jatqan ol kisige tanysý úshin ózimniń bes júz bettik eńbegimdi tapsyra turyp, meni endi eki-úsh aıdan keıin shaqyratyn bolar dep topshylaǵan edim. Bir aptadan keıin-aq meni izdep, kómekshilerine aıtyp shaqyrtyp alyp, kóptegen formýlalardyń qoldanylý jaıyn ejikteı otyryp surady. Dıssertasııamnyń ózine unaǵandyǵyn aıtty. Onyń ústine, meni súısindirgen ǵylymı jumysqa barynsha adal jáne qatań talap qoıady eken. Sóıtip, men ol kisiniń talaby boıynsha О́skemendegi qyzmetimdi tastap, tórt jyldaı Almatyda otyryp, izdenip jumys jasadym. Akademıkten jáne basqa da ǵalymdardan kóp nárse úırendim. Doktorlyq dıssertasııamdy sátti qorǵap shyqtym» deıdi Jeńis Orazhanuly. Munyń syrtynda qos ǵalym birlese otyryp, «Mashınalardyń jumys qabiletin qaıta qalpyna keltirý teorııasyn matematıkalyq modeldeý men olardy qoldaný ádisteri», «Mashınalar men meha­nızmderdiń jumys isteý qabiletin qaıta qalpyna keltirý úrdisindegi Erlang zańy» atty jáne t.b. eńbek­terdi jazyp óte joǵary dárejedegi ǵylymı jýrnaldarda jarııalady. Men ǵalymdy izdep baryp osy maqalany jazǵym keletinin aıtyp ruqsatyn alǵan soń ol kisiniń is-áreketin zertteı bastadym. Baıqaǵanym Jeńis Orazhanuly óziniń ǵylymı izdenisterin zaman talabyna saı baǵyttap otyrady eken. Keńes ókimeti kezinde bizde avtobýstar senimdiligi úlken problema boldy. Joǵaryda atap ótkendeı, sol kezde ǵalym ózi basqarǵan zerthananyń jumysyn osy problemany sheshýge baǵyttady. Al egemendik alǵan elimizdiń senimdiligi joǵary avtobýstar satyp alýǵa qaýqary jetkende, qurylys kó­lemi artqanda, óziniń ǵylymı izdenisterin qurylys-jol mashınalar senimdiligine aýdardy. Osy máselede de tabysty sheshimderge qol jetkizdi. Máselen, onyń «Ma­shınalardyń gıdravlıkalyq já­ne pnevmatıkalyq júıesindegi nyǵyzdaǵysh qural­dardyń beriktigin qamtamasyz etý» degen monografııa­sy qazirgi óz betimen júrip jer qazatyn, júk kóteretin mashınalar jumysyndaǵy álsiz býyndardyń problemasyn eńserý máselesin qamtıdy. Ǵalym osy eńbeginde mashınalardyń gıdravlıkalyq júıesindegi óz betimen beıimdeletin jáne óz betimen retteletin nyǵyz­daǵysh (ýplotnıtel) týraly tyń ıdeıany ómirge ákelip, olardy jasaýdy óndiristik negizge kóshirýdi jáne qoldanýdy usynady. Qazirgi nyǵyzdaǵyshtardyń jumys isteý ýaqyty 500-600 saǵatty qurasa, ǵalym usynǵan jańa nyǵyzdaǵysh keminde 3000 saǵat, tipti odan da uzaq ýaqyt boıy jumys isteı alar edi jáne búkil mehanızm jumysynyń tıimdiligin eleýli túrde arttyrǵan bolar edi. Bul usynys patenttelgen jáne álemdik mańyzǵa ıe bolyp tabylady. Búginde jetpis jastyń bıigine kóterilip otyrǵan, Qazaqstanda mashına jasaý men jol qozǵalysy salasyndaǵy ǵalymdar men mamandar armııasynyń qalyptasýyna úlken úles qosqan elimizdiń tehnıkalyq ıntellegensııasynyń kórnekti ókiliniń úıinde bolǵanymyzda ol kisiniń qolynda qundy tehnıkalyq áde­bıetterdiń mol qorynyń bar eken­digin baıqadyq. Meniń só­redegi samsyǵan kitaptarǵa uzaq qaraǵanymdy baıqap qalǵan ǵalym aǵa: «Bar baılyǵym balalarym, nemerelerim jáne osy kitaptarym, nemerelerim «qara shańyraqqa» bizdiń apasy ekeýmizdiń úıimizge kelgende, osy kitaphanadan shyqpaı­tyndary qýantady», dedi rızashylyq sezimmen. «Atadan ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi» degendeı, Jeńis aǵa men Látıpa apaıdyń úlken uly Aıdyn elimizdegi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalardy ázirlep, júzege asyrýǵa, ınnova­sııalyq úderistiń qalyptasyp damýyna belsene úles qosyp júrgen bilikti menedjer. Ekinshi uly Baýyrjan, kúıeý balalary Qaırat pen qyzy Gúlshat bilimdi de bilikti jastar, qazirgi zamanǵa saı óz jeke kásipkerlikterin damytyp, sonyń jemisin kórip otyrǵan jandar. Nemereler ósip keledi. Ǵalymnyń jıeni Sanat jaqynda ǵana Boston ýnıversıtetin úzdik támamdap, bakalavr ataǵyn alyp kelse, nemeresi Jánııa Prezıdentimizdiń Astana qalasyndaǵy zııatkerlik mektebinde jetinshi synyptan bastap oqý quqyǵyn jeńip aldy. «Ǵalym bolý ońaı emes. Kóp mańdaıter tógýdi qajet etedi. Únemi izdenis ústinde júresiń. Biraq ómir sonysymen de qyzyqty. Máselen, men jan rahatymdy qonaq pen toıǵa barýdan emes, ońasha qalyp, ǵylymı jumystarmen shuǵyldanǵan sátterimnen alamyn. Ras, sanańdy sarsyltyp, sharshatatyny da bar. Sondaıda uıyqtap ketkenniń ózinde mı jumys istep jatady-aý deımin. Kúndiz tabylmaǵan keıbir kúrdeli sheshimder túnde túsińe kiredi», – deıdi ǵalym. Elbasymyz ótken jyly Indýs­trııalandyrý kúni aıasyndaǵy jıyn barysynda sóılegen sózinde «Izdegen saıyn tabylyp, ıgergen saıyn kóbeıe beretin bir ǵana qazyna – bul ındýstrııa men ınnovasııa» dese, Nazarbaev Ýnıversıtet stýdentteri aldyndaǵy sózinde «Biz «bilim – ǵylym – ınnovasııalar» úshtigi bıleıtin postındýstrııalyq álemge qaraı jyljyp kelemiz» dep bolashaq ómirdiń beınesin kóz aldymyzǵa keltirgen bolatyn. «Elbasynyń osy sózderine eki qolymdy qatar kóterip qosylamyn. Meniń oıymsha, bolashaqta tehnıka salasynyń ǵalymdary shynaıy nátıjelerge qol jetkizetin bolsa, baı adamdarǵa aınalady. О́ıtkeni, elimizde ǵylymdy kommersııalandyrý isi qolǵa alynýda. Intellektýaldyq menshikti qorǵaý máselesi zań turǵysynda bekidi. Qazir memleket jas ǵalymdardy shetelderge tálimgerlik praktıka­dan ótýge jiberýde. Munyń máni de erekshe. О́ıtkeni, ǵalymǵa onyń izdenisterine oń yqpalyn tıgizetindeı, pikir­talastarǵa qatysýyna múmkindik beretindeı bilikti ǵylymı ortanyń bolýy da basty sharttardyń biri. Máselen, men bilimimdi kezinde Almaty men Novosibirdiń, Máskeý men Kıevtiń ǵylymı ortasynda jıi bolyp, turaqty túrde aralasa otyryp baıyttym. Germanııa, Vengrııa, AQSh, Qytaı, Chehııa, Gollandııa jáne basqa da shetelderde ótken ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, baıandamalar jasap, jańa ǵylymı baǵyttarmen tanysyp otyrdym. Elimizdiń táýelsizdigi nyǵaıǵan saıyn jastarǵa jol ashylyp keledi, osyǵan qatty qýanamyn. Elbasynyń qolǵa alǵan bes reformasynan úlken úmit kútemin», deıdi Jeńis Orazhanuly. Kópti kórgen ǵalym aǵanyń bul sózine biz de qosylamyz. Maqa­lamyzdy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, áıgili aqyn Ulyqbek Esdáýletovtiń Jeńis Orazhanulyna arnaǵan óleńiniń: «Jeńis aǵa, qutty bolsyn jeńisiń, Keńı bersin ǵylymdaǵy órisiń. Aıagózden túlep ushqan aqıyq, Alys samǵap, sharyqtaı ber el úshin», degen bir shýmaǵymen qorytyn­dylaımyz.   Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.