Qazaq halqynyń orys uly

Artynda ólmeıtuǵyn sózi qaldy

1990 jyly, bir jaǵynan, keńes odaǵynyń quramynda­ǵy respýblıkalar ózderiniń memlekettik egemendikterin jappaı jarııalap, ekinshi jaǵynan, atyshýly jazýshy Aleksandr Soljenısyn «Biz Reseıdi qaıtsek kórkeıtemiz?» arandatýshylyq maqalasyn jarııalap, Qazaqstannyń sol­tústik aımaǵyndaǵy bes obly­synyń jerine kóz alartyp, elimizdegi separatıstik pıǵyl­dy qozdyryp, qoǵamdyq-saıası ahýal kúrdelenip turǵan kez edi. Onyń ústine 1989 jyly ótkizil­gen halyq sanaǵy boıyn­sha res­pýblıkamyzdaǵy 16,5 mıl­­­­lıonǵa jýyq turǵynnyń nebári 6,5 mıllıony, ıaǵnı 39,69 paıyzy ǵana qazaq bolatyn. Sondyqtan da Joǵarǵy Keńeste Egemendik deklarasııasynyń jobasy qalaı qyzý talqylanyp jatqanyn buqaralyq aqparat quraldarynan kúnbe-kún bilip, elimizdiń qyl ústinde turǵan erteńgi taǵdyryna alańdap oty­ratyn edik. Sonymen qa­tar Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Sherhan Murtaza, Manash Qozybaev, Jabaıhan Ábdildın, Aleksandr Knıagının syndy ultymyzdyń múddesin qyzǵyshtaı qoryǵan eren tul­ǵalardyń barlyǵyna shúkir­shilik etetinbiz. Ásirese ulty basqa A.Knıagınınge erekshe razy edik. Qalaı razy bolmas­syń? Birikken Ulttar Uıymy sekildi iri halyqaralyq uıym­darda Qazaq­stan atynan qazaq halqy­nyń ókilettigi tanylatyn bol­syn dep tabandylyq tanytyp: «Muny Qazaqstanda turatyn ózge ulttyq toptar tú­sinip qabyldaıdy degen oı­damyn. Sebebi atalǵan halyq­aralyq uıymda, aıtalyq, ýkraın halqynyń ókilettigin Ýkraına, belarýs halqynyń ókilettigin Belorýssııa tanytady... Keıbireýler tarıh pen búgingi jaǵdaıdyń arajigin shatastyratyn sekildi. Búginge ótken kúnniń ólshemimen qaraýǵa bolmaıdy. Aıtalyq, respýblıkamyzdyń birqatar oblysyn Reseıge qosý jóninde bazbireýler daýryǵyp júr, men olardy úzildi-kesildi aıyptaımyn. Máselen, Oral qazaqtyń jeri me – qazaqtyń jeri! Oǵan endi eshkimniń de qol suǵýǵa qaqysy joq!» dep tursa.

Qazaqstanda qazaq tiline ǵana memlekettik til mártebesin berý týrasyndaǵy qyzylkeńir­dek pikirsaıys barysynda da Aleksandar Aleksandrovıch­tiń júrekjardy sózi eshkimdi beıjaı qaldyrmaǵan. «Orys tili úshin jaqsy nárse qazaq tili úshin ajalǵa aınalýy múmkin. Qazaq tiliniń tirshilik etý ortasy – tek Qazaqstan ǵana, áıtpese ol quryp ketedi. Kez kelgen ultshyldyq tamyry táýelsizdik jolyndaǵy, azattyq, óz ulty úshin kúreste jatyr. Bul – qasterli sezim. Memlekettik táýelsizdik – qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy armany. Qazaq jerin mekendegen biz, qazaq emes halyqtar, bárimiz birdeı sol názik sezimge árqashan óz sezimimizdeı qur­metpen qaraıyq», degen edi ol bıik minberden.

Aleksandr Knıagının na­ryq­tyq qatynastarǵa kóship jatqan ótpeli kezeńde elimizde bolǵan aýyr ekonomıkalyq daǵdarystan zardap shekken halyqqa jany ashyp, 1998 jyly sol kezdegi Memleket bas­shysyna ashyq hat ta jazǵan. Onda: «О́zimdi qazaq halqynyń orys uly sanaımyn. Sizge qazaqtardyń da, orystardyń da, tutas alǵanda, bizdiń jas memleketimizdiń qalyptasqan ómiri týraly alańdaýshylyqpen júginip otyrmyn. Jurttyń esinde bolar, men qazaq halqy­nyń ózin-ózi bıleýine degen quqyn qorǵadym, qazaq tilin memlekettik til dep taný týra­ly, quqyq qorǵaý, ekologııa, ekonomıka salalarynda, Kons­tıtýsııalyq komıssııada bel­sendi jumys istedim. Meniń Joǵarǵy Keńestiń sessııasynda, telearnada, buqaralyq aqparat quraldarynda sóılegen sózde­rim ártúrli qabyldandy. Bireý­leri maquldasa, endi bireýleri jekkórinishpen qabyldap, qazaqtyń múddesine bola orys­tardy umytyp ketkenimdi aıtyp, kinálady. Al men ar-uıa­tym ne deıdi, soǵan sáıkes áre­ket ettim jáne solaı ete beremin de», degen eken. Dana Abaı­dyń «О́ldi deýge bola ma, aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan?!» degen sózin osy bir asyl azamatqa da arnap aıtsaq, artyq bolmas.

Qaıratkerdiń qıyn joly

Reseıdiń Novocherkassk qala­­synda dúnıege kelip, úsh ja­syn­­da ákesiniń qyzmet babymen Qostanaı oblysyna otbasymen birge qonys aýdarǵan A.Knıagının Qazaq­­standy óz Otany sanap, onyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy­­­na búkil sanaly ǵumyryn sarp etti. Más­keýlik jýrnalıst Iýrıı Lýshınniń 1989 jyly «Ogonek» jýrnalynyń kitaphanasy» serııa­symen shyqqan «Neýdobnyı» derek­ti kitap­shasynda Aleksandr Alek­sandrovıchtiń ómir joly jaıly qyzǵylyqty derekter kel­tirilgen.

Ol orta mektepti bitirgennen keıin Almaty qalasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túsýge qujat tap­syrǵanymen, konkýrs­tan óte almaıdy. Sosyn Qos­tanaıǵa oralyp, jergilikti aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkýmyna emtıhan tapsyrady. О́zi tań­daǵan mehanıkalyq fakýl­tet­te jaqsy oqıdy. Kór­kem­óner­pa­z­dar úıirmesine qatysyp, qoǵamdyq jumystarǵa atsalysady. Sportpen de aınalysady. Munyń bári onyń belsendi ómirlik ustany­myn qalyp­tas­ty­rýy­na jáne sport saıystarynda jeńis pen jeńi­lis­tiń dámin erte tatyp, minezin shyńdaýyna septigin tıgizgen. Tehnıkýmdy aıaqtaǵan kezinde tyń ıgerý bas­talyp, Qostanaı oblysynyń Kamyshın aýdanynda jańadan qurylǵan keńsharǵa joldamamen jumysqa baryp, traktor-egis brıgadasyn basqarady. Bir jyldan keıin aýdandyq komsomol komıtetiniń nusqaýshy­sy qyzmetine shaqyrylady. «Men, mine, osy arada qatelestim. О́zimshe, jandy jumysqa bara jatyrmyn dep oılap edim, biraq naqty istiń ımıtasııasyn ǵana kórdim. Munda meniń bilimim qajet bolmaıtynyn túsindim. Úsh aıǵa áreń shydap, óz ótinishimmen qyzmetimnen bosatpaǵanyna qaramastan, komsomol komıtetiniń esigin tars jaýyp, Qostanaıǵa tarttym. Sondaǵy pedınstýttyń matematıka fakýltetine oqý­ǵa túsip, qaıtadan stýdent atan­dym...», dep eske alǵan eken A.Knıagının. Instıtýtty bitir­gen kezde oǵan Torǵaı óńirin­degi bir aýdannyń komsomol komıtetiniń hatshysy bolý usynylady. Biraq Aleksandr Aleksandrovıch odan bas tartyp, bir keńshardyń bas ınjeneri bolyp taǵaıyndalady. 85 myń qoı ósiretin iri sharýashylyqta jún qyrqý naýqany bir jarym aıǵa sozylyp ketedi eken. Ýaqtyly qyrqylmaǵandyqtan, túlegen kóp qoıdyń qyrýar júni tekke rásýa bolyp jatady eken. Osyny kózimen kórgen jas ta bolsa bas maman elimizde alǵash ret 100 mashınaǵa arnalǵan qyryqtyq sehyn saldyrady. Osylaısha, onyń boıyndaǵy ónertapqyshtyq daryny ashylyp, keıin qoı sharýashylyǵyna jańa tehnologııalar engizgen ataqty konstrýktorǵa aınaldy. 150 ónertabystyń avtory jáne teń avtory boldy, onyń 29-ynyń álemde balamasy joq edi. A.Knıagınınniń óner­tabystaryn AQSh, Aýstra­lııa jáne Ulybrıtanııa satyp alǵysy kelgen jáne ózde­rinde qyzmet isteýge shaqyr­ǵan. Olarǵa: «Men ónertabys­tarymdy óz halqym úshin oılap taptym, olardy tek óz je­­rim­­de engizemin», dep jaýap ber­­gen eken konstrýktor.

О́kinishke qaraı, osyndaı patrıot tulǵa óz zamanyndaǵy sheneýnikterden qoldaý tappaq túgil, olardyń qýdalaýyna ushyrady. Tyń aýyl sharýashy­lyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymı zertteý ınstıtýtynda jetekshi konstrýktor bolyp júrgeninde ózi jasap jatqan ónertabysyn paıdalanǵysy kelgen zerthana meńgerýshisine qarsy shyqqa­ny úshin jumystan qýylyp, partııadan shyǵaryldy. Bul daýǵa keıin Qazaqstan kompar­tııa­sy ortalyq komıtetiniń janyndaǵy partııalyq baqy­laý komıssııasy aralasyp, ádildikti qalpyna keltirdi. Ekin­shi ret Semeı qalasyndaǵy «Qoı sharýashylyǵy kesheni» eksperımenttik óndiris­tik birlestiginiń bas dırektory qyzmetin tabysty atqaryp júrgen kezinde jala jaby­lyp, tórt jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Jazasyn óteýge Qıyr Shyǵystaǵy «Volchansk» kolonııa­syna jiberildi. Tek Más­keýdegi ortalyq buqara­lyq aqparat quraldary jýrna­lısteriniń arasha túsýiniń arqasynda KSRO prokýratýrasy balama tergeý júrgizip, nátıjesinde A.Knıagınınniń isinde eshqandaı qylmys joq­tyǵy dáleldendi. Temir tordyń arǵy jaǵynda birneshe aı ǵana bolǵan ol burynǵy qyzmetine qaıtadan taǵaıyndaldy. Kóp uzamaı semeı­likter ony balamaly saılaýda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty etip saılady. Sodan keıin oǵan Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri jáne oblys ákimi qyz­metteri de usynylǵan eken. Biraq A.Knıagının úsh uıyqta­sa túsine de kirmegen joǵa­ry laýazymdardan bas tar­typ, ózi oılap tapqan ónerta­bystardy Qazaqstannyń qoı sharýashylyǵy salasyna engizý­men aınalysýdy jón kóripti. О́miriniń sońynda ju­mys­syzdyq jaılaǵan Ar­qalyq, Semeı, Jańatas sııaq­ty qala­larda elimizdiń mal sharýa­shy­­lyǵy salasynda joǵary suranysqa ıe, jasyl baldyr sana­tyna jatatyn hlorella óndi­retin kásiporyndar salyp, kóptegen jańa jumys orynyn ashyp, qarapaıym adamdardy kedeı­shilikten qutqarýdy oıla­ǵan ıgi maqsa­tyn iske asyrý úshin respýblıka basshylarynan nebári 150 myń dollar nesıe ala almaı, kúıinip, 63 jasynda kenet­ten dúnıeden ozdy qaıran azamat...

Sóz sońynda aıtarymyz, elimdep ótken esil er Alek­sandr Knıagının esimin máń­gi este qaldyrý, onyń óshpes ónegesin, ǵıbratty ǵumyryn nasıhattaý isi kemshin soǵyp jatyr. Ras, elordanyń «Shubar» tur­ǵynjaı alabyndaǵy shaǵyn kóshege esimi berilgen. Alaıda Semeı qalasynyń bir kóshesin de onyń atymen ataý, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń A.Knıa­gının atyndaǵy arnaıy syı­lyǵyn taǵaıyndaý týraly usy­­nystar eskerilmeı keledi. Sondaı-aq ol týraly kórkem nemese derekti fılm túsiretin de kez jetken sııaqty. О́ıtkeni qazirgi almaǵaıyp zamanda bizge «qazaq halqynyń orys uly» syndy patrıottardyń qatary qalyńdaǵany qajet.