Jýyrda Parlament Májilisiniń depýtaty Murat Ergeshbaev Úkimet basshysynyń orynbasary Qanat Bozymbaevqa depýtattyq saýal joldady. Kishi Araldyń erteńine alańdaýshylyq bildirgen halyq qalaýlysy aıdyndy qalypqa keltirýge 5 mlrd tekshe metr sý qajettigin aıtady. Onsyz aımaqtyń ekonomıkalyq, ekologııalyq jaǵdaıy, halqynyń tynys-tirshiligi aýyrlaı bermek.
Kórshiniń kólin toltyrdyq
Úlken teńiz ben kishi aıdynnyń arasyn bólip turǵan Kókaral bógeti boı kótergeli shegingen Aralmen birge ǵaıyp bolǵan kólder tolyp, baıyrǵy qonysta tirshilik jandanyp edi. Alǵashqy jyldary-aq atakásipten qol úzip, tóńkerilgen qaıyǵy qańsyp qalǵan 2 myńnan astam balyqshy teńiz tósine qaıta shyqqan edi. Biraq keıingi jyldar bederindegi sý tapshylyǵynan Kishi Aralǵa túsetin kólem azaıyp, aýqymyna 27 mlrd tekshe metr sý syıdyrǵan aıdyn alańy kishireıe bastady. Degenmen keıingi 2 jylda teńizge quıar sý molaıyp, onyń kólemi qazir 22 mlrd tekshe metrden asyp tur. Depýtat óz saýalynda teńizdi jobalyq kólemine jetkizýge bir rettik 5 mlrd tekshe metr sý qajettigin aıtady.
«Aıdyndy qalypty deńgeıde ustap turýǵa jyl saıyn 2,5-3 mlrd tekshe metr kóleminde sý kerek. 2020 jyly Aral teńizine 1 659 mln tekshe metr, odan keıingi jyly 1 194 mln tekshe metr, 2022 jyly tipti 816 mln tekshe metr ǵana sý túsken. Tek 2023–2024 jyldary ǵana sý kólemi moldaý bolypty. Ásirese vegetasııa kezeńinde darııa arnasynyń sýalyp qalýy aımaqqa qıyn tıip otyr. Soǵan qaramastan, keıingi jyldary О́zbekstanda ornalasqan Arnasaı kólder júıesine kóp kólemde sý jiberilip keledi. Osydan eki jyl buryn sý tasqynynyń aldyn alýǵa 500 mln tekshe metr jiberilse, byltyr josparly túrde 692 mln tekshe metr tastaldy. Qańtar aıynda ótken Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy sý qatynastarynyń barlyq baǵyttarynda yntymaqtastyqty tereńdetý boıynsha usynystar ázirleý jónindegi birlesken jumys tobynyń otyrysynda Arnasaıǵa 1 542 mln tekshe metr sý jiberý týraly kelisim jasalǵany belgili. Búginde kelisimdi kólemniń oryndalǵanyna qaramastan, Arnasaıǵa sý jiberý áli jalǵasyp otyr», dedi depýtat.
Aqpan aıynda Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysyndaǵy Qyzylorda óńirine jiberilip jatqan sý 100, al naýryzda 200 tekshe metrge deıin azaıǵan. Halyq qalaýlysy memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııalarynda Aral teńizin toltyrý máselesin basymdyq retinde qarastyrý qajettigin aıtady. О́ıtkeni darııa arnasyndaǵy sýdyń azdyǵynan keıingi tórt jyl qatarynan sýarýǵa bekitilgen lımıt qaıta qaralyp keledi. Munyń sońy kúrish egisiniń kólemin qysqartýǵa májbúrlep otyr. Kúrish egilmegen topyraqtyń sorǵa aınalyp, túkke jaramsyz bolyp qalatynyn keshegi toqsanynshy jyldar tájirıbesinen jaqsy bilemiz. Sol jyldary aýyspaly egistiktiń 46 myń gektary aınalymnan shyǵyp qalǵan edi. Úkimetten Arnasaıǵa sý jiberýdi dereý toqtatyp, Shardaradan tómenge tastalatyn sýdyń kólemin 650 tekshe metrge jetkizýdi suraǵan depýtattyń aıtary osy.
Sý – bizdiki, jer – kórshiniki
Este joq eski zamanda paıda bolyp, aınalasy qyryq jyldyń ishinde jer betinen ǵaıyp bolǵan teńiz týraly jergilikti ólketanýshy, sý sharýashylyǵy ınjeneri Álibek Sabyrbaevtyń jańa kitaby qazir baspada jatyr. Uzaq jyl osy máseleni túbirleı zerttegen aqsaqal isti durys josparlasa, uly teńizden qalǵan ultaraqtaı Kishi Araldy sanaýly jylda-aq toltyrýǵa bolatynyn aıtady.
Qyryq jyl buryn KSRO Mınıstrler keńesiniń «Aral teńizi aýdanyndaǵy ekologııalyq jáne sanıtarlyq ahýaldy túpkilikti jaqsartý jónindegi sharalar týraly» arnaıy qaýly qabyldaýyna sol tusta oblysty basqarǵan Erkin Áýelbekov yqpal etipti. Qaıratker zardaby anyq sezile bastaǵan teńiz taqsireti týraly aıtýdan qaımyqpaǵan desedi. Aıtyp qana qoımapty, shegingen teńizdi kózben kórip, zııanyn sezinip otyrǵan jergilikti jurtty áleýmettik qorǵaýdyń bastamasyn jasap ketipti.
«Bizdiń basty qateligimiz – teńiz taǵdyry tarazyǵa túsip turǵan sátte Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstrligin taratyp jibergenimiz boldy. Osydan keıin-aq sala mamandaryn daıarlaýdan mán kete bastady. Ortaq sýdyń boıynda otyrǵan basqa memleketter bul máselege barynsha mán berdi. Qazir osy sýdyń boıynda 3,5 mln gektardan astam sýarmaly jer bar. Halyq sany jyl saıyn ósip, sý kerisinshe azaıyp keledi. Biz de qam jasamasaq, erteń san soǵyp qalamyz. Qazir mınıstrlik quryldy, biraq kórshi memleket ókilderimen máseleni teń dárejede talqylaı alatyn maman joq. Biz munaı men gazdyń sońynda júrgenimizde kórshilerimiz sý salasynda bizden áldeqaıda ozyp ketti. Mysaly, О́zbekstannyń 25 jylda darııa boıyna qandaı qurylys salǵanyn taldap-tarazylap beretin eshkim joq bizde. Olar tipti darııaǵa quıatyn maıda ózenderdiń boıyna 80-ge jýyq qoıma turǵyzǵan dep estımiz. Biz «Saǵadaǵy sý, etektegi ý ishediniń» kebin kıip otyrmyz. Bulaı jalǵasa berse, aldaǵy 10-20 jylda osy kúnimizge zar bolyp qalamyz», deıdi ardager.
Aýqymyna 5 mlrd tekshe metr sý syıǵyzǵan Shardaradan artyq kólemdi Arnasaı arqyly Aıdarkólge jiberý burynnan bar tájirıbe. Tipti 1969 jyly apattyq jaǵdaıdaǵy sýqoımasynan oıpatqa 21 mlrd tekshe metr jibergen kezimiz bolǵan. Osy arqyly talaı márte etektegi eldi topansý qaýpinen aman alyp qalǵanymyz da aqıqat. Qazir aýqymy 44,5 mlrd tekshe metrge jetetin alyp kóldegi sýdyń 80-90%-y Shardara arqyly túsedi.
Kózimizdiń qarashyǵyndaı Kishi Araldyń jaǵdaıy qazirgideı bolyp turǵanda osy Aıdarkóldi sý rettegish esebinde paıdalanýdyń jolyn izdeýimiz kerek. Kórshi memleket mamandarymen kelissek, sorǵy arqyly Aıdarkóldegi sýdy 15 shaqyrymdaǵy Shardaraǵa qaıta aıdaý qısynǵa soǵatyn sharýa. Buǵan qarajat ta kóp kerek emes, tek qýatty corǵy satyp alsaq bolǵany. Olarǵa qajetti elektr energııasyn Shardara sý elektr stansasynan alýǵa bolady. Kezinde salynǵan «Ertis-Qaraǵandy» kanaly boıynda sorǵy stansalary arqyly sý 450 metrge kóteriletinin eskersek, bul jumystyń esh qıyndyǵy joq. Tek máseleni jan-jaqty qamtyǵan kelisim kerek. Osy arqyly Kishi Aralǵa jylyna 3-5 mlrd tekshe metr sý berýge bolady.
«Aralǵa Torǵaı men Esil ózenderinen sý tartý jobasy kezinde kóterilip, qazir qaıta qolǵa alyna bastady. Sóz joq, jaqsy bastama. Biraq joba quny óte qymbat. Qarjy tabylyp, júzege asyryla qalǵan jaǵdaıda salany jaqsy biletin mamandar kerek. Onyń qasynda Arnasaıdy sý rettegish retinde paıdalaný áldeqaıda tıimdi. Taǵy da aıtamyz, bul jerde «sý – meniki, jer – seniki» degen ustanym tóńiregindegi kelisim kerek», deıdi Álibek Sabyrbaev.
Aqsaqal qazir teńizdiń eki jaǵynan Qaraqum men Qyzylqum qýsyryp kele jatqanyn aıtady. Osy kúngi eki aralyq 83 shaqyrym bolyp tur. Eger eki alap birigetin bolsa, ushqan qustyń qanatyn taldyratyn alyp shól paıda bolatyn kún alys emes.
«Sý tapshylyǵynyń artýy – Ortalyq Azııa memleketterine ortaq másele ekendigine nazar aýdarǵan Memleket basshysy ony únemdeýge nazar aýdarýdy qadap aıtty. Bizge osy máselege áli mán bermeı kelemiz. Búginde mamandardan «kúrish egilmese, jer sortańdanyp ketedi» degendi jıi estımiz. Buryn kúrishtik sýy qashyrtqy arqyly alystaǵy jaıylymdyq alqaptarǵa jiberiletin. Keıingi 30 jylda onyń jolyn tazalaǵan eshkim joq. Topyraqtyń tuzdanýynyń basty sebebi osy. Aýyl sharýashylyǵy men Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi keńese otyryp, osyny qolǵa alsa jón bolar edi. Darııa boıyna egiletin kúrish aýmaǵyn ǵylymı negizde azaıtyp, onyń ornyna sýdy az qajet etetin daqyldardy engizgen durys», deıdi sý salasynyń ardageri.
Uzaq jyl izdengen maman Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi Kishi Araldy toltyrýdyń bas josparyn jasaý kerek degen oı aıtady. Byltyrǵy elimizdegi sý tasqyny salaǵa salǵyrt qaraǵanymyzdy kórsetip ketti. Osydan da ardager tospalar men gıdrotoraptardyń tehnıkalyq qaýipsizdigin ǵylymı saraptamadan ótkizý qajet dep sanaıdy.
Únemdesek, úlesten qaǵylmaımyz
Osy másele týraly sý resýrstaryn retteý, qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi Aral-Syrdarııa basseındik ınspeksııasynyń basshysy Zeınýlla Qaztoǵanovtyń pikirin suradyq. Inspeksııa basshysy buryn bul shara qaýipsizdik maqsatynda atqarylǵanyn aıtady. Mysaly, 2003 jyly Shardaraǵa joǵarydan 27 mlrd tekshe metr sý kelgen. Bul elimizdiń ortaq sýdan alatyn eki jyldyq úlesinen asady. Jańaǵy ushan sýdyń 5,2 mlrd tekshe metrin Arnasaıǵa tastap, Qyzylordany aman alyp qaldyq. Keıin ózimizde «Kóksaraı» sý rettegishi salynyp, kórshi memleketke táýeldiligimiz azaıdy.
«Jalpy, Syrdarııa alabyndaǵy jyldyq qory 37 mlrd tekshe metr bolyp esepteletin sýdyń biz jyl saıyn 12 mlrd tekshe metrin alyp otyrmyz. 2023 jyly onyń kólemi 13 mlrd 413 mln tekshe metrge jetti. 499 tekshe metri Arnasaıǵa ketti. Byltyrǵy úlesimiz 17 800 mln tekshe metr boldy, onyń 691 mıllıonyn Aıdarkólge quıdyq. Qazir kórshi memlekettiń kózdegeni – Ramsar konvensııasyna ený. Ol úshin Arnasaıǵa jyl saıyn 1 mlrd tekshe metr sý kerek bolady. Onyń esesine olar jazda bizge tıisti sýdy jetkizip berýge beıildi. Biraq bul másele jóninde áli kelisim jasalǵan joq», deıdi ınspeksııa basshysy.
Keıingi jyldary jaz aılarynda boljanǵan sýdy ala almaı qınalǵanymyz ras. Boljamdy kólemniń jartysynan astamyn ǵana alǵan kezimiz az emes. Byltyr 3,7 mlrd-qa boljam jasap, naqty túskeni 4,8 mlrd tekshe metr boldy. Vegetasııa kezinde teńizge quıar sý kólemin boljamǵa jetkize almaǵan kezimiz de kóp. Bes jyldan beri byltyr ǵana sýarý maýsymynda teńiz aıdynyna 977 mln tekshe metr sý jetipti.
Sý tapshylyǵyn boldyrmaýdyń bir joly – tehnologııany damytý. Bizge kórshi Túrkistan oblysy sýarmaly 522 myń gektardyń 10 paıyzǵa jýyǵyn tamshylatyp, jańbyrlatyp sýarý ádisine kóshirgen. Bes-alty jylda onyń kólemin 200 gektardan asyrýǵa talpynyp otyr. Bizdiń óńirdegi byltyrǵy kórsetkish – 4,4 myń gektar. Bıyl bul eki esege ósip, 2030 jylǵa qaraı 50 myń gektarǵa jetip qalmaq.
Qalaı bolǵanda da teńizdi qutqarýǵa baǵyttalǵan alǵashqy qadam nátıjesinde paıda bolǵan Kishi Aral tirshiliktiń kózi ǵana emes, aımaq ekologııasynyń jaqsarýyna sep bolyp otyrǵan alyp aıdyn. Kezinde qaıta tirilgen teńizben birge jaǵalaýyndaǵy jurttyń úmiti oıanyp edi. Kóksaraı sý rettegishi berilgen sáttegi mamandardyń «endi Kishi Aral aıdynyn jyl saıyn orta eseppen 2 mlrd tekshe metr sý toltyryp turady» degen esebine de qýana qol soqqanbyz. Sondyqtan da onyń amandyǵy bárimizge kerek. El kókeıinde «Kishi Aral kemerine kelse eken» degen tilek bar. Osy jolda jasalyp jatqan jumystarmen qatar, janashyr jurttyń usynys-pikirleri de eskerilse deımiz.
QYZYLORDA