Tań bozynan tún aýǵansha qalada sary sómkesin asynyp, velosıped ne samokatpen árli-berli zýlap júrgen jastarǵa kózimiz úırengen. Birazy kýrer qyzmetin qosymsha tabys kózi emes, negizgi kásibine aınaldyrǵan. Kóshe peızajynyń úırenshikti kórinisine aınalǵandardyń tabysy qansha, jaı-kúıi qandaı?
Ortasha jasy – 36
Internette «Aıyna 900 myń teńgege deıin tabys tap» degen jarnamalardan kóz súrinedi. Bul qyzmetti usynatyn kompanııalar da kóbeıgen. Jastar da jatsynbaı nápaqasyn taýyp jatady. 2019 jyly elimizge qatarynan 3 iri jetkizý qyzmeti keldi: «Iаndeks», «Glovo» jáne «Wolt». Áýelde tek «Chocofood» bar-tyn. Karantın ýaqytynda, odan keıin de azyq-túlikti, taǵam men dári-dármekti jetkizip beretin bul qyzmet órisin keńge jaıdy.
Jaqynda kopengagendik zertteýshiler 23 eldegi kýrerlerdiń ómir saltyn zerttedi. Saralaý obektisi retinde «Wolt» kompanııasyn alǵan. «Copenhagen Economics» saýalnamasyna sáıkes 23 eldegi kýrerlerdiń ómiri men jumys tájirıbesi san alýan. Zertteýge qatysqan 20 myńnan astam kýrerdiń 42%-y – turaqty nemese jartylaı jumys isteıtinder, 21%-y – stýdentter, 17%-y – jeke kásipkerler, 8%-y – otbasyna qaraıtyn jandar.
Al «Wolt» kýrerleriniń ortasha jasy – 36. Zertteýge sáıkes olardyń 40%-y orta mektepten keıin bilim alǵan, 22%-y – joǵary bilimdi. Bul kýrerlerdiń jetkizip berý qyzmetin ýaqytsha tabysqa emes, kádimgi kúnkóris quralyna aınaldyrǵanyn aıqyndap otyr.
Keńseden – mopedke
Arman Saparalıev – buryn keńsede jumys istegen jigit. Tańǵy 9-da kelip, keshki 6-da ketetin kádimgi qyzmetker bolǵan. Bir kúni bárin tastap, kýrerlikke aýysty. Basynda sheshimi kópshilikke oǵash kóringen shyǵar, biraq Arman ókinbeıdi.
– Alǵashynda jaıaý júretin kýrer boldym. Kúnine 10 myń teńge tabys túsetin. Keıin oılanyp, moped satyp aldym. Qazir kúnine 40-50 myń teńge tabamyn. Kestem – 6/1, tańǵy 10-nan keshki 8-ge deıin. Jalaqy kúnde túsedi. 50 myń tapsam, 10%-y kompanııaǵa ketedi, – deıdi ol.
Sóıtip, Arman keńsedegi bir aılyq tabysty bir aptada tabýǵa kóshken. Eshkim saǵat sanap turmaıdy, ózi – qojaıyn, ózi – qyzmetker. Alaıda bári keremet emes. Byltyr qatty sýyq tıgizip alypty. Qazir 30 jasta. Keleshekte bul jumyspen uzaq aınalysa almaıtynyn túsinedi. «Shamamen 35 jasqa deıin isteı alamyn. Odan keıin uıat bolyp kórinýi múmkin. Jas kezde jarasymdy», deıdi ol.
Aqsha jınaýǵa yńǵaıly
– Aqsha jaman emes. Biraq bul – ýaqytsha tirlik. Bolashaqta mamandyǵym boıynsha jumys istegim keledi. Búginde kún sońynda qaltamda 10-12 myń teńge qalady. Bul – qýantarlyq jaǵdaı. Sebebi tabysty birden alasyń. Biraq turaqty tirlik emes, – deıdi kýrer Ulan Mataı.
Onyń bul sózi búgingi kýrerlerdiń kúıin dóp basady. Jetkizýdi – jaı ǵana taǵam tasý dep túsinetinder kóp. Alaıda bul – kórinbeıtin, esepke kirmeıtin, jandy qajytatyn eńbek.
Ulan qala kóshelerin kezip, kúnine 10-nan asa tapsyrys oryndaıdy. Ár jetkizýge shamamen 350-400 teńge alady. Araqashyqtyq ulǵaısa, ár shaqyrymǵa 110 teńge qosylady. Tapsyrys kútken ýaqytyna da, qolaısyz aýa raıyna da qosymsha tólem bar. Eger aptasyna 100 tapsyrystan asyra oryndasa, 35 myń teńge bonýs beriledi. Biraq munyń bárinen kompanııa 21% ustap qalady.
Kýrerlik júıede reıtıng – barlyǵyn anyqtaıtyn ólshem. Joǵary reıtıngtegi kýrerlerge ortalyqtaǵy qundy tapsyrystar beriledi. Tómen reıtıngtegilerge – shetki aýdandar men arzan jetkizilimder tıesili. Tapsyrysty nashar oryndasań, reıtıng kóterilmeıdi. Bas tartsań – odan beter tómendeıdi. Osylaı bir sheńberdiń ishinde shyr aınalyp júre beredi.
– Keıde tapsyrystardy jaıaý jetkizýge májbúrmin. Ondaı kúnderi 3-4 myń teńgeden aspaıdy. 10 saǵattyq eńbektiń óteýi osy ǵana. Árıne, mundaıda kúıinesiń. Biraq tańdaý joq. Elektrsamokat pen moped – arman. Sebebi olardy satyp alýǵa da, kútip ustaýǵa da qarjy kerek. Kýrer bolý – tek júrý men jetkizý emes. Bul – adamdarmen únemi betpe-bet keletin mamandyq. Biri jyly qarsy alsa, ekinshisi ashýmen qabyldaıdy. Qoldaý qyzmetinen kómek surasań da, naqty sheshim emes, daıyn jaýap alasyń, – deıdi Ulan.
Sóıte tura Ulan tapqan tabysyn jınaýǵa tyrysady. Sebebi onyń sózinshe, «erteń bir qıyndyq bolsa, qol ushyn sozatyn eshkim joq». Sol sebepti kún saıyn shotyna túsken aqshadan birazyn irkip qalady. Kúndelikti tabysynyń shamamen 4 000-5 000 teńgesin jınaq shotyna aýdaryp otyrady. Bul – qarjygerler usynatyn klassıkalyq ádiske uqsas. «50/30/20» qaǵıdasyna saı, tabystyń 20%-y jınaqqa baǵyttalýǵa tıis. Ulan muny ózinshe beıimdegen.
– Psıhologııa men neıroekonomıka salasynda júrgizilgen zertteýlerge súıensek, kishigirim qarjylyq jeńister – adam mıynda dofamın bólinýine áser etedi. Bul – motıvasııa men sheshim qabyldaýǵa jaýap beretin gormon. Demek kún saıynǵy shaǵyn jınaq – adamnyń bolashaqqa senimin arttyryp, ózin-ózi baǵalaýyn kóteredi. Kýrerlik jumys sondyqtan da unaıdy. Qazir 6 aı jumyssyz qalsam, ómir súretin jınaǵym bar, – deıdi jas kýrer.
Elimizdegi jastardyń 60%-ǵa jýyǵynyń tótenshe jaǵdaıǵa arnalǵan arnaıy jınaǵy joq («Halyk Finance», 2023). Iаǵnı kútpegen jaǵdaı týyndaǵanda qaryzǵa batyp nemese tabyssyz qalady. Qarjy sarapshysy Stıven Dıýbner «Small Habits, Big Changes» atty eńbeginde «Kúndelikti 1 dollar jınaǵan adam jyl sońynda tek 365 dollar emes, ózin jeńgen adam bolady», deıdi.