Keıingi bes jylda esirtkige táýeldi jastar kóbeıip barady. Derekterdi saralasaq, quramy qubylǵan sıntetıkalyq ónimderdi tasymaldaýshylar 16 men 32 jas aralyǵyndaǵy azamattar bolyp shyqty. Qazir olardyń shamamen 1 200-i osy qylmysy úshin temir torǵa toǵytylǵan.
Ońaltý ortalyqtarynyń jumysy qanshalyqty tıimdi?
Negizi elimizde nashaqorlyqqa qarsy túrli deńgeıdegi is-sharalar jıi ótkizilip turady. Jastardy esirtki ónimderinen qorǵaý, onyń aldyn alý, kórigi qyzǵan kóleńkeli bıznespen kúres syndy lozýngterge ábden kóz úırendi. Jasalǵan jumystyń nátıjesi de anaý aıtqandaı bolmaı tur. «Google»-di aqtara qalsań, shyǵatyn statıstıkaǵa da ishteı kúıinesiń.
Máselen, aqyl-esi saý adamdy essiz kúıge túsirip, esirtip-elirtetin sıntetıkalyq ónimge búginde 20 myńǵa jýyq adam qursaýly. Eń ókinishtisi, olardyń 1 500-den astamy – áıel, 100 shaqtysy – bala. Ishki ister mınıstrligi táýeldiler sany resmı tirkeýdegiden áldeqaıda kóp bolýy múmkin ekenin málimdedi. Sebebi apıynǵa arbalyp, marıhýanaǵa masaıraǵandardyń kóbeıýine múddeli qylmystyq toptar qaltasyn qampaıtý úshin neshe túrli aıla-ádisin memlekettiń júıesine: sot, prokýratýra, ishki ister salasyna sáıkestendirip ázirleıdi. Iаǵnı bul qylmys pıramıda sekildi jumys isteıdi. Aldymen «ınege otyrmasań boldy, ıiskep kórgen nashaqorlyqqa jatpaıdy» dep shyrmaýyqqa túsiredi. Shyndyǵynda onyń dámin bir ret tatqan soń, adam sol keseldiń tutqyny bolyp shyǵa keletinin ańǵarmaıdy.
– BUU statıstıkasynda Qazaqstan álemdegi esirtkini tutynýshylar sany boıynsha 8-orynda tur. Tipti Aýǵanstan men Kolýmbııa bul reıtıngte áldeqaıda tómen ornalasqan. 2022 jyly jastar arasynda jappaı saýalnama ótkizdik. Budan biz nashaqorlyq jasaryp bara jatqanyn ańǵardyq. 2019 jyly esirtki tutynatyn adamnyń ortasha jas portreti 25 jastaǵy er adam bolsa, 2022 jyldyń ortasha tutynýshysy 17 jastaǵy qyz boldy. Men óz kózimmen ońaltý ortalyqtarynda 13 pen 15 jas aralyǵyndaǵy balalardyń sıntetıkalyq esirtkiden emdelip jatqanyn kórdim, – dedi «Esbol qory» tóraǵasy Jandos Aqtaev.
Ol bul ortalyqtarda emdelýshilerdi tekserýdiń, lısenzııalaýdyń mehanızmi jetilmegenin aıtty.
– Bul kemshilikti qonyshynan basyp, keı adamdar ózderi «oıynshyq» ortalyq ashyp, aýrýlardy emdeýdin ornyna zııanyn tıgizip jatyr. Sondyqtan ońaltý ortalyqtarynyń tıimdilik deńgeıi shamamen 30% der edim. Iаǵnı 100 táýeldi adamdy 1 jyldyq kýrsqa jibersek, shamamen tek 30-y bastapqy 5 jylda qaıta tutynbaıdy. Qalǵan 70-i ortalyqtan shyqqan sátte-aq baıaǵy ádetke basady. Demek saldarmen emes, onyń aldyn alýǵa kóbirek mán berý kerek. О́ıtkeni halyqty esirtkige táýeldi qylý – bul pragmatıkalyq bıznes. Maqsaty – azamattarymyzdy álsiz qylyp, esirtkiden bodan jasap, memleketke áser etý. Osylaısha, egemendikke, tutas ulttyń taǵdyryna balta shabý. Esirtkige táýeldilerdi emdeý, qylmyskerdi izdeý men ustaý qyrýar qarajatty talap etedi. Táýeldiler aqsha tabý úshin urlyq pen jezókshelikke baryp qoǵamdyq tártip pen densaýlyqqa zııan keltiredi. Esirtkini satyp alýshylar men satýshylar óz aqshasyn kóleńkeli naryqqa salyp, ekonomıkaǵa keri áser etedi. Odan qaldy, táýeldiler otbasyn qura almaı, qundylyqtar da belgili bir deńgeıde zardap shegedi. Sáıkesinshe, ulttyq qaýipsizdikke qater tónip turǵan soń, memleket atalǵan máselelerdi júıeli sheshý úshin qarjy bólýge májbúr bolady. Sarapshylarymyz profılaktıkaǵa jumsalǵan 1 dollar memleketke 120 dollar únem bolatynyn sanap shyqty. Negizinde bul qarajat jańa joldar men mektepter ashýǵa, zaýyt pen fabrıkalar salýǵa jeter edi, – deıdi J.Aqtaev.
Jaqynda «Amanat» partııasy janyndaǵy bilim jáne densaýlyq saqtaý máseleleri jónindegi respýblıkalyq keńes otyrysynda da táýeldilikti emdeý jáne psıhıkalyq buzylystarmen kúresý jaǵdaıy talqylandy. Jıynda medısınalyq lısenzııasy joq, biraq áleýmettik jáne psıhologııalyq ońaltý qyzmetterin kórsetetin jekemenshik ortalyqtardyń problemasy kóterilgen edi. Ashyq derekkózderge súıensek, búginde elimizde osyndaı 66 uıym bar.
– Qazaqstanda 20 oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy, 83 qalalyq psıhonevrologııalyq ortalyq jáne aýdandyq aýrýhanalar janyndaǵy 207 psıhologııalyq kómek kabıneti jumys isteıdi. Elde psıhıkalyq aýytqýlarǵa baılanysty dınamıkalyq baqylaýda 110 myńǵa jýyq adam tur. Onyń ishinde 91 myńy – alkogolge, 18 myńnan astamy – esirtkige táýeldi. Jekemenshik ońaltý ortalyqtarynyń qyzmet sapasy men qoljetimdiligin arttyrý úshin baqylaýdy kúsheıtý, lısenzııalaý talaptaryn engizý jáne áleýmettik-psıhologııalyq ońaltýdyń tıimdiligin qamtamasyz etetin qatań standarttar ázirleý qajet. Qazirgi kezde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bul máseleni Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birlesip, tıisti normatıvtik-quqyqtyq aktiler engizý boıynsha jumys júrgizip jatyr, – deıdi Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Erjan Nurlybaev.
Ádettiń jasyryn kúshi
«Sen» jáne «Men» kitabynyń avtory, elge belgili koých Azamat Sqaqov «YouTube» platformasynda mıdyń múmkindikteri týrasyndaǵy bir podkastynda kez kelgen jaqsy ne jaman ádet adam ózin soǵan sendirgeniniń, sana-seziminiń arqasynda qalyptasatynyn, qumarlyqqa órshıtinin ashyp túsindirip berdi.
– Ádet – eki neıronnyń arasyndaǵy baılanys. Bizde shamamen 100 mlrd neıron bar. Sol neırondardy bir-birine jalǵaý, ıaǵnı bir aqparat mıda turaqtaýy úshin kúsh salý qajet. Máselen, bir adam eki jyl qatarynan energetıkalyq sýsyn ne temeki tutyndy delik. Alǵash temeki shekkende qandaı emosııada boldy, kimmen birge kórdi degen sekildi faktorlar onyń ónimdi turaqty tutynýyna, ádet bolyp qalyptasýyna tikeleı áser etedi. Biz ekeýmiz kezdesken saıyn temeki sheksek, men kelesi joly sizdi kórgen kezde, mıymdaǵy temeki týraly neırondar belsendi jumys isteı bastaıdy. Keıde tipti ony kóńil kúımen de baılanystyryp qoıasyz. Mysaly, ashýlanyp tursańyz, temeki tutynasyz. Bul jıi qaıtalana bergen saıyn mıda jattalyp, aqparat ornyǵa beredi. Sebebi temeki men joǵaryda atalǵan sebepter tyǵyz baılanysyp, neırondar ózara qabysyp, turaqtap qalady. Sáıkesinshe, ony este saqtaýǵa mı kóp energııa jumsamaıdy. Al mı kóp nárseni ádet qylyp alǵysy keledi. Nege? О́ıtkeni aǵzany qorǵaý úshin ol eń aldymen energııany únemdeýge beıim bolady. Sheshýshi ne kúrdeli kezeńderde jumsaımyn dep qor jınaqtaı beredi. Demek qutylýdyń bir ǵana joly – mıǵa jańadan tapsyrma berý. Al kez kelgen aqparat mıda ornyǵýy úshin 21-90 kún aralyǵy qajet, – deıdi A.Sqaqov.
Kóp psıhologterdiń de sózi osyǵan saıady. Demek bizge ǵylymı dáleldengen ári tıimdi profılaktıka kerek. «Biz esirtkige qarsymyz» dep urandatyp jaı ǵana sporttyq sharalardy ótkizý endi tıimsiz ekenin túsiný qajet. Baıqap qarasaq, búkil órkenıetti álemde táýeldiliktiń aldyn alýda memleket arnaıy qoǵamdyq uıymdarmen birlese jumys isteıdi. Al bizde keselmen kúreste bul jumys ta qalypty órlemeı turǵan syńaıly.
– Memlekettik ne jekemenshik bolsyn, zamanaýı táýeldilikterdi emdeýdiń bir joly ǵana bar – psıholog-addıktologtermen jumys. Buryn dári egip emdese, qazir adamnyń sana-sezimimen jumys istep, táýeldilikti jeńýge kómek beredi. Bul – máseleni sheshýdiń eń tıimdi joly. Alaıda Qazaqstanda áli de addıktolog mamandyǵy joǵary oqý oryndarynda joq, sáıkesinshe elimizde sheteldik mamandardyń qaptap ketýi de oryndy. Al biz qazir demeýshilersiz, Qazaqstan halqyn nashaqorlyq pen lýdomanııa táýeldilikterinen qorǵaýda óz kúshimizben jumys istep jatyrmyz. Máselen, jasandy ıntellekt arqyly jumys isteıtin «Mergen» atty kompıýterlik baǵdarlamany jasap shyǵardyq. Ol ınternettegi vırýstyq-esirtki kontentin taýyp, buǵattaıdy. Kúni búginde qosymsha arqyly 4 myńnan asa onlaın esirtki dúkeni buǵattaldy. Negizi bul memleketke mıllıardtaǵan qarjyny únemdeýge septesetin baǵdarlama. Ony ári qaraı damytý úshin bizge tek demeýshiler qajet. Astana qalasy boıynsha esirtki qylmysynyń sıfrly kartasyn da jasadyq. Ol arqyly árbir belsendi azamat kez kelgen esirtki qylmysy týraly shaǵymdy anonımdi túrde bere alady. Al biz ony quqyq qorǵaý organdarymen birigip saralaımyz. Bul kartanyń tıimdiligi azamattyq belsendilikti ilgeriletý ǵana emes, analız jasaı otyryp, qalanyń naqty aımaqtary qandaı áleýmettik ınfraqurylymdy nemese is-sharalardy qajet etetinin kórsetý. Joba qanatqaqty rejimde elimizdiń keı aımaqtarynda 10 aı boıy jumys istep tur. Aldaǵy ýaqytta barlyq óńirdi qamtý josparda bar. Jaqynda Aýstrııanyń Vena qalasyndaǵy BUU-nyń Esirtki zattary jónindegi komıssııasynyń (CND) 68-sessııasyna qatysyp, otandyq tájirıbeni tanystyrdyq. Halyqaralyq baılanystar ornattyq. BUU-nyń Esirtki men qylmys basqarmasy jastar arasynda nashaqorlyqtyń aldyn alýda álemdik standarttardy engizdi. Osy mańyzdy qujatty qazaq tiline aýdaryp jatyrmyz, – deıdi «Esbol qory» tóraǵasy.
Jaza jeńildeı me?
Jalpy, adam esirtkini nemese sol tektes zatty asa iri mólsherde saqtap, ótkizbekshi bolǵan, daıyndaǵan nemese bul áreketin adamdar tobymen sóz baılasyp istegen ne qoǵamdyq orynda, elektrondyq aqparattyq resýrsty paıdalanyp jasaǵan bolsa, Qylmystyq kodekstiń 297-baby 3-bóligi boıynsha sottalady. Jaza – 10-15 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý.
Osy úkimniń izimen 14-32 jas aralyǵyndaǵy jastardyń esirtki tasymalymen 10-15 jylǵa qamalyp jatqany qorqynyshty. Bireýler bul qadamǵa bilmestikpen barady, al endi biri jumys izdep júrip ákkilerdiń arbaýyna túsip qalady. Árıne, zańdy bilmeý jaýapkershilikten qutqarmaıdy. Bári de munyń parqyn túsinýge tıis. Biraq qoǵamda bul jaza qatań degender kóp boldy.
Artynsha, osydan úsh jyl buryn Májiliste jumys toby qurylyp, esirtki týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, ázirlendi. Qujatta halyqtyń biraz bóliginiń pikiri eskerilip, esirtki ótkizýmen bir ret aınalysyp, uzaq jylǵa qamalǵan adamdardyń jazasyn jeńildetý jaıy qarastyryldy. Talqylaý barysynda bul usynysty qoldamaǵandar da boldy. Mysaly, depýtat Murat Ábenov: «Búginde esirtkige táýeldi adamdar onsyzda kóbeıip ketti, al taratqan adamdardyń jazasyn jeńildetý máseleni ýshyqtyryp jiberedi, esirtkimen kúreske kesirin tıgizedi», dep oıyn ashyq jetkizdi. Biraz syn-pikir aıtylǵan soń zań jobasynyń Májilistegi birinshi oqylymyndaǵy nusqasynda joǵaryda atalǵan bapqa ózgeris enbeı qaldy.
Keıin Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev esirtki qylmysyna, ony tutynýshylardyń kóbeıýine alańdaýshylyq bildirip, jańa qujat ázirleýdi naqty tapsyrdy. Araǵa ýaqyt salyp, túzelip, 2024 jyly 27 jeltoqsanda Prezıdent «Esirtki, psıhotroptyq zattar men olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Mine, bul zań ótken aıdan bastap qana kúshine endi. Osylaısha, esirtki qoıyp ketýshilerge jaza jeńildetildi. Basa mán beretini – quqyqbuzýshylardyń jaǵdaıy men jasy eskeriledi, eger olar zańdy alǵash ret buzǵandar bolsa, túsinistikpen qaralady.
О́skeleń urpaqtyń sanasyn ýlap, bolashaǵyna balta shabatyn dúnıelermen úzdiksiz kúres kerek-aq. Sondyqtan bul elimizge qajet ózgeristerdiń tek basy desek, alda «Nashaqorlyq pen esirtki bıznesimen kúres» boıynsha keshendi jospardy talqylaý bar. «Esbol qory» tóraǵasy Jandos Aqtaev bul joly memleket ǵylymı saralanǵan profılaktıkaǵa kóbirek kóńil bóledi degen úmitte.