Elimizde alqabıler soty 2007 jyldan bastap engizildi. Sodan beri olar asa aýyr qylmystyq isterdi qarap keledi. Al eki jyl buryn Halyqaralyq Joǵarǵy Sot Keńesi sheteldik tájirıbeni alǵa tartyp, alqabıler sotynyń klassıkalyq modeline kóshýdi usyndy.
Qazir alqabıler soty adam saýdasy, kámeletke tolmaǵan adamdy qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa tartý, qatygez, adamgershilikke jatpaıtyn nemese qadir-qasıetti qorlaıtyn qarym-qatynas, azaptaý, alkogol, esirtki nemese masań kúıde kólik júrgizip nátıjesinde adam ólimine ákelip soqqan asa aýyr qylmystardy qaraýǵa qatysady. Osylaısha, 2024 jyldyń basynan bastap alqabıler qaraıtyn qylmystyq isterdiń sany 44 quramǵa kóbeıdi. Endi olar tek asa aýyrlaryn emes, aýyr, ortasha aýyr qylmys túrlerin de qaraıdy.
– Alqabılerdiń sot úderisindegi úlesi óte zor. Olarǵa júktelgen mindettiń salmaǵy da aýyr. Is qaralyp, sheshim shyǵararda keńesý bólmesinde sýdıamen qosa 10 alqabı sheshim shyǵarady. Mysaly, 2023 jyly Astana qalasynda ashý ústinde qyzýqandylyqpen jábirlenýshiniń sol jaq júrek tusynan eki márte as úı pyshaǵymen soqqy jasaý saldarynan qaza bolǵany týraly qylmystyq isti alqabıler qarady. Osylaısha, aıyptalýshy kináli dep tanylyp, oǵan 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Aıta bersek, mysaldar óte kóp, – deıdi Astana qalasynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy Aıjan Kólbaeva.
Onyń aıtýynsha, sýdıa isti alqabıler qatysatyn sottyń qaraýyna taǵaıyndaý týraly qaýly shyǵarǵannan keıin sot otyrysynyń hatshysyna sany qaýlyda kórsetilgen alqabıge kandıdattardy irikteýge ókim beredi. Sodan soń basty sot talqylaýy taǵaıyndalǵannan keıin tóraǵalyq etýshiniń ókimimen sot otyrysynyń hatshysy sottaǵy alqabıge kandıdattardyń biryńǵaı tiziminen aldyn ala kezdeısoq tańdaý júrgizedi. Osylaısha, sot isine qatysyp, ókim shyǵaratyn alqabıler taǵaıyndalady. Sondaı-aq keńesý bólmesine barmaı, sot zalynda ǵana otyratyn qosalqy eki alqabı bar.
– Eger sot talqylaýy barysynda, keńesý bólmesinde alqabılerdiń biri sot otyrysyna odan ári qatysa almaıtyny nemese tóraǵalyq etýshiniń ony sot otyrysyna qatysýdan shettetkeni anyqtalǵan jaǵdaıda qosalqy alqabılerdiń tegi kórsetilgen bılet jáshikten qandaı tártippen alynsa, sol tártippen qosalqy alqabımen aýystyrylady, – dep túsindirdi A.Kólbaeva.
Taraptardyń biri úkimmen kelispeı, apellıasııaǵa bergen jaǵdaı da alqabıler quramy qaıta qurylmaıdy. Sot tóraǵasynyń aıtýynsha, apellıasııalyq saty alqabıler qatysatyn sot úkimderi men qaýlylaryna shaǵymdardy, prokýrordyń ótinishhattaryn qaraǵan kezde úkim, qaýly shyǵarǵan sottyń qylmystyq jáne qylmystyq-prosestik zańnyń normalaryn saqtaǵanyn tekseredi. Sondaı-aq osynyń negizinde úkim, qaýlynyń zańdylyǵy, negizdiligi jáne ádildigi tekseriledi. Mundaı jaǵdaıda alqabıler quramy qurylmaıdy, isti apellıasııalyq sot alqasy qaraıdy.
Aıta ketsek, zań boıynsha 25 jastan asqan kez kelgen el azamaty alqabı bolýǵa quqyǵy bar. Ulty, áleýmettik jaǵdaıy, dinı nanym-senimderine shekteý qoıylmaıdy. Buryn sottalmaǵan, narkologııalyq nemese psıhonevrologııalyq dıspanserde esepte turmaǵan bolsa – bolǵany.
Eger azamat alqabı tizimine ense, jumystan ýaqytsha bosatylady. Jumys berýshi onyń jumys ornyn saqtaýǵa mindetti. Sondaı-aq aqysy tómen jumysqa aýystyra almaıdy. Alqabıge qabyldanǵan azamatqa ortasha jalaqysynan kem emes mólsherde syıaqy tólenedi.
Al ótken jyldyń 13 naýryzynda Májilis alqabılerdiń jumys isteý tártibin retteıtin zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady. Eger bul zań qabyldansa, alqabıler soty birqatar álem elinde qoldanysqa engen klassıkalyq model boıynsha úkim shyǵarady. Onda 11 alqabı sýdıasyz sheshim shyǵarady. Joǵarǵy Sot janyndaǵy Halyqaralyq keńestiń maqsaty osy: alqabıler sotynyń klassıkalyq modelin jáne «amicus curiae» ınstıtýtyn engizýdi kózdeıdi. Mundaı klassıkalyq model Ulybrıtanııa, AQSh, Kanada, aǵylshyn-sakson elderinde keńinen qoldanylady. Al jalpy álemde alqabıler kontınentaldy jáne klassıkalyq úlgimen aıyptalýshyǵa úkim shyǵarady. Sarapshylardyń aıtýynsha, klassıkalyq úlgi alqabıler ınstıtýtynyń qyzmetine sáıkes keledi. Sýdıanyń aralasýynsyz aıyptalýshyǵa shyǵarylǵan sheshim halyq qoldaǵan eń ádiletti úkim bolyp esepteledi.
Al qazir elimizdegi alqabıler sotynda sýdıa alqabıler keńesine basshylyq jasaıdy. Ol talqylanǵan suraqtardyń jaýabymen alqabıler bergen daýystardy sanap otyrady.