Batyl barlaýshynyń erligi

Boz tóbeniń basyndaǵy zıratta maıdanger Adaı Esenǵalıev jerlengen. Ol 1943 jyldyń basynda 18 jasqa tolyp, maıdanǵa attanypty. Jeńis kúnin Berlın qalasynda qarsy alyp, 1950 jyly elge oraldy. Tabıǵatynan tuıyqtaý maıdanger soǵys týraly áńgimege sarańdaý edi. О́ziniń baı balasy retinde qýǵyn kórgen jastyq shaǵy oıyna oraldy ma, álde súıegi tabylmaǵan ákesi Imanqojanyń rýhy aldyndaǵy ótelmegen paryzy janyna ty­nyshtyq bermedi me eken?

Imanqoja HIH ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstannyń batys óńirinde ómir súrgen iri baılardyń biri bolǵan. Shildede sýatqa qulaǵan úıir-úıir jylqysy kóldiń sýyn sarqyp ishedi eken. Tórt túliktiń qadirin jetik biletin baı shuraıly qonys izdep, óris jańartý úshin jyl on eki aı kóship-qonyp júredi. Qazan revolıýsııasynan keıin «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qal­masyn» degen jalań uranmen baılardyń mal-múlkin jappaı konfıskeleý, qýdalaý naýqany qyzǵan kezde Iman­qoja baı údere kóship, óriske syımaıtyn maly­men maıly qııan Mańǵystaýǵa taban tireıdi. Osy qasıetti topyraqta 1925 jyly dú­nıege kelgen ulyna Adaı esimin beredi.

Ulan-ǵaıyr qazaq dalasyn sharpyǵan «revolıýsııa alaýynan» ońaı qutylmasyn sezgen Imanqoja kishkentaı Adaıdy atalas aǵaıyny Saıanǵa amanattap, Edildi boılap, Sarytaý (Reseıdiń Saratov oblysy) asady. Bul jaqta da qyzyl revolıýsııa dúmpýi shydatpaı, qaıtadan Naryn jaqty betke alady. Qazir Qyzylqoǵa aýdany aýma­ǵyndaǵy Taısoıǵan qumynan tııanaq tabýǵa tyrysady. Qalyń eli qazaǵynyń joǵyn joqtaǵan Alash ıdeıasy kóńiline qon­ǵan Imanqoja baı kómek retinde alash­ordashylarǵa 4-5 úıir jylqysyn beredi. Kóship-qonyp júrgen alasapyranda dúnıege kelgen tórtinshi ulynyń esimin alashordalyqtardyń qurmetine Alash dep ataıdy.

«Myńǵyrǵan mal bitken Iman­qoja baıdyń sońǵy turaq­taǵan jeri – Naryn qumyna jalǵas jatqan Beketaı qumyndaǵy Kete­shaǵyl qonysy. Odan ári izi joq. Qansha izdestirsek te, eshqandaı derek tabylmaı tur. Sol mańaıdaǵy musylmandar qaýymyna Adaıuly Nurmaǵambet bas­taǵan urpaqtary belgi qoıdy», deıdi mem­lekettik qyzmet salasynyń ardageri Saǵynǵalı Shotpaqov.

Qatardaǵy jaýynger Adaı Esen­ǵalıev Kovel qalasy úshin bolǵan urysta erekshe erlik kórsetken. Ol jaý tylyna jasyryn barlaý júrgizip, qarsy jaqtyń bir mınomet batareıasy, úsh pýlemet núktesi, bir tankige qarsy bekinis, úsh blındajdyń ornalasqan jerin anyqtaǵan. Sóıtip, oǵan urys taktıkasyn uıymdastyryp, jaý shebin buzyp ótýge jol ashqan. Osy erligi úshin barlaýshy A.Esenǵalıev 1944 jyly 13 shildede «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan.

Al 1-Belorýssııa maıdany­nyń 165-mıno­metshiler polkiniń quramyn­daǵy barlaýshylar vzvo­dynyń qatardaǵy jaýyngeri A.Esenǵalıev Bobrýısk, Kalen­kovıch, Mozr qalalaryn jaýdan azat etýdegi erligi úshin III dárejeli «Dańq» ordenimen nagrad­taldy. Keıinirek Var­shava qalasy úshin bolǵan qııan-keski shaıqasta Vısla ózeninen «til» ákelgeni úshin II dárejeli «Dańq» ordenimen mara­pattaldy. Kóp uzamaı Oder ózeninde bolǵan shaıqasta da batyldyǵymen kózge túsken aǵa serjant A.Esenǵalıev I dárejeli «Otan soǵysy» ordenin keýdesine qadady.

Batyl barlaýshy A.Esen­ǵa­lıevtiń I dárejeli Otan soǵysy ordenine baılanysty túsiniksiz jaıt bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin onyń marapattaý qaǵazyndaǵy má­limetti túpnusqa kóshirmesin sol kúıinde bergendi jón kórdik.

«V boıah s nemesko-fashıstkımı zahvatchıkamı tovarısh A.Esengalıev pokazal obrazsy, smelostı ı mýjestva. 30.04.45 g. on ýchastvýıa v razvedgrýppe, kotoraıa vela razvedký boem v raıone goroda Brandenbýrg ız svoego avtomata lıchno ýbıl 16 soldat ı ofıserov protıvnıka ı sodeıstvoval v ­zahvate 6 plennyh.

5.05.45 g. Tovarısh Esengalıev nachalnıkom razvedkı dıvızıo­na dvıgalsıa v peredovoı sepı pehoty. Severo-zapadnee goroda Brandenbýrg v raıone Fl.Kıýtskov protıvnık okazal sopratıvlenıe. Pod prıkrytıem ognıa dıvızıona batalon atakoval protıvnıka. V atake ýchastvoval tovarısh Esengalıev, kotoryı ız lıchnogo orýjııa ýbıl 10 gıtlerovsev, etım samym sposobstvoval pehotnomý podrezdelenııý ovladet naselennym pýnktom Kıýtsov.

Dostoın Pravıtelstvennoı nagrady Ordena Slavy I-ı stepenı.

Komandır 135 mınometnogo polka polkovnık (Gýrıanov). 11.5.45».

Bul erlik shejiresine úńil­seńiz, 1945 jyldyń 5 mamyrynda bolǵan urys qı­myldary naqty derektermen keltirilgen. Al 11 mamyrda joǵary nagradaǵa usy­nyl­ǵan.

Biraq qazaq jaýyngerine tıesili I dá­rejeli «Dańq» ordenin qyzǵanǵan joǵary deńgeıdegi basshylyq A.Esenǵalıevtiń sońǵy shaıqastaǵy erligin kópekórineý burmalaǵan. Sóıtip, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenine aýys­tyryp jibergen. О́tirikshiniń aıǵaǵy qasynda degendeı onysy «baıqaýsyzda» qujatta kórinip qalypty. Joǵarydaǵy 1945 jyl­ǵy 11 ma­myrdaǵy barlaýshy A.Esenǵalıevti nagrad­taý týraly usynysty qara sııamen bir syzyp, I dárejeli «Otan soǵysy» ordeni­men nagradtalsyn dep 1945 jylǵy ­24 mamyrda qol qoıǵan general polkovnık Kazakov eken.

Átteń taǵdyrly tulǵa Adaı Esenǵa­lıevke erligine saı tıe­sili marapaty tabystalsa, úsh dárejeli «Dańq» ordeniniń ıegeri retinde Keńes Odaǵynyń batyryna teńestiriletin edi. Sonda batyr jaýyngerlerdiń qatary taǵy bir adamǵa tolyǵatyny daýsyz bolatyn. Ma­hambet aýda­ny­­­nyń turǵyndary Keńes Oda­ǵynyń batyry G.Kansevpen birge A.Esen­ǵalıevtiń de erligin dárip­tep júrer edi. Degenmen Jeńistiń 80 jyldyǵy qar­sańynda erligi eskerilip, elimizdiń joǵary marapaty «Halyq qaharmany» ataǵy berilse, batyrdyń erligine laıyqty qurmet bolary anyq.

Maıdanger Adaı Esenǵalıev 1950 jyldyń sońynda soǵys­tan keıin elge jet­kende taýy tasqa shaǵylǵandaı boldy. О́zin soǵysqa attandyrǵan aýyly Baq­saıdaǵy bir ferma túgelimen Qalmaq Respýblıkasyna kóshi­rilgen. Náýbet jyldary ákesi Imanqojadan kóz jazyp qalyp, tárbıesin kórgen Saıan aǵasyn izdeıdi. Baqsaıdaǵy barlyq mal fermasynda meńgerýshi bolyp, elge paıdasyn tıgizgen Saıan aǵasy da sońǵy mobılızasııamen Stalıngrad maıdanyna attanǵan. Bir ókinishtisi, soǵysqa attanǵan kúnniń erteńine tyldaǵy jaýapty tulǵa retinde ony jumys ornynda qaldyrý jónindegi joǵary jaqtyń ruqsat qaǵazy (bron) keledi. Biraq bul kezde bári kesh edi. Sóı­tip, Stalıngradty qorǵaý úshin bolǵan su­rapyl shaıqasta ákesindeı bolǵan aǵasy Saıan Esenǵalıuly da mert bolady. Súıegi sol jaqta qaldy. Bul kúnde onyń esimi Volgograd qalasyndaǵy Mamaı qor­ǵanyn­da ornatylǵan erlik taqtasynda jazylǵan.

Al Adaı Esenǵalıev Esbol aýdanyndaǵy Kýlagıno keńsha­ryna jumys izdep kelip, Qanym­zııaǵa úılenedi. 1950–1952 jyldar ara­lyǵynda Esbol aýdandyq sotynda sot oryndaýshysy bolyp qyzmet atqarady. Kóp uza­maı baýyrynyń maıdannan oralǵanyn estigen inisi Alash izdep kelip, ózimen birge Qalmaq Respýblıkasyna kóshirip áketedi. Onda 1972 jylǵa deıin Iýstın aýda­nyna qarasty Harba selosynda esepshilik jumysty isteıdi. Sol jyly kóppen birge elge oralyp, 1985 jylǵa deıin ártúrli mekemede dıspecher, kadr bóliminiń ınspektory qyzmetin abyroımen atqaryp, zeınet demalysyna shyqty. Úsh jyldan keıin ómirden ozdy.

Nurym ERǴALIEV,

Mahambet aýdanynyń qurmetti azamaty